Xây Dựng Thang Đo Biếng Ăn Và Nghiên Cứu Thực Trạng Biếng Ăn Ở Trẻ Em Dưới 5 Tuổi Tại Thành Phố Huế

Nghiên cứu thang đo biếng ăn giúp đánh giá thực trạng biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thành phố Huế, cung cấp thông tin hữu ích cho các bậc phụ huynh.

• Tác giả: Hoàng Thị Bạch Yến
• Người hướng dẫn: Lê Thị Hương
• Trường học: Đại học Y Dược, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Nghiên Cứu Biếng Ăn Ở Trẻ Em Dưới 5 Tuổi Tại Thành Phố Huế
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. HIỆN NIỆN BIẾNG ĂN
• 1.2. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ BIẾNG ĂN
• 1.3. ĐÁNH GIÁ ĐỘ TIN CẬY CỦA THANG ĐO VÀ PHÂN TÍCH NHÂN TỐ KHÁM PHÁ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.2.3. Thời gian thu thập số liệu
• 2.2.4. Phương pháp và kỹ thuật thu thập số liệu
• 2.3. XỬ LÝ VÀ PHÂN TÍCH SỐ LIỆU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. XÂY DỰNG VÀ THỬ NGHIỆM THANG ĐO ĐÁNH GIÁ BIẾNG ĂN Ở TRẺ DƯỚI 5 TUỔI
• 3.1.1. Phát triển thang đo biếng ăn
• 3.1.2. Kiểm định thang đo đánh giá biếng ăn
• 3.2. TỶ LỆ VÀ MÔ TẢ ĐẶC ĐIỂM BIẾNG ĂN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Biếng Ăn Ở Trẻ Em Huế 5 tuổi

Nghiên cứu về biếng ăn trẻ em là một vấn đề quan trọng trong lĩnh vực y tế công cộng, đặc biệt tại thành phố Huế. Biếng ăn được định nghĩa là tình trạng trẻ không ăn đủ khẩu phần theo nhu cầu, dẫn đến chậm tăng trưởng. Đây là một vấn đề phổ biến, tuy nhiên, định nghĩa và tiêu chuẩn đánh giá vẫn chưa thống nhất. Các nghiên cứu trên thế giới cho thấy tỷ lệ biếng ăn ở trẻ em dưới 6 tuổi dao động đáng kể. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về vấn đề này còn hạn chế và sử dụng các phương pháp đánh giá khác nhau. Vì vậy, việc nghiên cứu về biếng ăn ở trẻ em Huế là cần thiết để xây dựng thang đo đánh giá và xác định các yếu tố liên quan. Nghiên cứu này tập trung vào việc xây dựng và thử nghiệm thang đo đánh giá biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thành phố Huế, đồng thời xác định tỷ lệ và mô tả đặc điểm biếng ăn. Theo tài liệu, nghiên cứu sử dụng định nghĩa của Lumeng (2005) về biếng ăn, nhấn mạnh ảnh hưởng đến hoạt động hàng ngày và mối quan hệ gia đình.

1.1. Tầm quan trọng của Nghiên Cứu Biếng Ăn Ở Trẻ Em Huế

Nghiên cứu này đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu chính xác về tình trạng biếng ăn ở trẻ em tại Huế. Dữ liệu này giúp các chuyên gia y tế và giáo dục đưa ra các biện pháp can thiệp phù hợp, cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của trẻ. Hơn nữa, việc xây dựng và chuẩn hóa thang đo đánh giá biếng ăn sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các nghiên cứu tiếp theo, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe trẻ em tại Việt Nam. Nó cũng đóng góp vào việc hiểu rõ hơn về nguyên nhân biếng ăn ở trẻ trong bối cảnh văn hóa và kinh tế xã hội đặc trưng của thành phố Huế.

1.2. Các Dấu Hiệu Thường Gặp Của Biếng Ăn Ở Trẻ Em Dưới 5 Tuổi

Theo nghiên cứu, trẻ biếng ăn thường có các dấu hiệu như thời gian ăn kéo dài, trẻ ngậm thức ăn lâu, số lượng thức ăn ít hơn so với các trẻ cùng độ tuổi và sự đa dạng trong thức ăn hạn chế. Bên cạnh đó, trẻ có thể thể hiện thái độ và hành vi không hợp tác khi ăn, toát mồ hôi nhiều, giả vờ bệnh, hoặc cố tình làm đổ thức ăn. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng việc đánh giá biếng ăn hiện nay còn gặp nhiều khó khăn do chưa có định nghĩa và tiêu chuẩn thống nhất, do đó cần thiết phải xây dựng thang đo đầy đủ và rõ ràng.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Điều Trị Biếng Ăn Trẻ Em Dưới 5 Tuổi

Hiện nay, việc điều trị biếng ăn cho trẻ gặp nhiều khó khăn do thiếu các tiêu chuẩn thống nhất để xác định và đánh giá. Các phương pháp đánh giá biếng ăn hiện tại có nhiều ưu và nhược điểm khác nhau. Biếng ăn có thể ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và phát triển của trẻ, gây ra suy dinh dưỡng. Bên cạnh đó, các yếu tố như ép ăn, thực hành nuôi dưỡng của bố mẹ, ảnh hưởng của xã hội và chế độ ăn dặm không hợp lý cũng có thể góp phần vào tình trạng biếng ăn. Việc xác định chính xác nguyên nhân biếng ăn ở trẻ là rất quan trọng để có thể đưa ra các biện pháp can thiệp hiệu quả. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng Việt Nam đang đối mặt với gánh nặng kép về dinh dưỡng, bao gồm cả suy dinh dưỡng và thừa cân/béo phì, cho thấy sự phức tạp của vấn đề dinh dưỡng ở trẻ em.

2.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Biếng Ăn Tâm Lý Ở Trẻ Em Huế

Nghiên cứu chỉ ra rằng biếng ăn tâm lý ở trẻ em có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm áp lực từ cha mẹ trong việc ăn uống, môi trường ăn uống căng thẳng, hoặc các trải nghiệm tiêu cực liên quan đến thức ăn. Sự lo lắng và căng thẳng của cha mẹ cũng có thể truyền sang trẻ, gây ra sự khó chịu và từ chối thức ăn. Việc tạo ra một môi trường ăn uống thoải mái và vui vẻ là rất quan trọng để giảm bớt biếng ăn tâm lý cho trẻ.

2.2. Liên Hệ Giữa Thực Hành Nuôi Dưỡng Và Tỷ Lệ Biếng Ăn Ở Trẻ Em

Thực hành nuôi dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thói quen ăn uống của trẻ. Việc cho trẻ ăn dặm quá sớm hoặc quá muộn, không cung cấp đủ chất dinh dưỡng, hoặc sử dụng các phương pháp ép ăn đều có thể dẫn đến biếng ăn. Việc thiếu kiến thức về dinh dưỡng và các phương pháp nuôi dưỡng đúng cách cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng biếng ăn ở trẻ em.

III. Thang Đo Biếng Ăn Ở Trẻ Em Phương Pháp Nghiên Cứu Tại Huế

Nghiên cứu đã xây dựng và thử nghiệm thang đo biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thành phố Huế. Thang đo này bao gồm các câu hỏi về thời gian ăn, lượng thức ăn, hành vi ăn uống và trạng thái tinh thần của trẻ. Quá trình xây dựng thang đo dựa trên việc quan sát bữa ăn của trẻ, tìm kiếm thông tin về biếng ăn từ các nghiên cứu trước và tham khảo ý kiến của các chuyên gia. Độ tin cậy và giá trị của thang đo đã được kiểm định bằng các phương pháp thống kê như Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA).

