Giới thiệu dự án

Nguồn tài nguyên cây thuốc và tri thức y học cổ truyền (YHCT) đóng vai trò nền tảng trong hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu trên toàn cầu. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số tại các quốc gia đang phát triển phụ thuộc vào y học cổ truyền và thảo dược tự nhiên để trị bệnh. Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) ước tính có khoảng 35.000 đến 70.000 loài thực vật được sử dụng trong y học trên tổng số 250.000 loài thực vật bậc cao toàn cầu. Việt Nam được xếp hạng thứ 16 trên thế giới về mức độ đa dạng sinh học (ĐDSH), sở hữu trên 5.117 loài và dưới loài thực vật làm thuốc thuộc 1.823 chi và 360 họ (theo Viện Dược liệu, 2016).

Tuy nhiên, áp lực từ quá trình đô thị hóa, chuyển dịch cơ cấu cây trồng nông - lâm nghiệp (chuyển đổi sang độc canh keo, bạch đàn) và khai thác tự nhiên thiếu kiểm soát đang đe dọa nghiêm trọng đến nguồn gen dược liệu bản địa. Tại thị trấn Nhã Nam, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang – vùng đất cửa rừng lịch sử tiếp giáp trung du và miền núi – việc người dân chuyển dịch sang sử dụng tân dược cùng sự suy giảm diện tích rừng tự nhiên đã khiến kho tàng tri thức bản địa và các quần thể cây thuốc quý đứng trước nguy cơ xói mòn và mai một nghiêm trọng.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            BỐI CẢNH VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU                          |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| • 80% dân số các nước đang phát triển phụ thuộc vào YHCT (WHO)                    |
| • Nguy cơ mai một tri thức bản địa tại vùng chuyển tiếp trung du Nhã Nam          |
| • Thiếu hụt cơ sở dữ liệu định danh chuẩn hóa về thành phần loài tại vườn thuốc   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                             MỤC TIÊU DỰ ÁN KHÓA LUẬN                              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Điều tra thực địa, lập danh lục 100% thành phần loài cây thuốc tại 3 vườn mẫu  |
| 2. Phân tích định lượng đa dạng phân loại (Takhtajan 2009), dạng sống, công dụng   |
| 3. Xác định & lập danh mục các loài cần bảo tồn (Sách Đỏ VN 2007, NĐ 84/2021/NĐ-CP)|
| 4. Hệ thống hóa tri thức bản địa, kinh nghiệm sử dụng và các bài thuốc dân gian   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Mục tiêu dự án

  1. Điều tra và định danh thực vật: Khảo sát toàn diện thành phần loài cây thuốc tại 03 vườn cây thuốc nam tiêu biểu của các lương y giàu kinh nghiệm tại thị trấn Nhã Nam.
  2. Đánh giá đa dạng sinh học: Phân tích cấu trúc phân loại học thực vật (theo hệ thống phân loại Takhtajan 2009), đánh giá chỉ số đa dạng họ (Tolmachov 1974), phân loại dạng sống, phân tích 16 nhóm công dụng theo Thông tư 19/2018/TT-BYT và 11 nhóm bộ phận sử dụng.
  3. Xác lập danh mục bảo tồn: Đối chiếu, sàng lọc các loài cây thuốc nguy cấp, quý hiếm theo Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam (2006, 2019), Nghị định số 84/2021/NĐ-CP và Thông tư số 16/2022/TT-BYT.
  4. Tư liệu hóa tri thức bản địa: Thu thập, phân tích và hệ thống hóa các bài thuốc dân gian, kinh nghiệm lâm sàng và phương pháp phối ngũ điều trị bệnh của các thầy lang địa phương.

Phạm vi và giới hạn

  • Không gian: 03 vườn thuốc nam tiêu biểu tại thị trấn Nhã Nam, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang (Vườn Lương y Dương Văn Quyền: $>5.000\text{ m}^2$; Vườn Lương y Nguyễn Văn Toản: $\sim 7.000\text{ m}^2$; Vườn Lương y Nguyễn Thị Oanh: $>360\text{ m}^2$).
  • Thời gian: Từ tháng 07/2022 đến tháng 04/2023.
  • Giới hạn kỹ thuật: Nghiên cứu tập trung vào hình thái thực vật học, giám định danh pháp quốc tế, dịch tễ dân tộc học thực vật (Ethnobotany); chưa bao gồm phân tích hóa thực vật chuyên sâu (HPLC/GC-MS) và thử nghiệm hoạt tính sinh học in-vitro/in-vivo.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tại khu vực Bắc Giang, dù đã có các khảo sát diện rộng cấp tỉnh và cấp huyện (như điều tra huyện Sơn Động ghi nhận 649 loài cây thuốc), nhưng dữ liệu cấp vi mô tại các vườn thuốc gia đình của các lương y – nơi lưu giữ nguồn gen ex-situ và tri thức kinh nghiệm sống – vẫn chưa được chuẩn hóa danh pháp và hệ thống hóa bài bản.

