Chương 1 đã tập trung làm rõ tổng quan các nghiên cứu về kế toán trách nhiệm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Từ đó đưa ra kết luận đồng thời chỉ ra khoảng trống nghiên cứu của đề tài. Trong chương tiếp theo, nghiên cứu sẽ nêu lên cơ sở lý thuyết về kế toán trách nhiệm. 13 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA NGHIÊN CỨU 2.
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM 2. Các khái niệm và bản chất của kế toán trách nhiệm Khi đề cập đến kế toán trách nhiệm có nhiều quan điểm khác nhau, tùy thuộc vào mục đích mà các nhà nghiên cứu chuyên nghiệp hay những nhà quản lý có góc nhìn khác nhau. Do đó vẫn chưa có định nghĩa thống nhất về kế toán trách nhiệm. Sau đây là một số quan điểm cơ bản về kế toán trách nhiệm của các nhà nghiên cứu khác nhau: Higgins (1952) là một trong những nhà nghiên cứu đầu tiên đưa ra khái niệm kế toán trách nhiệm, theo đó kế toán trách nhiệm là hệ thống kế toán được tổ chức trong đơn vị để tập hợp và báo cáo chi phí tại các cấp trách nhiệm trong đơn vị.
Mỗi nhà quản trị trong tổ chức phải chịu trách nhiệm kiểm soát về một khoản chi phí được giao trách nhiệm. Cơ cấu tổ chức của đơn vị là xương sống của kế toán trách nhiệm [32]. Theo quan điểm này, kế toán trách nhiệm có liên hệ gần gũi với kế toán chi phí. Một trong những mục tiêu chính của kế toán trách nhiệm là kiểm soát chi phí tại các cấp giám sát cơ sở.
Điều này không có nghĩa là tất cả các khoản chi phí được kiểm soát tại cấp quản lý của cấp cơ sở, mà có nghĩa là chi phí được kiểm soát tại bất cứ cấp nào phát sinh chi phí và được chấp nhận. Kế toán trách nhiệm là hệ thống kế toán tập hợp, tổng hợp và báo cáo kế toán theo trách nhiệm cá nhân của các nhà quản lý. Kế toán trách nhiệm là hệ thống phân tán quyền quyết định và phân bổ nguồn lực trong khi đó vẫn duy trì thông tin tập trung và kiểm soát qua việc đánh giá thành quả và trách nhiệm giải trình. Bên cạnh đó, kế toán trách nhiệm là hệ thống kế toán được nhìn nhận qua các trung tâm trách nhiệm khác nhau trong toàn bộ tổ chức và phản ánh các kết quả, hiệu quả hoạt động của mỗi trung tâm này bằng các chỉ tiêu về doanh thu và chi phí.
Theo Atkinson và cộng sự (2001), kế toán trách nhiệm là một hệ thống kế toán có chức năng thu nhập, tổng hợp và báo cáo các thông tin kế toán liên quan đến trách 14 nhiệm của từng nhà quản lý riêng biệt trong một tổ chức thông qua các báo cáo liên quan đến chi phí, thu nhập và các số liệu hoạt động bởi từng khu vực trách nhiệm hoặc đơn vị trong tổ chức. Hệ thống này cung cấp thông tin nhằm đánh giá trách nhiệm và thành quả của mỗi nhà quản lý. Kế toán trách nhiệm tạo ra các báo cáo chứa cả những đối tượng có thể kiểm soát và không thể kiểm soát đối với một cấp quản lý [21]. Như vậy, kế toán trách nhiệm là phương pháp quản trị nhằm thiết kế kế toán để đạt được hiệu quả kiểm soát thông qua mối quan hệ trực tiếp giữa báo cáo kế toán với người đứng đầu trong cơ cấu tổ chức quản lý của công ty ở tất cả các cấp quản lý.
Kế toán trách nhiệm liên kết báo cáo thành quả của cá nhân với người đứng đầu ở các cấp quản trị khác nhau để biết được mức độ đạt được mục tiêu của các cấp quản trị, các trung tâm trách nhiệm. Những trung tâm trách nhiệm này có các mục tiêu khác nhau và sử dụng các nguồn lực của đơn vị để đạt được mục tiêu. Kế toán trách nhiệm là một hệ thống kiểm soát của nhà quản lý dựa trên những nguyên tắc ủy quyền và xác định trách nhiệm của các nhà quản trị. Đó là hệ thống có các nhà quản trị đưa ra các quyết định trong các lĩnh vực riêng biệt và phải chịu trách nhiệm cho những hoạt động trong các trung tâm trách nhiệm.
Kế toán trách nhiệm đại diện một phương pháp đo lường, đánh giá thành quả. Một nhiệm vụ cơ bản nữa của kế toán trách nhiệm là đo lường thành quả của các nhà quản lý. Để việc đánh giá có ý nghĩa thì quá trình hoạt động của mỗi nhà quản lý phải được đối chiếu với những tiêu chuẩn nhất định. Kế toán trách nhiệm là một phương pháp kiểm soát chi phí được xác định bởi các nhà quản trị trong đơn vị.
Kế toán trách nhiệm cung cấp cho nhà quản trị những thông tin giúp kiểm soát quá trình hoạt động và đánh giá thành quả của nhà quản trị cấp dưới. Kế toán trách nhiệm là hệ thống kế toán thu nhập và báo cáo về doanh thu và chi phí trong các lĩnh vực trách nhiệm. Các nhà quản trị phải chịu trách nhiệm về hoạt động của riêng mình, những hoạt động của nhà quản trị cấp dưới và bất kỳ hoạt động thực hiện trong trung tâm trách nhiệm do mình phụ trách. Kế toán trách nhiệm được 15 thiết kế để báo cáo và tập hợp chi phí bởi trách nhiệm ở cấp độ cá nhân.