3.1. Các Bước Xây Dựng Thang Đo Đánh Giá Biếng Ăn Trẻ Em

Quá trình xây dựng thang đo bao gồm các bước: (1) Xác định các yếu tố liên quan đến biếng ăn. (2) Phát triển các câu hỏi dựa trên các yếu tố này. (3) Thử nghiệm thang đo trên một nhóm nhỏ đối tượng để đánh giá tính khả thi và dễ hiểu. (4) Điều chỉnh và hoàn thiện thang đo dựa trên kết quả thử nghiệm. (5) Kiểm định độ tin cậy và giá trị của thang đo bằng các phương pháp thống kê.

3.2. Phân Tích Độ Tin Cậy Của Thang Đo Biếng Ăn Ở Trẻ Em Huế

Độ tin cậy của thang đo được đánh giá bằng hệ số Cronbach's Alpha. Hệ số này cho biết mức độ tương quan giữa các câu hỏi trong thang đo. Một thang đo có độ tin cậy cao khi hệ số Cronbach's Alpha lớn hơn hoặc bằng 0,8. Nghiên cứu đã tiến hành phân tích Cronbach's Alpha cho từng nhóm yếu tố và cho toàn bộ thang đo để đảm bảo tính tin cậy của công cụ.

IV. Ứng Dụng Thang Đo Xác Định Tỷ Lệ Biếng Ăn Trẻ Em Ở Huế Năm 2017

Thang đo biếng ăn đã được sử dụng để xác định tỷ lệ biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thành phố Huế năm 2017. Kết quả cho thấy tỷ lệ biếng ăn theo đánh giá của người chăm sóc là cao hơn so với tỷ lệ đánh giá theo thang đo. Nghiên cứu cũng tìm thấy mối liên hệ giữa biếng ăn và một số yếu tố như tuổi, giới tính, trình độ học vấn của người chăm sóc và thực hành nuôi dưỡng. Việc xác định tỷ lệ biếng ăn và các yếu tố liên quan giúp các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia y tế có thể đưa ra các biện pháp can thiệp phù hợp để cải thiện tình trạng dinh dưỡng của trẻ em tại Huế.

4.1. So Sánh Quan Điểm Của Người Chăm Sóc Và Thang Đo Về Biếng Ăn

Nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt giữa quan điểm của người chăm sóc và đánh giá của thang đo về tình trạng biếng ăn của trẻ. Người chăm sóc thường có xu hướng đánh giá trẻ là biếng ăn cao hơn so với thang đo. Điều này có thể là do sự lo lắng và áp lực của người chăm sóc trong việc đảm bảo dinh dưỡng cho trẻ.

4.2. Ảnh Hưởng Của Yếu Tố Môi Trường Sống Đến Tình Trạng Biếng Ăn Của Trẻ

Nghiên cứu cần xem xét yếu tố môi trường sống như điều kiện kinh tế xã hội, thói quen ăn uống của gia đình, và sự tiếp cận với các nguồn thực phẩm dinh dưỡng. Môi trường sống có thể ảnh hưởng đến sự lựa chọn thực phẩm, khẩu vị và thói quen ăn uống của trẻ, từ đó tác động đến tình trạng biếng ăn.

V. Giải Pháp Khắc Phục Biếng Ăn Ở Trẻ Em Chế Độ Dinh Dưỡng Hợp Lý

Để khắc phục biếng ăn ở trẻ, cần chú trọng đến việc xây dựng chế độ ăn cho trẻ biếng ăn cân bằng và đa dạng. Cung cấp đủ các nhóm chất dinh dưỡng, bao gồm protein, carbohydrate, chất béo, vitamin và khoáng chất. Khuyến khích trẻ ăn nhiều rau xanh và trái cây. Tạo môi trường ăn uống vui vẻ, thoải mái và không ép buộc. Tham khảo ý kiến của các chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn về thực đơn cho trẻ biếng ăn phù hợp với độ tuổi và thể trạng.

5.1. Xây Dựng Thực Đơn Cho Trẻ Biếng Ăn Dưới 5 Tuổi Hấp Dẫn

Việc xây dựng thực đơn cho trẻ biếng ăn cần đảm bảo tính đa dạng về màu sắc, hương vị và hình thức trình bày. Sử dụng các nguyên liệu tươi ngon, an toàn và phù hợp với khẩu vị của trẻ. Thay đổi món ăn thường xuyên để tránh gây nhàm chán. Chế biến các món ăn dưới dạng dễ ăn như cháo, súp, sinh tố hoặc các món ăn nhẹ.

5.2. Bổ Sung Vitamin Và Khoáng Chất Cho Trẻ Biếng Ăn Suy Dinh Dưỡng

Trẻ biếng ăn thường có nguy cơ thiếu hụt vitamin và khoáng chất. Bổ sung các vitamin và khoáng chất cần thiết như vitamin A, vitamin D, sắt, kẽm và canxi có thể giúp cải thiện tình trạng dinh dưỡng và kích thích sự thèm ăn của trẻ. Tham khảo ý kiến của bác sĩ để được tư vấn về liều lượng và cách sử dụng phù hợp.

VI. Kết luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Biếng Ăn Trẻ Em Huế

Nghiên cứu về biếng ăn ở trẻ em tại thành phố Huế đã cung cấp những thông tin quan trọng về tình trạng biếng ăn và các yếu tố liên quan. Thang đo biếng ăn được xây dựng và thử nghiệm có thể được sử dụng như một công cụ hữu ích để đánh giá và theo dõi tình trạng dinh dưỡng của trẻ em. Trong tương lai, cần có thêm các nghiên cứu về biếng ăn sinh lý ở trẻ và biếng ăn tâm lý ở trẻ, đồng thời đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp dinh dưỡng và tâm lý đối với trẻ biếng ăn.

6.1. Đề Xuất Các Biện Pháp Can Thiệp Khắc Phục Biếng Ăn Trẻ Em Hiệu Quả

Nghiên cứu cần đề xuất các biện pháp can thiệp dinh dưỡng và tâm lý phù hợp để khắc phục biếng ăn ở trẻ em. Các biện pháp này có thể bao gồm tư vấn dinh dưỡng cho cha mẹ, thay đổi thực hành nuôi dưỡng, tạo môi trường ăn uống thoải mái và sử dụng các kỹ thuật tâm lý để giảm bớt lo lắng và căng thẳng cho trẻ.