Tiêu chí phân tích Phương pháp ghi chép truyền thống Khảo sát lâm trường thông thường Giải pháp điều tra chuẩn hóa (Đề tài)
Độ chính xác danh pháp Dựa trên tên địa phương (dễ nhầm lẫn) Định danh thực địa sơ bộ, thiếu mẫu chuẩn Đối chiếu thực vật chí, khóa phân loại, tra cứu POWO & WFO
Bảo chứng mẫu vật Không lưu trữ tiêu bản thực vật Chỉ lưu trữ ảnh chụp hiện trường Chế tác mẫu tiêu bản khô chuẩn hóa ($42 \times 30\text{ cm}$) lưu trữ Viện Dược liệu
Tư liệu hóa tri thức Truyền khẩu, tản mạn, nguy cơ thất truyền Không thu thập tri thức sử dụng Phỏng vấn bán cấu trúc PRA, ghi nhận công thức & liều dùng
Đánh giá bảo tồn Không phân loại theo quy chuẩn pháp lý Liệt kê định tính chung chung Phân loại theo thang IUCN/Sách Đỏ, NĐ 84/2021/NĐ-CP & TT 16/2022 
+------------------------------------------------------------------------------------+
|                         KHUNG YÊU CẦU DỰ ÁN THEO NGUYÊN TẮC MoSCoW                 |
+------------------------------------------------------------------------------------+
| [MUST HAVE]                                                                        |
|  - Danh lục 100% loài có tên khoa học, họ, chi, bậc ngành theo Takhtajan (2009).  |
|  - Thu thập, xử lý cồn và lưu trữ tiêu bản thực vật chuẩn (Herbarium).             |
|  - Danh mục bảo tồn đối chiếu Sách Đỏ và Nghị định 84/2021/NĐ-CP.                  |
|                                                                                    |
| [SHOULD HAVE]                                                                      |
|  - Định lượng chỉ số đa dạng Tolmachov (P%) cho 10 họ giàu loài nhất.              |
|  - Phân loại công dụng chuẩn hóa theo 16 nhóm bệnh của Bộ Y tế (TT 19/2018).       |
|  - Thu thập bài thuốc kinh nghiệm và ca quyết chẩn đoán dân gian.                  |
|                                                                                    |
| [COULD HAVE]                                                                       |
|  - Mô hình hóa cơ sở dữ liệu số hóa quan hệ Thực vật - Tri thức bản địa.          |
|  - Ảnh chụp macro chi tiết cơ quan sinh sản bằng ống kính chuyên dụng.             |
|                                                                                    |
| [WON'T HAVE (Giai đoạn này)]                                                       |
|  - Chiết tách phân đoạn hoạt chất, định lượng HPLC các chất chỉ thị.               |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Thiết kế hệ thống

Hệ thống quản lý dữ liệu điều tra thực vật dược và tri thức bản địa được thiết kế theo cấu trúc xử lý thông tin chuẩn hóa từ thực địa đến cơ sở dữ liệu số:

Mô hình quan hệ thực thể dữ liệu (Data Schema Design)

Dữ liệu thực vật và tri thức sử dụng được số hóa theo lược đồ quan hệ chuẩn (SQL Schema) để phục vụ tra cứu và lưu trữ lâu dài:

-- Schema thiết kế cơ sở dữ liệu cây thuốc và tri thức bản địa Nhã Nam
CREATE TABLE taxonomic_hierarchy (
    taxon_id INTEGER PRIMARY KEY AUTOINCREMENT,
    division VARCHAR(100) NOT NULL, -- Ngành (Magnoliophyta, Polypodiophyta...)
    class VARCHAR(100) NOT NULL,    -- Lớp (Magnoliopsida, Liliopsida...)
    family VARCHAR(100) NOT NULL,   -- Họ (Lamiaceae, Fabaceae...)
    genus VARCHAR(100) NOT NULL,    -- Chi (Clerodendrum, Desmodium...)
    species VARCHAR(150) NOT NULL,  -- Tên loài đầy đủ kèm tác giả
    vietnamese_name VARCHAR(150),   -- Tên tiếng Việt chuẩn
    local_name VARCHAR(150)         -- Tên địa phương
);