Các lĩnh vực tương ứng với ba loại trung tâm trách nhiệm cơ bản: trung tâm chi phí, trung tâm doanh thu và các trung tâm đầu tư. Viện kế toán quản trị và chi phí (ICMA) xác định kế toán trách nhiệm là hệ thống kế toán phân biệt doanh thu và chi phí trong lĩnh vực nhất định để đánh giá thành quả đã đạt được của nhà quản trị với trách nhiệm và quyền lực đã được phân công. Như vậy, có nhiều quan điểm khác nhau về kế toán trách nhiệm. Với các nhà nghiên cứu khác nhau, kế toán trách nhiệm được nhìn nhận ở các khía cạnh khác nhau.
Tuy nhiên, xét về mặt bản chất thì mỗi một quan điểm đó có thể kết hợp với nhau tạo một cái nhìn toàn diện hơn về kế toán trách nhiệm. Từ những quan điểm trên về kế toán trách nhiệm, ta có thể rút ra được một số bản chất chung nhất về kế toán trách nhiệm như sau: Thứ nhất, kế toán trách nhiệm là nội dung quan trọng của kế toán quản trị cung cấp thông tin tài chính và phi tài chính có liên quan về những hoạt động kinh tế của đơn vị nhằm kiểm soát các hoạt động và đánh giá thành quả của từng bộ phận, người đứng đầu bộ phận. Thứ hai, kế toán trách nhiệm liên quan đến cơ cấu tổ chức của đơn vị được phân cấp quản lý và phân quyền rõ ràng. Các nhà quản trị ở các cấp được phân quyền ra quyết định phù hợp với trách nhiệm quản lý của mình trong quá trình hoạt động của đơn vị.
Thứ ba, kế toán trách nhiệm có thể căn cứ theo tổ chức và mức độ phân quyền để phân chia thành các trung tâm trách nhiệm hoặc có thể căn cứ vào nội dung của kế toán trách nhiệm để phân chia thành các khía cạnh để tổ chức kế toán trách nhiệm trong đơn vị. Trong mỗi khía cạnh, kế toán trách nhiệm sử dụng hỗn hợp các phương pháp kế toán chi phí và phương pháp đánh giá thành quả, đặc biệt là các phương pháp hiện đại để ghi nhận, đo lường, đánh giá thành quả hoạt động đạt được trong đơn vị. Thứ tư, kế toán trách nhiệm thiết lập một hệ thống các báo cáo cung cấp thông tin tài chính và phi tài chính cho các nhà quản trị để đưa ra các quyết định. 16 Thứ năm, kế toán trách nhiệm cung cấp thông tin để giúp các nhà quản trị kiểm soát được hoạt động của các nhà quản trị cấp dưới thông qua trách nhiệm cá nhân về thành quả đạt được của các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính nhằm đạt kế hoạch chung đã được đặt ra.
Từ đó, có thể khái quát: Kế toán trách nhiệm là một hệ thống thông tin được thiết lập dựa trên sự phân cấp, phân quyền cho các nhà quản trị, các bộ phận trong tổ chức sử dụng hỗn hợp các phương pháp kế toán chi phí và phương pháp đánh giá thành quả để ghi nhận, đo lường, đánh giá thành quả hoạt động đạt được trong tổ chức nhằm cung cấp thông tin tài chính và phi tài chính cho các nhà quản trị được giao quyền và trách nhiệm phù hợp ở bộ phận, các trung tâm trách nhiệm nhằm kiểm soát các bộ phận trực thuộc trong đơn vị hoạt động theo đúng định hướng đã định. Vai trò của kế toán trách nhiệm Vai trò của kế toán trách nhiệm thể hiện ở một số khía cạnh sau: Thứ nhất, kế toán trách nhiệm thực hiện việc phân cấp, phân quyền trong một đơn vị thành những trung tâm trách nhiệm khác nhau và xác định sự đóng góp của từng trung tâm trách nhiệm vào lợi ích chung của tổ chức. Thứ hai, kế toán trách nhiệm cung cấp thông tin làm cơ sở cho việc đánh giá chất lượng về kết quả hoạt động của những nhà quản lý các trung tâm trách nhiệm trong một đơn vị, do đó sẽ ảnh hưởng đến cách thức thực hiện hành vi của họ. Thứ ba, kế toán trách nhiệm có vai trò trong công tác kiểm soát và đánh giá hiệu quả của từng bộ phận trong một đơn vị thông qua các phương pháp, tiêu chí đánh giá cụ thể.
Thứ tư, kế toán trách nhiệm thúc đẩy các nhà quản lý các trung tâm điều hành bộ phận của mình theo phương pháp, cách thức phù hợp với những mục tiêu cơ bản của đơn vị. Như vậy, kế toán trách nhiệm có vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin cho các nhà quản trị các cấp tại các trung tâm trách nhiệm, từ đó có thể đo lường đánh giá được hiệu quả hoạt động của các trung tâm so với mục tiêu chung của đơn vị. Chức năng của kế toán trách nhiệm - Kế toán trách nhiệm tạo cơ sở cho hoạt động đánh giá kết quả của từng nhà quản trị ở các cấp quản trị trong một đơn vị. - Kế toán trách nhiệm giúp các nhà quản lý điều hành bộ phận của mình theo những cách thức thích hợp và nhất quán với mục tiêu chung của cả đơn vị.
- Kế toán trách nhiệm giúp các nhà quản lý đo lường sự đóng góp của từng cá nhân, từng bộ phận vào kết quả chung của đơn vị. NỘI DUNG TỔ CHỨC KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM 2.