6.2. Nghiên Cứu Về Phát Triển Của Trẻ Dưới 5 Tuổi Bị Ảnh Hưởng Bởi Biếng Ăn

Cần có thêm các nghiên cứu về ảnh hưởng của biếng ăn đến sự phát triển của trẻ dưới 5 tuổi, bao gồm cả phát triển thể chất, tinh thần và trí tuệ. Các nghiên cứu này sẽ giúp các chuyên gia y tế và giáo dục hiểu rõ hơn về tác động lâu dài của biếng ăn và đưa ra các biện pháp can thiệp sớm để giảm thiểu hậu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng biếng ăn ở trẻ em là một vấn đề sức khỏe cộng đồng phổ biến nhưng chưa có sự thống nhất về định nghĩa cũng như tiêu chuẩn đánh giá trên phạm vi quốc tế và tại Việt Nam. Theo các y văn được tác giả tổng thuật, tỷ lệ biếng ăn ở trẻ dưới 6 tuổi trên thế giới dao động từ 5,6% đến 58,7%. Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây ghi nhận tỷ lệ biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi tại Bệnh viện Nhi Trung ương là 44,9%, ở trẻ từ 1 đến 6 tuổi là 54,58%, và tại thành phố Hồ Chí Minh là 20,8%. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra là các nghiên cứu trước đây áp dụng những tiêu chuẩn đánh giá không đồng nhất, chưa có một thang đo chuẩn hóa nào được xây dựng và kiểm định thống kê trong bối cảnh Việt Nam, đồng thời các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến biếng ăn ở trẻ nhỏ còn rất hạn chế. Trong bối cảnh Việt Nam đang trải qua giai đoạn chuyển tiếp dinh dưỡng với gánh nặng kép, việc xây dựng thang đo và xác định các yếu tố liên quan là nhu cầu thực tiễn cấp thiết.

Luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xây dựng và thử nghiệm thang đo đánh giá biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thành phố Huế.
2. Xác định tỷ lệ và mô tả đặc điểm biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi tại thành phố Huế năm 2017 theo thang đo đã xây dựng.
3. Mô tả một số yếu tố liên quan đến biếng ăn ở đối tượng nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là trẻ từ 6 đến dưới 60 tháng tuổi sinh sống tại thành phố Huế cùng người trực tiếp chăm sóc các trẻ này. Phạm vi không gian được thực hiện tại địa bàn thành phố Huế (tỉnh Thừa Thiên Huế). Phạm vi thời gian thu thập dữ liệu gồm hai mốc: giai đoạn nghiên cứu quan sát thăm dò tiến hành từ tháng 10 đến tháng 11 năm 2014; các giai đoạn nghiên cứu thử nghiệm thang đo, điều tra mô tả cắt ngang và nghiên cứu bệnh - chứng được tiến hành trong năm 2017.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các định nghĩa và công trình nghiên cứu về hành vi ăn uống và biếng ăn ở trẻ em từ năm 1998 đến năm 2017 thông qua việc rà soát 66 công bố quốc tế và 10 công bố tại Việt Nam. Về mặt khái niệm, tác giả tiếp cận định nghĩa của Lumeng (2005) được trích dẫn trong công trình của Ekstein và cộng sự (2010), theo đó biếng ăn được định nghĩa là sự không chịu ăn những thức ăn quen thuộc hoặc thử thức ăn mới, ở mức độ trầm trọng làm ảnh hưởng đến các hoạt động thường ngày và gây ra nhiều vấn đề cho bố mẹ, trẻ cũng như mối quan hệ giữa bố mẹ và con cái.

Về phương pháp đánh giá và thang đo, luận án điểm lại công trình của Huỳnh Văn Sơn và cộng sự (2012) tại thành phố Hồ Chí Minh, lấy làm cơ sở tham chiếu để xây dựng thang đo 3 nhóm yếu tố ban đầu và thang điểm từ 0 đến 3 điểm. Về tiêu chí thời gian kéo dài để xác định biếng ăn, tác giả tham khảo tiêu chuẩn thời gian tối thiểu 1 tháng từ các nghiên cứu của Irene Chatoor (1998), Jillian J. Haszard (2014), Nguyễn Đức Tâm (2017), và mốc thời gian nửa tháng của Nguyễn Thanh Danh (1999).

Về các yếu tố dịch tễ và nguyên nhân khởi phát, tác giả điểm lại nghiên cứu của Đào Thị Yến Phi và Nguyễn Thanh Danh về các sự cố dẫn đến biếng ăn như sau ốm (23,9%), mọc răng, tiêm chủng, chuyển tiếp chế độ ăn sai cách (11,4%). Về tiền sử chu sinh, tác giả đối chiếu với nghiên cứu của Emel Örün và cộng sự (2012) về mối liên quan giữa tuổi thai và hành vi ăn uống. Về tác động của hành vi ép buộc và thực hành nuôi dưỡng, luận án tham chiếu nghiên cứu của Klazine van der Horst (2012) và Shim và cộng sự (2011) về vai trò của việc tạo hứng thú ăn uống và mối quan hệ giữa thực hành chăm sóc với sự xuất hiện biếng ăn.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết bao gồm:

• Xây dựng một công cụ đo lường biếng ăn chuẩn hóa, lượng hóa các biểu hiện lâm sàng và hành vi ăn uống thành thang điểm định lượng, được kiểm định độ tin cậy và giá trị cấu trúc bằng các kỹ thuật thống kê y học.
• Đánh giá sự khác biệt và mức độ tương hợp giữa nhận định chủ quan của người chăm sóc với kết quả đánh giá khách quan bằng thang đo chuẩn hóa.
• Xác định mô hình hồi quy đa biến về các yếu tố nguy cơ liên quan đến hành vi chăm sóc, tương tác tâm lý và môi trường gia đình đối với tình trạng biếng ăn của trẻ dưới 5 tuổi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết về đánh giá hành vi dinh dưỡng và các quy chuẩn kiểm định thang đo đo lường tâm lý học xã hội và dịch tễ học. Quy tắc cỡ mẫu cho kiểm định thang đo dựa trên nguyên tắc Bollen (1989) với tỷ lệ tối thiểu 5 mẫu trên 1 biến quan sát (5:1). Khung phân tích độ tin cậy sử dụng hệ số Cronbach's Alpha (yêu cầu hệ số từ 0,8 trở lên đối với thang đo tốt, tương quan biến - tổng từ 0,3 trở lên) và phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) dựa trên các tiêu chuẩn kiểm định Kaiser-Meyer-Olkin (KMO từ 0,5 đến 1,0), kiểm định Bartlett (sig ≤ 0,05), phương pháp trích Principal Component với phép quay Varimax, điểm dừng Eigenvalue ≥ 1 và tổng phương sai trích đạt từ 50% trở lên.

Thiết kế nghiên cứu kết hợp 3 giai đoạn cụ thể:

Giai đoạn	Mục tiêu	Thiết kế & Phương pháp	Quy mô mẫu & Cách chọn mẫu	Công cụ thu thập
Giai đoạn 1	Xây dựng và thử nghiệm thang đo	- Quan sát định tính - Thử nghiệm kiểm định thang đo	- 10 trẻ (18-<60 tháng) chọn chủ đích tại nhà và nơi công cộng - 84 trẻ tại 4 phường (Phú Thuận, Phú Hậu, An Tây, Vĩ Dạ; 21 trẻ/phường) theo nguyên tắc Bollen 5:1 (14 biến x 5 = 70)	- Bảng quan sát hành vi bữa ăn - Bộ câu hỏi thang đo thử nghiệm gồm 14 câu hỏi
Giai đoạn 2	Xác định tỷ lệ và đặc điểm biếng ăn	- Nghiên cứu mô tả cắt ngang định lượng - Nghiên cứu định tính lồng ghép	- 714 trẻ dưới 5 tuổi và 714 người chăm sóc (chọn mẫu nhiều giai đoạn) - 10 phỏng vấn sâu (PVS) và 2 cuộc thảo luận nhóm (TLN, mỗi nhóm 8 người) chọn từ các ca biếng ăn	- Bộ câu hỏi phỏng vấn cấu trúc sẵn - Hướng dẫn phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm với câu hỏi mở
Giai đoạn 3	Xác định các yếu tố liên quan đến biếng ăn	- Nghiên cứu bệnh - chứng (Case-control)	- Nhóm bệnh: 154 trẻ biếng ăn từ Giai đoạn 2 - Nhóm chứng: 308 trẻ không biếng ăn từ Giai đoạn 2 (tỷ lệ 1:2, bắt cặp tương đồng theo giới tính, nhóm tuổi và địa bàn phường)	- Bộ câu hỏi điều tra yếu tố nguy cơ và thực hành nuôi dưỡng soạn sẵn

Tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ:

• Tiêu chuẩn chọn trẻ: Trẻ từ 6 đến dưới 60 tháng tuổi, đã ăn bổ sung, sinh sống tại Huế ít nhất 1 năm, không mắc bệnh mạn tính.
• Tiêu chuẩn loại trừ trẻ: Trẻ có dị tật vùng miệng (sứt môi, hở hàm ếch); trẻ có rối loạn phát triển (hội chứng Down, chậm phát triển trí tuệ); trẻ đang mắc các bệnh lý cấp hoặc mạn tính có chẩn đoán y tế.
• Tiêu chuẩn chọn người chăm sóc: Người chịu trách nhiệm chính trong chế biến và cho trẻ ăn hàng ngày (nếu không phải bố mẹ thì phải chăm sóc tối thiểu 1 tháng); mỗi trẻ chỉ chọn 1 người chăm sóc duy nhất.

Nguồn dữ liệu và phân tích: Số liệu được nhập và làm sạch bằng phần mềm EpiData 3.1, phân tích thống kê bằng phần mềm SPSS phiên bản 20.0. Các kỹ thuật thống kê bao gồm phân tích tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình và độ lệch chuẩn; kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$) xác định mối liên quan đơn biến; hệ số Cohen's Kappa đánh giá mức độ tương hợp giữa hai phương pháp đánh giá; mô hình hồi quy logistic đa biến theo phương pháp chọn từng bước tiến (Forward LR) để xác định các yếu tố nguy cơ độc lập với ngưỡng ý nghĩa thống kê $p < 0,05$.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về biếng ăn ở trẻ em, bao gồm định nghĩa của Lumeng (2005), phân loại các dấu hiệu nhận diện lâm sàng và hành vi, các phương pháp đánh giá hiện hành trên thế giới và tại Việt Nam. Chương này trình bày cơ sở lý thuyết của việc gom cụm các dấu hiệu biếng ăn thành 3 nhóm:

• Nhóm 1: Thời gian ăn trong một bữa và hoạt động ăn của trẻ (ngậm thức ăn, ăn chậm, phân tâm khi ăn).
• Nhóm 2: Số bữa ăn, lượng thức ăn trong ngày và sự đa dạng thức ăn (kén chọn thức ăn, từ chối thức ăn, ăn vặt).
• Nhóm 3: Trạng thái tinh thần và hành vi của trẻ khi ăn (lo lắng, sợ hãi, chống đối, né tránh, nôn trớ).

Chương 1 cũng trình bày chi tiết nguyên lý toán thống kê của việc kiểm định thang đo lường: hệ số tương quan biến - tổng, độ tin cậy Cronbach's Alpha, các chỉ số trong phân tích nhân tố khám phá EFA (ma trận tương quan, hệ số KMO, kiểm định Bartlett, giá trị Eigenvalue, ma trận xoay nhân tố và tỷ lệ phương sai trích tích lũy).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình triển khai nghiên cứu thực địa theo 3 giai đoạn kết hợp phương pháp định lượng và định tính. Tác giả thiết lập cụ thể tiêu chuẩn chọn mẫu, tiêu chuẩn loại trừ cho từng nhóm đối tượng (trẻ em và người chăm sóc), quy trình chọn mẫu nhiều giai đoạn cho 714 đối tượng nghiên cứu cắt ngang, kỹ thuật ghép cặp 1:2 trong nghiên cứu bệnh - chứng (154 nhóm bệnh và 308 nhóm chứng).

Chương này cũng quy định chi tiết kỹ thuật quan sát bữa ăn không tham gia tại thực địa (tại nhà không báo trước và tại các khu vui chơi công cộng), quy trình phỏng vấn thử nghiệm trên 84 đối tượng, phương thức điều hành 10 cuộc phỏng vấn sâu và 2 cuộc thảo luận nhóm. Các bước xử lý số liệu trên EpiData 3.1 và các thuật toán kiểm định thống kê trên SPSS 20 được chuẩn hóa bằng các tiêu chí và ngưỡng xác định rõ ràng.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả thu được từ 3 giai đoạn nghiên cứu:

1. Kết quả xây dựng và kiểm định thang đo:

• Quan sát 10 trẻ (tuổi trung bình 32 tháng): Thời gian bữa ăn kéo dài từ 45 đến 90 phút (trung bình 64 phút); 8/10 trẻ ăn ít hơn nhu cầu khuyến nghị; các hành vi phổ biến là ngậm thức ăn, nhổ, khóc, lấy tay che miệng.
• Thử nghiệm trên 84 trẻ (tuổi trung bình 33,09 ± 16,2 tháng, 54,8% trẻ nam; người chăm sóc có tuổi trung bình 37,17 ± 13,25 tuổi, 81% là nữ, 70,2% là mẹ): Từ thang đo dự kiến 14 câu hỏi, phân tích Cronbach's Alpha đã loại 6 biến không đạt yêu cầu, giữ lại 8 biến quan sát.
• Phân tích nhân tố khám phá EFA trên 8 biến cho kết quả: hệ số KMO = 0,756; kiểm định Bartlett đạt $\chi^2 = 398,530$ ($df = 28, p = 0,000$); tổng phương sai trích đạt 68,567% (vượt ngưỡng 50%); hệ số tải nhân tố của cả 8 biến đều > 0,4.
• Ma trận xoay nhân tố cơ cấu lại thang đo thành 2 nhóm yếu tố với hệ số Cronbach's Alpha tổng thể đạt 0,878 (Nhóm 1: "Đặc điểm về bữa ăn của trẻ", 4 biến, Cronbach's Alpha = 0,836; Nhóm 2: "Hành vi ăn uống của trẻ", 4 biến, Cronbach's Alpha = 0,845). Điểm cắt xác định biếng ăn là tổng điểm > 12 (trên thang điểm tối đa 24) và thời gian kéo dài dấu hiệu ít nhất 1 tháng.