CREATE TABLE medicinal_properties (
    property_id INTEGER PRIMARY KEY AUTOINCREMENT,
    taxon_id INTEGER REFERENCES taxonomic_hierarchy(taxon_id),
    life_form VARCHAR(50),          -- Thân thảo, thân bụi, thân gỗ, thân leo, thân cột
    part_used VARCHAR(100),         -- Lá, Thân, Rễ, Vỏ thân, Toàn cây...
    ailment_group VARCHAR(100),     -- Phân loại 16 nhóm bệnh theo TT 19/2018/TT-BYT
    therapeutic_use TEXT            -- Công dụng điều trị chi tiết
);

CREATE TABLE conservation_status (
    conservation_id INTEGER PRIMARY KEY AUTOINCREMENT,
    taxon_id INTEGER REFERENCES taxonomic_hierarchy(taxon_id),
    red_list_vn_2007 VARCHAR(10),   -- CR, EN, VU
    red_book_vn_2007 VARCHAR(10),   -- CR, EN, VU
    red_list_nimm_2019 VARCHAR(10), -- CR, EN, VU
    decree_84_2021 VARCHAR(10),     -- IA, IIA
    circular_16_2022 BOOLEAN        -- Thuộc diện kiểm soát của Bộ Y tế (true/false)
);

CREATE TABLE folk_remedies (
    remedy_id INTEGER PRIMARY KEY AUTOINCREMENT,
    remedy_name VARCHAR(200) NOT NULL,
    healer_name VARCHAR(100) NOT NULL,
    disease_indication VARCHAR(200),
    preparation_method TEXT,
    dosage_instructions TEXT
);

Phương pháp nghiên cứu (Methodology)

Quy trình nghiên cứu được thực hiện theo chu trình chuẩn của điều tra tài nguyên dược liệu:

  1. Phương pháp kế thừa: Tổng hợp dữ liệu từ các công trình nghiên cứu hệ thực vật Bắc Giang, đối chiếu Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam (2006, 2019), Dược điển Việt Nam V và các văn bản pháp lý (Nghị định 84/2021/NĐ-CP, Thông tư 16/2022/TT-BYT).
  2. Phương pháp phỏng vấn đánh giá nhanh có sự tham gia (PRA): Khảo sát trực tiếp 03 lương y bản địa (Dương Văn Quyền, Nguyễn Thị Oanh, Nguyễn Văn Toản) tại vườn thuốc nhằm xác định tên nôm, bộ phận dùng, phương pháp thu hái, sơ chế và phối ngũ bài thuốc.
  3. Phương pháp thu thập và xử lý mẫu tiêu bản (Nguyễn Nghĩa Thìn, 2005):
    • Thu thập 2–3 mẫu/loài ngoài thực địa kèm định vị tọa độ.
    • Xử lý cố định tại chỗ bằng dung dịch ethanol 40–50% nhằm hạn chế rụng lá, cánh hoa và quả.
    • Ép, sấy khô ngắt quãng, xử lý tẩm bảo quản bằng cồn 55–90%, khâu mẫu lên bìa giấy Bristol trắng kích thước $42 \times 30\text{ cm}$.
    • Dán nhãn etiket kích thước $8 \times 13\text{ cm}$ ở góc phải phía dưới, ghi đầy đủ số hiệu, tên khoa học, tên họ, địa điểm, công dụng, người thu và ngày thu mẫu. Lưu trữ tại Phòng Tiêu bản – Trung tâm Tài nguyên Dược liệu (Viện Dược liệu).
  4. Phương pháp giám định tên khoa học: So sánh đặc điểm hình thái kết hợp khóa phân loại trong các bộ Thực vật chí: Thực vật chí Việt Nam, Flora of China, Flore Générale de l'Indo-Chine, Flora of Thailand. Hiệu chỉnh tên khoa học theo Danh pháp Quốc tế (ICN) thông qua cơ sở dữ liệu Plants of the World Online (POWO - Kew Gardens) và World Flora Online (WFO). Sử dụng máy ảnh Canon EOS 5D Mark III gắn ống kính chuyên dụng Canon EF 100mm f/2.8L Macro IS USM để ghi nhận chi tiết cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản.

Implementation và kết quả

Quá trình triển khai và thuật toán xử lý số liệu

Để xác định mức độ đa dạng về bậc phân loại học thực vật tại khu vực điều tra, nghiên cứu áp dụng thuật toán tính chỉ số đa dạng bậc họ theo công thức Tolmachov (1974):

$$\mathcal{P}% = \frac{n}{N} \times 100$$

Trong đó:

  • $\mathcal{P}%$: Tỷ lệ phần trăm tổng số loài trong 10 họ giàu loài nhất so với tổng số loài điều tra được.
  • $n$: Tổng số loài ghi nhận trong 10 họ có số lượng loài lớn nhất.
  • $N$: Tổng số loài cây thuốc ghi nhận tại khu vực nghiên cứu ($N = 199$).
  • Tiêu chuẩn đánh giá: Nếu $\mathcal{P}% < 50%$, hệ thực vật cây thuốc có tính đa dạng cao về bậc họ. Nếu $\mathcal{P}% > 50%$, hệ thực vật kém đa dạng và có sự tập trung đơn họ.
def calculate_tolmachov_diversity(family_data: dict, total_species: int) -> dict:
    """
    Tính toán chỉ số Tolmachov P% để đánh giá mức độ đa dạng họ thực vật
    """
    sorted_families = sorted(family_data.items(), key=lambda item: item[1], reverse=True)
    top_10 = sorted_families[:10]
    n = sum(count for _, count in top_10)
    p_percent = (n / total_species) * 100
    
    return {
        "top_10_families": top_10,
        "n_species_top_10": n,
        "total_species_N": total_species,
        "p_percent": round(p_percent, 2),
        "is_diverse": p_percent < 50.0
    }

# Dữ liệu điều tra tại thị trấn Nhã Nam
nhanam_families = {
    "Lamiaceae": 13, "Fabaceae": 9, "Asteraceae": 9, "Acanthaceae": 8,
    "Malvaceae": 8, "Apocynaceae": 6, "Araliaceae": 6, "Asparagaceae": 6,
    "Euphorbiaceae": 6, "Rubiaceae": 5, "Lauraceae": 4, "Poaceae": 4,
    "Solanaceae": 4, "Zingiberaceae": 4
}

result = calculate_tolmachov_diversity(nhanam_families, total_species=199)
# Kết quả: n = 76, N = 199 -> P% = 38.19% < 50% -> Hệ thực vật đa dạng họ cao.

Kiểm định và tính toàn vẹn của dữ liệu mẫu

Nghiên cứu đã thực hiện thu thập tổng cộng 68 mẫu tiêu bản đại diện của 68 loài thuộc 59 chi và 35 họ:

  • Tỷ lệ định danh thành công cấp loài: $65/68$ mẫu ($95,59%$).
  • Mẫu định danh cấp họ/chi: $03/68$ mẫu ($4,41%$, gồm loài Hồng một nhựa thuộc họ Trúc đào - Apocynaceae và 02 taxon thuộc họ Thầu dầu - Euphorbiaceae do thiếu cơ quan hoa/quả tại thời điểm khảo sát).
  • Toàn bộ mẫu tiêu bản được nghiệm thu, xử lý kỹ thuật và gắn mã số lưu trữ định vị tại Bảo tàng Tiêu bản Viện Dược liệu.
+---------------------------------------------------------------------------------+
|                        MA TRẬN TIÊU BẢN THỰC VẬT ĐIỀU TRA                       |
+---------------------------------------------------------------------------------+
| Tổng số tiêu bản thu thập: 68 mẫu / 68 loài / 59 chi / 35 họ                    |
+---------------------------------------------------------------------------------+

Kết quả đạt được

1. Đa dạng về các bậc phân loại thực vật (Taxonomic Diversity)

Kết quả nghiên cứu đã xây dựng Danh lục cây thuốc tại 03 vườn thuốc thị trấn Nhã Nam gồm 199 loài, thuộc 153 chi, 84 họ thuộc 4 ngành thực vật bậc cao có mạch (theo hệ thống phân loại Takhtajan 2009).

Ngành / Lớp thực vật Số họ Tỷ lệ (%) Số chi Tỷ lệ (%) Số loài Tỷ lệ (%)
Ngành Thông đất (Lycopodiophyta) 1 1,19% 1 1,19% 1 1,19%
Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) 3 3,57% 3 3,57% 3 3,57%
Ngành Gắm (Gnetophyta) 1 1,19% 1 1,19% 1 1,19%
Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) 80 95,24% 148 96,73% 194 97,49%
-- Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) 66 78,57% 124 81,05% 163 81,91%
-- Lớp Hành (Liliopsida) 14 16,67% 24 15,69% 31 15,58%
Tổng cộng 84 100,00% 153 100,00% 199 100,00%

Quy mô lưu giữ theo từng vườn thuốc:

  • Vườn Lương y Nguyễn Văn Toản: 188 loài (145 chi, 76 họ thuộc 4 ngành thực vật bậc cao).
  • Vườn Lương y Dương Văn Quyền: 140 loài (116 chi, 65 họ thuộc 4 ngành thực vật bậc cao).
  • Vườn Lương y Nguyễn Thị Oanh: 49 loài (42 chi, 37 họ thuộc 2 ngành thực vật bậc cao).
TỶ LỆ PHÂN BỐ THÀNH PHẦN LOÀI THEO NGÀNH THỰC VẬT:
Magnoliophyta (Ngọc lan)  ████████████████████████████████████████ 97.49% (194 loài)
Polypodiophyta (Dương xỉ) █ 3.57% (3 loài)
Lycopodiophyta (Thông đất) ▎ 1.19% (1 loài)
Gnetophyta (Gắm)          ▎ 1.19% (1 loài)

2. Thống kê 10 họ và 10 chi giàu loài nhất

  • 10 Họ giàu loài nhất: Chiếm tổng cộng 76 loài ($38,19%$ tổng số loài). Tỷ lệ Tolmachov $\mathcal{P}% = 38,19% < 50%$, minh chứng cơ cấu phân loại tại khu vực nghiên cứu có độ phân tán cao, phong phú về chủng loại họ.

    1. Lamiaceae (Bạc hà): 13 loài (6,05%)
    2. Fabaceae (Đậu): 9 loài (4,52%)
    3. Asteraceae (Cúc): 9 loài (4,52%)
    4. Acanthaceae (Ô rô): 8 loài (4,02%)
    5. Malvaceae (Bông): 8 loài (4,02%)
    6. Apocynaceae (Trúc đào): 6 loài (3,02%)
    7. Araliaceae (Ngũ gia bì): 6 loài (3,02%)
    8. Asparagaceae (Măng tây): 6 loài (3,02%)
    9. Euphorbiaceae (Thầu dầu): 6 loài (3,02%)
    10. Rubiaceae (Cà phê): 5 loài (2,51%)

  • 10 Chi giàu loài nhất: Ghi nhận 27 loài ($13,57%$ tổng số loài), dẫn đầu bởi chi Clerodendrum (4 loài), tiếp theo là Desmodium (3 loài), Dioscorea (3 loài), Dracaena (3 loài), Ocimum (3 loài), Polyscias (3 loài), Ardisia (2 loài), Bidens (2 loài), Boehmeria (2 loài), Piper (2 loài). Điều này thể hiện tính chất đa dạng nhưng số loài trong mỗi chi có độ chia nhỏ cao (nhiều chi đơn loài).

3. Đa dạng về dạng sống (Life Forms)

STT Dạng thân Số loài Tỷ lệ (%) Loài đại diện tiêu biểu
1 Thân thảo 91 45,73% Râu mèo (Orthosiphon aristatus), Cỏ nhọ nồi (Eclipta prostrata), Bạch hoa xà (Plumbago zeylanica)
2 Thân bụi 45 22,60% Cà gai leo (Solanum procumbens), Bụp giấm (Hibiscus sabdariffa), Thâu kén lông (Helicteres hirsuta)
3 Thân gỗ 34 17,09% Mật nhân (Eurycoma longifolia), Hợp hoan (Heptapleurum delavayi), Khôi nhung (Ardisia gigantifolia)
4 Thân leo 26 13,07% Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum), Dây thìa canh (Gymnema sylvestre), Lạc tiên (Passiflora foetida)
5 Thân cột 3 1,51% Cau (Areca catechu), Thiết mộc lan (Dracaena fragrans)
Tổng 199 100,00% 
BIỂU ĐỒ CƠ CẤU DẠNG THÂN:
Thân thảo [45.73%] ████████████████████████████████████████████
Thân bụi   [22.60%] ███████████████████████
Thân gỗ    [17.09%] █████████████████
Thân leo   [13.07%] █████████████
Thân cột   [ 1.51%] █

4. Đa dạng về nhóm công dụng điều trị (Therapeutic Indications)

Căn cứ danh mục thuốc thiết yếu YHCT theo Thông tư số 19/2018/TT-BYT, 199 loài cây thuốc được phân loại vào 16 nhóm bệnh lý:

STT Nhóm bệnh chỉ định điều trị Số loài Tỷ lệ (%)
1 Bệnh về đường tiêu hóa (tiêu chảy, lỵ, đau dạ dày, viêm đại tràng...) 46 23,16%
2 Bệnh ngoài da (nhiễm trùng, mụn nhọt, ghẻ lở, dị ứng, eczema...) 44 22,11%
3 Bệnh về xương khớp (thấp khớp, đau lưng, thoái hóa, bó gãy xương...) 40 20,10%
4 Bệnh cảm sốt, cảm cúm, nhức đầu 35 17,59%
5 Bồi dưỡng sức khỏe, suy nhược cơ thể 35 17,59%
6 Bệnh về thận và đường tiết niệu (sỏi thận, viêm tiết niệu, phù thũng...) 28 14,07%
7 Bệnh phụ nữ (hậu sản, điều kinh, viêm nhiễm phụ khoa...) 20 10,05%
8 Bệnh về đường hô hấp (viêm phổi, hen phế quản, ho...) 16 8,04%
9 Bệnh về gan (viêm gan A/B, xơ gan, men gan cao...) 14 7,04%
10 Bệnh về tim mạch, tuần hoàn, huyết áp 14 7,04%
11 Trị độc do động vật, côn trùng cắn (rắn cắn...) 12 6,03%
12 Bệnh thần kinh, não bộ (an thần, mất ngủ, động kinh...) 11 5,53%
13 Bệnh trẻ em (cam tích, khóc đêm, tưa lưỡi...) 11 5,53%
14 Bệnh răng miệng 6 3,02%
15 Bệnh nam khoa 6 3,02%
16 Bệnh về mắt và rối loạn nội tiết chuyển hóa 4 2,01%