Nhóm nhân tố	Biến quan sát (Mã số)	Nội dung đánh giá	Thang điểm (0 - 3 điểm)
Nhóm 1: Đặc điểm về bữa ăn của trẻ (Cronbach's Alpha = 0,836)	q1811	Trẻ ngậm thức ăn lâu trong miệng mà không chịu nhai, nuốt	0: Không ngậm 1: Tương đối lâu (1-2 phút/muỗng) 2: Khá lâu (3-4 phút/muỗng) 3: Rất lâu (≥5 phút/muỗng)
	q1815	Diễn tiến bữa ăn của trẻ	0: Ăn nhanh từ đầu đến cuối 1: Ăn nửa khẩu phần rồi ngậm (≥3 phút/muỗng) 2: Ăn vài miếng rồi ngậm (≥3 phút/muỗng) 3: Ngậm từ đầu đến cuối bữa
	q1812	Thời gian trẻ ăn một bữa	0: <30 phút 1: 30-45 phút 2: 45-60 phút 3: >60 phút
	q1822	Lượng thức ăn trẻ ăn được ít hơn so với trẻ cùng độ tuổi	0: Ăn nhiều/bình thường 1: Tương đối ít (>50% khẩu phần) 2: Khá ít (30-50% khẩu phần) 3: Rất ít (<30% khẩu phần)
Nhóm 2: Hành vi ăn uống của trẻ (Cronbach's Alpha = 0,845)	q1832	Trẻ có những hành vi chống đối khi ăn (ngậm chặt miệng, quay đi, đánh người cho ăn, phun thức ăn, làm đổ thức ăn)	0: Không bao giờ 1: Thỉnh thoảng 2: Khá thường xuyên 3: Rất thường xuyên
	q1833	Trẻ có những hành vi né tránh khi ăn (chạy trốn, giả vờ đau, kêu no, nằm vạ, thu người, đòi đổi thức ăn nhưng không ăn)	0: Không bao giờ 1: Thỉnh thoảng 2: Khá thường xuyên 3: Rất thường xuyên
	q1824	Trẻ có kén chọn thức ăn	0: Ăn được tất cả các loại 1: Ăn được 6-10 món 2: Ăn được 4-5 món 3: Rất kén chọn (≤3 món)
	q1825	Trẻ kiên quyết từ chối một số món ăn vì mùi vị, độ mịn, hình thức, thành phần	0: Không bao giờ từ chối 1: Thỉnh thoảng từ chối 2: Thường xuyên từ chối 3: Luôn luôn từ chối

2. Tỷ lệ và đặc điểm biếng ăn (Khảo sát cắt ngang n = 714):

• Tỷ lệ biếng ăn theo nhận định của người chăm sóc là 46,1%, cao hơn gấp đôi so với tỷ lệ xác định theo thang đo chuẩn hóa là 21,6%. Sự tương hợp giữa hai phương pháp ở mức trung bình với hệ số Cohen's Kappa = 0,5 ($p < 0,001$).
• Tỷ lệ biếng ăn theo thang đo phân bố tương đồng giữa nam (21,6%) và nữ (21,5%); cao nhất ở nhóm 48 đến <60 tháng (23,4%) và nhóm 12 đến <24 tháng (23,0%) ($p > 0,05$).
• Dấu hiệu phổ biến ở trẻ biếng ăn: ngậm thức ăn lâu (82,5%), ăn ít (81,8%), ăn chậm/kéo dài (72,1%), phải thúc ép mới ăn (45,5%), chạy trốn/la khóc (22,7%).
• Trạng thái tâm lý: 53,9% trẻ sợ hãi, lo lắng, căng thẳng khi đến giờ ăn; 31,2% có hành vi chống đối thường xuyên; 83,1% có hành vi né tránh.
• Thời điểm xuất hiện: 9,1% xuất hiện trước 6 tháng tuổi; 34,4% xuất hiện ở giai đoạn 6 đến <12 tháng tuổi (chiếm tỷ lệ cao nhất) và giảm dần theo lứa tuổi.
• Khởi phát sau sự cố: 57,7% trẻ biếng ăn sau một sự cố, gồm bị ốm (18,8%), mọc răng (16,9%), thay đổi thức ăn (16,2%), thay đổi nơi ở/thời tiết (3,2%).
• Thời gian kéo dài: 27,9% kéo dài từ 1 đến <6 tháng; 22,1% kéo dài 12 đến <24 tháng; 18,2% kéo dài trên 36 tháng; 3,9% bị lặp đi lặp lại.
• Trẻ biếng ăn có mức tiêu thụ bột ngũ cốc, thịt, cá, rau, củ quả và trái cây trong tuần thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với trẻ không biếng ăn ($p < 0,05$).

3. Các yếu tố liên quan đến biếng ăn (Mô hình hồi quy logistic đa biến):

Yếu tố nguy cơ	Phân loại biến	Tỷ số chênh hiệu chỉnh (OR)	Khoảng tin cậy 95% (95% CI)	Giá trị p
Sở thích ăn uống của trẻ so với người chăm sóc	Khác sở thích Cùng sở thích (Tham chiếu)	2,013 1,000	1,291 - 3,139	0,002
Trẻ bị ép ăn	Có Không (Tham chiếu)	2,037 1,000	1,174 - 3,537	0,011
Giới tính người chăm sóc	Nữ Nam (Tham chiếu)	2,006 1,000	1,034 - 3,893	0,039
Nghề nghiệp người chăm sóc	Nghề khác Cán bộ công chức (Tham chiếu)	2,975 1,000	1,382 - 6,404	0,005
Đút cho trẻ ăn	Có Không (Tham chiếu)	6,853 1,000	2,028 - 23,154	0,002
Dùng phần thưởng để dụ trẻ ăn	Có Không (Tham chiếu)	1,670 1,000	1,012 - 2,754	0,045
Dọa dẫm trẻ khi ăn	Có Không (Tham chiếu)	1,721 1,000	1,103 - 2,684	0,017
Gia đình có xích mích, căng thẳng vì việc ăn của trẻ	Có Không (Tham chiếu)	2,434 1,000	1,320 - 4,488	0,004
Trộn thuốc vào thức ăn	Có Không (Tham chiếu)	2,669 1,000	1,058 - 6,735	0,038

Mô hình hồi quy đa biến có mức ý nghĩa tổng quát $p < 0,05$ và tỷ lệ dự đoán đúng toàn bộ mô hình đạt 72,5%. Biến "Có người nhảy múa cho trẻ cười rồi đút" có $OR = 2,312$ (95% CI: 0,94 - 5,69; $p = 0,068$) không đạt ý nghĩa thống kê trong mô hình đa biến. Các yếu tố chu sinh (cân nặng sơ sinh < 2500g, sinh non, sinh mổ) và thực hành cho con bú (bú mẹ sau sinh > 1 giờ, bú mẹ hoàn toàn không đủ 6 tháng, cai sữa < 24 tháng) không có mối liên quan độc lập có ý nghĩa thống kê với tình trạng biếng ăn trong nghiên cứu này.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích ý nghĩa khoa học của các phát hiện:

• Phân tích cấu trúc thang đo: Việc giảm từ 14 biến xuống 8 biến giúp loại bỏ các câu hỏi gây nhiễu, tăng tính thực dụng của thang đo trong thực địa. Cấu trúc 2 nhân tố phản ánh hai khía cạnh độc lập nhưng liên kết chặt chẽ: biểu hiện vật lý/thời gian của bữa ăn và phản ứng hành vi/tâm lý của trẻ. Hệ số Cronbach's Alpha = 0,878 và tổng phương sai trích 68,57% khẳng định tính giá trị của thang đo trong điều kiện văn hóa gia đình Việt Nam.
• Giải thích khoảng cách nhận thức: Tỷ lệ người chăm sóc cho rằng trẻ biếng ăn (46,1%) cao hơn gấp đôi thực tế đánh giá bằng thang đo (21,6%). Hiện tượng này được giải thích bởi tâm lý lo lắng quá mức, kỳ vọng lượng ăn cao hơn nhu cầu sinh lý thực tế của trẻ, và thiếu kiến thức chuẩn về dung tích dạ dày và nhu cầu năng lượng theo lứa tuổi.
• Bàn luận về các yếu tố nguy cơ: Việc đút cho trẻ ăn làm tăng nguy cơ biếng ăn cao nhất ($OR = 6,85$), do làm triệt tiêu tính chủ động, cản trở việc phát triển kỹ năng tự điều chỉnh cảm giác no - đói theo phân tích của Irene Chatoor. Việc người chăm sóc là nữ ($OR = 2,01$) hoặc không phải cán bộ công chức ($OR = 2,98$) liên quan đến áp lực tâm lý nuôi con và mức độ tiếp cận kiến thức khoa học. Các hành vi tiêu cực như ép ăn ($OR = 2,04$), dọa dẫm ($OR = 1,72$), trộn thuốc vào thức ăn ($OR = 2,67$) và xung đột gia đình ($OR = 2,43$) tạo ra phản xạ có điều kiện tiêu cực, biến bữa ăn thành trải nghiệm sợ hãi cho trẻ.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn

1. Luận án đã xây dựng và chuẩn hóa thành công thang đo đánh giá biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi gồm 8 tiêu chí thuộc 2 nhóm nhân tố ("Đặc điểm về bữa ăn của trẻ" và "Hành vi ăn uống của trẻ"), được kiểm định bằng các phương pháp thống kê y học (Cronbach's Alpha = 0,878, EFA giải thích 68,57% phương sai). Thang đo này cung cấp một công cụ định lượng khách quan để nhận diện sớm biếng ăn thay vì phụ thuộc vào cảm tính.
2. Ứng dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng (mixed methods): Định tính đi trước để khám phá các biểu hiện thực tế qua quan sát bữa ăn, định lượng đo lường quy mô và các mối liên quan, và định tính bổ sung (phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm) để giải thích sâu cơ chế hành vi.
3. Xác định chính xác tỷ lệ biếng ăn thực tế (21,6%) và chỉ ra sự sai lệch nhận thức lớn từ phía người chăm sóc (46,1%) tại cộng đồng đô thị miền Trung.
4. Xác định mô hình các yếu tố nguy cơ độc lập dẫn đến biếng ăn, chứng minh rằng các yếu tố tâm lý - hành vi và tương tác gia đình (đút ăn, ép ăn, trộn thuốc, căng thẳng gia đình, khác biệt sở thích) đóng vai trò quyết định hơn so với các yếu tố tiền sử sinh nở hay thực hành nuôi con bằng sữa mẹ.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Ứng dụng và phổ biến thang đo biếng ăn đã kiểm định cho cán bộ y tế, người chăm sóc và phụ huynh để đánh giá khách quan tình trạng ăn uống của trẻ.
• Khuyến nghị đối với người chăm sóc và gia đình trong thực hành nuôi dưỡng:
  1. Nuôi dưỡng trẻ theo cơ sở khoa học, loại bỏ các quan niệm sai lầm như cho ăn dặm bổ sung quá sớm.
  2. Cho trẻ ngồi ăn chung bàn với gia đình; người lớn làm mẫu để tạo hứng thú và rèn luyện hành vi ăn uống lành mạnh.
  3. Loại bỏ các yếu tố gây xao nhãng trong giờ ăn như xem tivi, điện thoại, máy tính bảng hoặc chơi đồ chơi.
  4. Tuyệt đối không đánh đập, la mắng, ép buộc, dọa dẫm hoặc dùng phần thưởng để dụ dỗ trẻ ăn.
  5. Không cho trẻ ăn vặt gần bữa chính để trẻ nhận biết cảm giác đói tự nhiên.
  6. Khuyến khích trẻ tự xúc ăn theo khả năng, tôn trọng sở thích và nhu cầu ăn của trẻ.
• Khuyến nghị đối với y tế địa phương: Tăng cường công tác truyền thông, giáo dục sức khỏe cho phụ huynh và người chăm sóc trẻ về thực hành dinh dưỡng hợp lý và phương pháp chăm sóc bữa ăn khoa học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án đề cập các định hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Cần tiếp tục tiến hành các nghiên cứu với quy mô lớn hơn nhằm chuẩn hóa công cụ đánh giá biếng ăn trên các quần thể đa dạng hơn ngoài địa bàn đô thị thành phố Huế.
• Cần nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh thực hành nuôi dưỡng trẻ và làm rõ mối quan hệ tương tác hai chiều giữa tình trạng biếng ăn ở trẻ với hành vi, thái độ và tâm lý của người chăm sóc.
• Tiếp tục ưu tiên ứng dụng thiết kế nghiên cứu kết hợp (định tính và định lượng) trong các nghiên cứu hành vi dinh dưỡng nhi khoa trong tương lai.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn cho các đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên chuyên ngành Y tế công cộng, Dinh dưỡng và Nhi khoa: Tham khảo quy trình phương pháp luận xây dựng và kiểm định thang đo tâm lý - lâm sàng bằng kỹ thuật phân tích Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA; cách thức thiết kế nghiên cứu kết hợp đa giai đoạn lồng ghép dịch tễ học mô tả, nghiên cứu bệnh - chứng và kỹ thuật định tính.
• Bác sĩ lâm sàng Nhi khoa và chuyên gia Dinh dưỡng: Sử dụng bảng thang đo 8 tiêu chí (Bảng 3.10 của luận án) cùng điểm cắt 12 điểm và tiêu chuẩn thời gian 1 tháng để sàng lọc, chẩn đoán phân biệt giữa biếng ăn thực sự và biếng ăn theo nhận định chủ quan của gia đình.
• Cán bộ y tế dự phòng và nhân viên truyền thông giáo dục sức khỏe: Sử dụng các số liệu về yếu tố nguy cơ (đút ăn, ép ăn, trộn thuốc, xung đột gia đình) để thiết kế các thông điệp truyền thông can thiệp thay đổi hành vi chăm sóc dinh dưỡng tại cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Thang đo đánh giá biếng ăn trong luận án gồm bao nhiêu tiêu chí và cách tính điểm như thế nào?
Thang đo hoàn chỉnh gồm 8 tiêu chí được chia thành 2 nhóm nhân tố: "Đặc điểm về bữa ăn của trẻ" (4 tiêu chí: ngậm thức ăn, diễn tiến bữa ăn, thời gian ăn, lượng thức ăn) và "Hành vi ăn uống của trẻ" (4 tiêu chí: chống đối, né tránh, kén chọn, từ chối thức ăn). Mỗi tiêu chí được chấm từ 0 đến 3 điểm (tổng điểm từ 0 đến 24). Trẻ được xác định là biếng ăn khi có tổng điểm lớn hơn 12 điểm và các biểu hiện kéo dài liên tục ít nhất 1 tháng.

2. Tỷ lệ biếng ăn theo thang đo và theo nhận định của người chăm sóc chênh lệch như thế nào?
Tỷ lệ biếng ăn theo nhận định chủ quan của người chăm sóc là 46,1%, cao hơn gấp đôi so với tỷ lệ xác định khách quan bằng thang đo là 21,6%. Sự tương hợp giữa hai phương pháp ở mức trung bình với hệ số Cohen's Kappa = 0,5 ($p < 0,001$).