(Lưu ý: Tỷ lệ % tính trên tổng số 199 loài; nhiều loài có tính đa công dụng tham gia vào nhiều nhóm bệnh).

5. Đa dạng về bộ phận sử dụng làm thuốc

  • Lá: 61 loài ($30,54%$) – Chiếm ưu thế tuyệt đối do dễ thu hái quanh năm và giàu hợp chất tinh dầu, flavonoid.
  • Rễ và thân rễ: 51 loài ($25,63%$) – Chứa nhiều saponin, alkaloid tích lũy.
  • Toàn cây (phần trên mặt đất hoặc cả rễ): 28 loài ($14,07%$).
  • Vỏ thân, vỏ rễ: 17 loài ($8,52%$).
  • Thân cành: 17 loài ($8,52%$).
  • Hoa, quả, hạt, đài quả: 25 loài ($12,56%$).

Đổi mới và đóng góp

Phát hiện các loài dược liệu có giá trị bảo tồn cao

Nghiên cứu đã sàng lọc, xác định được 05 loài cây thuốc quý hiếm có giá trị bảo tồn cao đang được gìn giữ thành công trong mô hình bảo tồn chuyển vị (ex-situ) tại các vườn thuốc gia đình ở Nhã Nam:

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                     DANH MỤC 05 LOÀI CÂY THUỐC BẢO TỒN TẠI THỊ TRẤN NHÃ NAM                       |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Hoàng tinh hoa trắng (Disporopsis longifolia Craib) - Asparagaceae                             |
|    • Sách Đỏ VN (2007): EN | Danh lục Đỏ CT (2019): EN | Nghị định 84/2021: IIA | TT 16/2022: x   |
| 2. Dây na rừng (Kadsura coccinea (Lem.) A.C.Sm.) - Schisandraceae                                 |
|    • Nghị định 84/2021/NĐ-CP: Nhóm IIA (Hạn chế khai thác thương mại) | TT 16/2022/TT-BYT: x      |
| 3. Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum (Thunb.) Makino) - Cucurbitaceae                          |
|    • Sách Đỏ VN (2007): EN | Danh lục Đỏ Cây thuốc VN (2019): EN                                  |
| 4. Sâm cau (Curculigo orchioides Gaertn.) - Hypoxidaceae                                          |
|    • Sách Đỏ VN (2007): VU | Danh lục Đỏ Cây thuốc VN (2019): VU                                  |
| 5. Khôi trắng / Khôi nhung (Ardisia gigantifolia Stapf) - Primulaceae                             |
|    • Sách Đỏ VN (2007): EN (Nguy cấp)                                                             |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

Hệ thống hóa tri thức bản địa và bài thuốc kinh nghiệm

Nghiên cứu đã thu thập và chuẩn hóa thành công 21 bài thuốc dân gian lâm sàng, phương pháp phối ngũ "Toa căn bản 12 vị" và tư liệu hóa "Bài ca khám bệnh" truyền khẩu của lương y Dương Văn Quyền:

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                TOA CĂN BẢN 12 VỊ (GIẢI CẢM - GIẢM ĐAU - TIÊU ĐỘC - AN THAI)        |
+------------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Trần bì (Vỏ quýt)      : 12g        7. Rễ lá lốt             : 5g               |
| 2. Cỏ mần trầu            : 20g        8. Xa tiền tử (Bông mã đề): 10g              |
| 3. Sinh khương (Gừng tươi): 5g         9. Ngư tinh thảo (Diếp cá): 10g             |
| 4. Ké đầu ngựa            : 5g        10. La bặc tử (Hạt củ cải): 5g               |
| 5. Rau má (hoặc Cỏ nhọ nồi): 12g       11. Sơn chi tử (Dành dành): 6g              |
| 6. Dây mơ lông            : 5g        12. Râu ngô               : 4g               |
|                                                                                    |
| * Gia giảm An thai: Thêm Thân ngải cứu (8g) + Cành tía tô (8g) + Củ gai bánh (10g) |
| * Nguyên lý biện chứng: "Nhiệt thì để tươi - Hàn thì sao xém"                      |
+------------------------------------------------------------------------------------+

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                 TRÍCH ĐOẠN "BÀI CA KHÁM BỆNH" (LƯƠNG Y DƯƠNG VĂN QUYỀN)             |
+------------------------------------------------------------------------------------+
| "Xem hình xét sắc đoán căn nguyên                                                  |
|  Âm nhược, dương cường, tóc cứng, tóc mềm                                          |
|  Thương hàn: Chân tay lạnh                                                         |
|  Bằng như cảm nóng bụng sờ xem (sờ quanh rốn)                                      |
|  Thực tích: Mát dưới, nóng trên                                                    |
|  Âm hư là dương thịnh: Nóng trong mát ngoài                                       |
|  Khắp người đều nóng: Cảm lạnh..."                                                 |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Ứng dụng thực tế và triển khai

  1. Bảo tồn nguồn gen ex-situ tại cộng đồng: Sử dụng trực tiếp mạng lưới vườn thuốc gia đình làm ngân hàng gen sống (living gene bank), bảo vệ an toàn các loài có nguy cơ tuyệt chủng (Disporopsis longifolia, Curculigo orchioides).
  2. Quy hoạch vùng trồng dược liệu hàng hóa: Cung cấp cơ sở khoa học để phát triển vùng trồng thương phẩm tập trung tại huyện Tân Yên đối với các loài có nhu cầu thị trường lớn: Sâm nam núi Dành (Camellia chrysantha/Polyscias), Kim tiền thảo (Desmodium styracifolium), Cà gai leo (Solanum procumbens).
  3. Lộ trình triển khai (Roadmap):
    • Giai đoạn 1 (Tháng 1-6): Thành lập câu lạc bộ lưu giữ cây thuốc nam tại 17 tổ dân phố thị trấn Nhã Nam.
    • Giai đoạn 2 (Tháng 7-18): Xây dựng vườn ươm giống cây thuốc chuẩn hóa GACP-WHO quy mô $10.000\text{ m}^2$.
    • Giai đoạn 3 (Tháng 19-36): Chuyển giao quy trình bào chế cao chiết và trà túi lọc từ các bài thuốc bản địa đã được kiểm chứng an toàn.

Hạn chế và hướng phát triển

  • Hạn chế kỹ thuật: Khảo sát thực địa giới hạn trong 10 tháng, một số loài thu hái vào giai đoạn sinh dưỡng không có hoa hoặc quả khiến việc định danh 03 mẫu chỉ dừng lại ở cấp chi/họ; dữ liệu mới khảo sát tại 03 vườn thuốc trọng điểm, chưa bao quát toàn bộ vùng đồi núi tự nhiên phụ cận.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo:
    1. Ứng dụng chỉ thị phân tử DNA Barcoding (gen nhân ITS2, gen lục lạp matK, rbcL) để giám định tuyệt đối các mẫu cây thuốc khó phân biệt hình thái.
    2. Thực hiện định lượng hàm lượng saponin toàn phần, flavonoid và alkaloid bằng phương pháp HPLC-DAD đối với các loài dược liệu bảo tồn thu hái tại Nhã Nam.
    3. Mở rộng tính toán các chỉ số Dân tộc thực vật học định lượng: Giá trị sử dụng (Use Value - $UV$), Tỷ lệ đồng thuận của người cung cấp thông tin (Informant Consensus Factor - $ICF$).

Đối tượng hưởng lợi

Nhóm đối tượng Giá trị tiếp nhận và lợi ích định lượng
Sinh viên & Giảng viên Dược học Dữ liệu thực vật chí chuẩn hóa, 68 bộ mẫu tiêu bản kiểm chứng phục vụ giảng dạy môn Dược liệu và Thực vật Dược.
Thầy thuốc YHCT & Lương y Cơ sở khoa học xác thực danh pháp, 21 công thức bài thuốc và ca quyết chẩn đoán được chuẩn hóa văn bản.
Doanh nghiệp Dược phẩm Bản đồ vùng nguyên liệu sạch, phát hiện tiềm năng khai thác các loài dược liệu kinh tế cao tại Bắc Giang.
Cơ quan Quản lý Dược & ĐDSH Dữ liệu kiểm kê phân bố loài nguy cấp (Nghị định 84/2021) phục vụ xây dựng chính sách bảo tồn nguồn gen cấp tỉnh.

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật cốt lõi để bảo quản mẫu tiêu bản thực vật dược (Herbarium) đạt chuẩn lưu trữ quốc tế là gì?