3. Những yếu tố hành vi nào làm tăng nguy cơ biếng ăn cao nhất trong mô hình hồi quy đa biến?
Hành vi người chăm sóc đút cho trẻ ăn làm tăng nguy cơ biếng ăn cao nhất với tỷ số chênh $OR = 6,853$ ($p = 0,002$). Tiếp theo là hành vi trộn thuốc vào thức ăn ($OR = 2,669, p = 0,038$), gia đình có căng thẳng/xích mích liên quan đến việc ăn uống ($OR = 2,434, p = 0,004$), trẻ bị ép ăn ($OR = 2,037, p = 0,011$), trẻ khác sở thích ăn uống với người chăm sóc ($OR = 2,013, p = 0,002$), dọa dẫm trẻ ($OR = 1,721, p = 0,017$) và dùng phần thưởng để dụ trẻ ($OR = 1,670, p = 0,045$).

4. Thời điểm nào trẻ dễ khởi phát biếng ăn nhất và các sự cố khởi phát thường gặp là gì?
Thời điểm xuất hiện biếng ăn phổ biến nhất là giai đoạn trẻ từ 6 đến dưới 12 tháng tuổi (chiếm 34,4% các trường hợp). Có 57,7% trẻ bắt đầu biếng ăn sau một sự cố, trong đó thường gặp nhất là sau khi bị ốm (18,8%), khi mọc răng (16,9%) và khi thay đổi chế độ/thức ăn (16,2%).

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Hoàng Thị Bạch Yến đã xây dựng và kiểm định thành công thang đo biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi gồm 8 tiêu chí thuộc 2 nhóm nhân tố với độ tin cậy và giá trị thống kê cao (Cronbach's Alpha = 0,878, KMO = 0,756). Kết quả nghiên cứu tại thành phố Huế năm 2017 ghi nhận tỷ lệ biếng ăn thực tế ở trẻ dưới 5 tuổi là 21,6%, thấp hơn đáng kể so với nhận định chủ quan 46,1% của người chăm sóc. Mô hình hồi quy đa biến khẳng định các yếu tố tương tác hành vi và thực hành chăm sóc sai lầm (đút ăn, ép ăn, dọa dẫm, trộn thuốc, xung đột gia đình) là những yếu tố nguy cơ chính dẫn đến biếng ăn ở trẻ nhỏ. Công trình cung cấp cả công cụ đánh giá thực hành lẫn cơ sở khoa học phục vụ công tác can thiệp dinh dưỡng và truyền thông y tế công cộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Biếng ăn là ăn không đủ khẩu phần ăn theo nhu cầu dẫn đến biểu hiện chậm tăng trưởng. Đây là vấn đề rất phổ biến ở trẻ em nhưng đến nay vẫn chưa có định nghĩa rõ ràng, nhất quán và cũng chưa có tiêu chuẩn thống nhất để đánh giá. Các nghiên cứu trên thế giới cho thấy rằng biếng ăn phổ biến ở trẻ em, dao động từ 5,6% đến 58,7% ở trẻ dưới 6 tuổi. Ở Việt Nam có rất ít nghiên cứu về vấn đề này.

Tỷ lệ biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi tại Bệnh viện Nhi Trung ương (Hà Nội) là 44,9%; ở trẻ 1 đến 6 tuổi là 54,58% và 20,8% ở trẻ dưới 5 tuổi tại thành phố Hồ Chí Minh. Các nghi n cứu này cũng s d ng các phương pháp khác nhau để đánh giá, chưa có một ti u chuẩn thống nhất và cũng chưa có thang đo nào được xây d ng, s d ng để đánh giá iếng ăn. Hiện nay có rất ít nghiên cứu tập trung vào những yếu tố ảnh hưởng đến biếng ăn ở trẻ nhỏ. ột số nghi n cứu cho thấy iếng ăn chịu ảnh hưởng của một số yếu tố như ị ép ăn; th c hành nuôi dưỡng của bố mẹ (bao gồm ảnh hưởng của việc bố mẹ kiểm soát con cái); ảnh hưởng của xã hội; không được bú mẹ hoàn toàn; cho ăn ổ sung trước 6 tháng và trì hoãn việc cho trẻ ăn nhai.

Việt Nam đang trải qua giai đoạn chuyển tiếp về dinh dưỡng và tồn tại gánh nặng kép gồm suy dinh dưỡng, thừa cân/béo phì; các bệnh không lây nhiễm và thiếu vi chất. Do kinh tế phát triển, an ninh lương th c được đảm bảo hơn so với thời gian trước nên biếng ăn cũng trở thành vấn đề phổ biến và được quan tâm nhiều hơn. Việc phát triển thang đo đánh giá iếng ăn và xác định những yếu tố liên quan đến biếng ăn của trẻ trong bối cảnh Việt Nam là nhu cầu th c tế, cấp thiết không chỉ đối với trẻ, bố mẹ, người chăm sóc mà còn rất cần thiết đối với những người công tác trong lĩnh v c y tế và giáo d c. Nghiên cứu này nhằm ba m c tiêu sau: 1.

Xây dựng và thử nghiệm thang đo đánh giá biếng ăn ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thành phố Huế. Xác định tỷ lệ và mô tả đặc điểm biếng ăn ở trẻ dưới 5 tuổi tại thành phố Huế năm 2017 theo thang đo đã xây dựng. Mô tả một số yếu tố liên quan đến biếng ăn ở đối tượng nghiên cứu 1 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. H I NIỆ IẾNG ĂN Có nhiều định nghĩa về biếng ăn (BA) nhưng tất cả đều chưa thống nhất và chưa được chấp nhận rộng rãi.

Nghiên cứu (NC) của chúng tôi s d ng định nghĩa của Lumeng (2005) được trích dẫn trong bài báo của Ekstein và cs (2010): là không chịu ăn những thức ăn (TA) quen thuộc hay th TA mới, trầm trọng đến mức làm ảnh hưởng đến các hoạt động thường ngày và gây ra nhiều vấn đề cho bố mẹ, trẻ và mối quan hệ giữa bố mẹ và con cái”. Những dấu hiệu thƣờng gặp ở trẻ biếng ăn Theo một số NC, ở trẻ nhỏ thường có những iểu hiện sau: - Thời gian ăn thay đổi, trẻ ngậm T trong miệng lâu không chịu nuốt và ữa ăn thường kéo dài khoảng hơn 30 phút. - Số lượng th c phẩm (TP) thay đổi: số ữa ăn hoặc lượng T của trẻ ăn được trong mỗi ữa ít hơn so với các trẻ cùng độ tuổi. - S đa đạng trong T hạn chế - Thái độ và hành vi không hợp tác khi ăn Một số biểu hiện khác: toát mồ hôi nhiều khi ăn, giả bị bệnh hoặc k u no để khỏi phải ăn, phun T , cố tình làm đổ TA để khỏi phải ăn… 1.

Phƣơng pháp đánh giá biếng ăn Hiện nay chưa có một định nghĩa nhất quán về , do đó việc xác định BA cũng chưa có một tiêu chuẩn rõ ràng, thống nhất. Trên thế giới và ở Việt Nam cũng đã có một số NC về nhưng các NC lại đưa ra các ti u chuẩn xác định ri ng và đều có những ưu, nhược điểm riêng. Vì vậy, việc xây d ng thang đo đầy đủ, rõ ràng là rất cần thiết vì đây là vấn đề quan trọng, có thể ảnh hưởng đến s tăng trưởng của trẻ. Qua phân tích tổng hợp những NC đã công ố, chúng tôi nhận thấy các dấu hiệu BA có thể gộp lại thành 3 nhóm như sau: 1.