Mẫu thực vật ngoài thực địa bắt buộc phải xử lý ngâm cố định cồn 40–50% ngay khi thu hái. Sau đó, tiêu bản được ép phẳng giữa các lớp giấy thấm và sấy nhiệt ngắt quãng ($50–60^\circ\text{C}$) kết hợp tẩm cồn 70–90% chống nấm mốc. Mẫu khô hoàn chỉnh được khâu định hình bằng chỉ chuyên dụng trên bìa Bristol ($42 \times 30\text{ cm}$), gắn etiket chuẩn ($8 \times 13\text{ cm}$) thể hiện đầy đủ tọa độ GPS, danh pháp, và bảo quản trong điều kiện độ ẩm $<45%$, nhiệt độ $20–22^\circ\text{C}$.

2. Ý nghĩa sinh thái và dược học của chỉ số Tolmachov ($P% = 38,19%$) trong nghiên cứu này là gì?

Chỉ số Tolmachov $P% = 38,19% < 50%$ khẳng định hệ thực vật làm thuốc tại các vườn khảo sát ở Nhã Nam có tính đa dạng cấu trúc phân loại cao ở bậc họ, không bị độc chiếm bởi một vài họ đơn lẻ. Về mặt dược học, điều này bảo chứng cho sự phong phú về các nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp (từ tinh dầu của họ Lamiaceae, flavonoid của họ Fabaceae, glycoside của họ Asparagaceae đến alkaloid của họ Apocynaceae).

3. Làm thế nào để giải quyết tình trạng đồng danh (synonym) và bất đồng tên địa phương giữa các thầy lang?

Nghiên cứu áp dụng quy trình đối chiếu chéo 3 bước: (1) Thu thập mẫu vật thực tế có cơ quan sinh dưỡng và sinh sản; (2) Sử dụng khóa phân loại hình thái đối chiếu Thực vật chí chính thống; (3) Chuẩn hóa tên khoa học và tên tác giả thông qua cơ sở dữ liệu Plants of the World Online (POWO - Kew Gardens) để loại bỏ toàn bộ các tên đồng nghĩa không hợp lệ.

4. Năm loài cây thuốc thuộc diện bảo tồn ghi nhận tại Nhã Nam có được phép khai thác thương mại không?

Căn cứ Nghị định 84/2021/NĐ-CP và Thông tư 16/2022/TT-BYT, loài Disporopsis longifolia (Hoàng tinh hoa trắng) và Kadsura coccinea (Dây na rừng) thuộc Nhóm IIA - Thực vật rừng hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Việc khai thác ngoài tự nhiên bị kiểm soát nghiêm ngặt; tuy nhiên, Nhà nước khuyến khích gây trồng, nhân giống nhân tạo (ex-situ) tại vườn thuốc gia đình để bảo tồn nguồn gen và phát triển kinh tế hợp pháp.

5. Khả năng mở rộng bài thuốc "Toa căn bản 12 vị" trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng tuyến cơ sở?

Toa căn bản 12 vị sử dụng hoàn toàn các cây thuốc nam quen thuộc, dễ trồng, giá thành thấp (Trần bì, Rau má, Lá lốt, Gừng, Diếp cá, Cỏ mần trầu...). Bài thuốc có cấu trúc phối ngũ hoàn chỉnh theo nguyên lý Quân - Thần - Tá - Sứ, có khả năng giải cảm, tiêu độc, kháng viêm đường tiêu hóa và điều hòa huyết áp nhẹ, rất khả thi để phổ cập tại các tủ thuốc y tế thôn bản và trạm y tế xã.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu với các đóng góp khoa học và thực tiễn nổi bật:

  • Hệ thống hóa danh lục: Ghi nhận 199 loài cây thuốc, thuộc 153 chi, 84 họ của 4 ngành thực vật bậc cao có mạch tại 03 vườn thuốc nam tiêu biểu thị trấn Nhã Nam; chứng minh độ đa dạng họ cao với chỉ số Tolmachov $P% = 38,19%$.
  • Đóng góp bảo tồn: Xác định và định vị 05 loài cây thuốc quý hiếm thuộc Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 84/2021/NĐ-CP (Disporopsis longifolia, Kadsura coccinea, Gynostemma pentaphyllum, Curculigo orchioides, Ardisia gigantifolia).
  • Bảo tồn tri thức dân tộc: Thu thập, chuẩn hóa 21 bài thuốc dân gian lâm sàng, bài ca quyết chẩn trị và toa căn bản 12 vị điều trị đa bệnh chứng.
  • Định hướng phát triển: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để Sở Y tế và chính quyền địa phương tỉnh Bắc Giang xây dựng kế hoạch bảo tồn nguồn gen dược liệu bản địa kết hợp phát triển vùng trồng dược liệu kinh tế cao đến năm 2030.