Thời gi n trẻ ăn tr ng ột bữ v h t động ăn ủ trẻ, bao gồm: ngậm T , ăn chậm, hoạt động của trẻ lúc ăn. Số bữ ăn, ƣợng T tr ng ng v sự đ ng T , bao gồm: số bữa ăn, số lượng, chất lượng T , ăn vặt. Tr ng thái tinh th n v h nh vi ủ trẻ ăn, bao gồm: sợ hãi, lo l ng, căng th ng khi đến giờ ăn, hành vi chống đối khi ăn, hành vi né tránh khi ăn… Đây là cơ sở để chúng tôi phát triển thang đo đánh giá ở trẻ. Đ NH GI ĐỘ TIN CẬY CỦ TH NG ĐO VÀ PHÂN TÍCH NHÂN TỐ KHÁM PHÁ 1.

Đánh giá độ tin cậy của th ng đ Hệ số  của Cronbach là một phép kiểm định thống kê về mức độ chặt chẽ mà các m c hỏi trong thang đo tương quan với nhau. Hệ số  có giá trị từ 0 đến 1. Về lý thuyết, Cron ach’s lpha càng cao càng tốt nhưng không được lớn hơn 0,95. Theo quy ước thì một tập hợp các m c hỏi dùng để đo lường được đánh giá là tốt phải có hệ số  lớn hơn hoặc bằng 0,8.

Khi Cron ach’s lpha từ 0,8 đến gần 1 thì thang đo lường là tốt; từ 0,65 đến gần 0,8 là s d ng được. Hệ số tương quan iến tổng (Corrected item - total correlation) phải từ 0,3 trở lên. Sau khi đánh giá sơ bộ thang đo và độ tin cậy của các biến quan sát bằng hệ số Cronbach's Alpha, các biến này được đưa vào kiểm định trong phân tích nhân tố khám phá EFA để đánh giá giá trị hội t và giá trị phân biệt của thang đo. Phân tích nhân tố khám phá Phân tích nhân tố là tên chung của một nhóm các thủ t c được s d ng chủ yếu để thu nhỏ và tóm t t các dữ liệu.

Các tham số thống kê trong phân tích nhân tố gồm: artlett’s test of sphericity; Correlation matrix; Communality; Eigenvalue; Factor loadings (hệ số tải nhân tố); Factor matrix (ma trận nhân tố); Factor scores; Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) measure of sampling adequacy; Percentage of variance; Residuals. 3 Chƣơng 2 ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PH P NGHIÊN CỨU 2. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU Trẻ từ 6 - <60 tháng tuổi sống tại thành phố Huế và người tr c tiếp chăm sóc những trẻ đó. Ti u hu n ự họn trẻ C NC - Trẻ từ 6 -<60 tháng tuổi, đã được cho ăn ổ sung; đã và đang sinh sống tại thành phố Huế ít nhất một năm.

- Trẻ không m c ất k ệnh mạn tính nào. Tiêu chu n loại trừ - Trẻ có dị tật vùng miệng, sứt môi, hở hàm ếch. làm ảnh hưởng đến việc ăn uống của trẻ - Trẻ đã được xác định có các rối loạn phát triển: hội chứng Down, chậm phát triển trí tuệ. - Trẻ đang m c ệnh cấp, mạn tính và được chẩn đoán ởi nhân vi n y tế (có sổ khám bệnh).

C NC Trẻ được xác định có theo thang đo (từ NC mô tả c t ngang). C ứ - ứ ế ă Trẻ được xác định BA trong NC mô tả c t ngang. Tiêu chu ứng - Trẻ được xác định không BA trong NC mô tả c t ngang - 1 trẻ BA chọn 02 trẻ không BA (nhóm chứng) có cùng giới, nhóm tuổi và ở cùng phường với trẻ BA. Tiêu chu n lựa chọn ngƣời hă só trẻ - Người chịu trách nhiệm chính trong việc chế biến và cho trẻ ăn hàng ngày.

Nếu người chăm sóc không phải là bố mẹ thì khoảng thời gian chăm sóc cho trẻ ăn tối thiểu là 1 tháng. - Mỗi trẻ chỉ chọn 01 người chăm sóc để mời tham gia vào tất cả các giai đoạn của NC. - Đồng ý tham gia NC. PHƢƠNG PH P NGHIÊN CỨU 2.

Thiết kế nghiên cứu Gi i đ n 1 Gi i đ n 2 Gi i đ n 3 Xây d ng, th Xác định tỷ lệ và Mô tả một số yếu nghiệm thang đo mô tả đặc điểm tố liên quan đến đánh giá của BA BA n=10 quan sát n=84 th ƣớc 1 ƣớc 2 NC bệnh-chứng nghiệm NC định lượng NC định tính n=5 sau th nghiệm n = 10 PVS n = 462 n = 02 TLN 154 tr BA n = 714 Bổ sung, giải 308 tr Tỷ lệ, đặc thích thêm nhóm chứng điểm của BA cho NC định Yếu tố liên lượng quan đến BA Sơ ồ 2. Thiết kế nghiên cứu 2. Cỡ mẫu v phƣơng pháp họn mẫu 2. Cỡ mẫ ơ ẫ ạn 1 Quan sát bữa ăn: Chọn chủ đích 10 trẻ từ 18 -<60 tháng tuổi, được đưa đến những nơi công cộng để cho ăn.

Tất cả những trẻ này đều được người chăm sóc nhận định là có. NC kiểm định thang đo BA: Cỡ mẫu được chọn theo nguyên t c Bollen 5:1 (1989): Mẫu NC tối thiểu phải gấp 5 lần số lượng biến quan sát. Thang đo có 14 câu hỏi, tương ứng với 14 biến quan sát nên cỡ mẫu tối thiểu là 14 x 5=70 trẻ. Th c tế chúng tôi đã chọn 84 trẻ đang sinh sống tại 4/27 phường thuộc thành phố Huế (2 phường phía B c và 2 phường phía Nam Sông Hương, gồm các phường: Phú Thuận, Phú Hậu, n Tây, Vĩ Dạ, mỗi phường chọn 21 trẻ).

Cỡ mẫ ơ ẫ ạ - Nghiên cứu mô tả cắt ngang: Cỡ mẫu gồm 714 trẻ dưới 5 tuổi 5 (kèm với 714 người chăm sóc trẻ). Mẫu được chọn theo phương pháp chọn mẫu nhiều giai đoạn, mô tả chi tiết trong sơ đồ 2. Sơ ồ Q y ì ẫ - Nghiên cứu định tính: Chọn chủ đích những trẻ đã được xác định có trong NC mô tả c t ngang để tiến hành NC định tính (10 phỏng vấn sâu (PVS), 2 thảo luận nhóm (TLN)) nhằm giải thích, bổ sung thêm cho kết quả định lượng. Cỡ mẫ ơ ẫ ạ Cỡ mẫu tính được n = 151,13.

Chọn nhóm là toàn ộ trẻ được xác định có BA từ NC mô tả c t ngang (154 trẻ) và chọn nhóm chứng tương đồng về giới, nhóm tuổi và ở cùng phường với trẻ BA theo tỷ lệ 1:2 (1 trẻ và 2 trẻ nhóm chứng, chọn 308 trẻ).