Nghiên Cứu Biện Pháp Quản Lý Các Loài Bướm Phượng Tại Vườn Quốc Gia Pù Mát

Vườn quốc gia Pù Mát là khu vực có đa dạng sinh học cao, đặc biệt là các loài côn trùng, trong đó có bướm phượng Pù Mát. 59 trang · 2011.

• Tác giả: Ngô Đức Đoàn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thế Nhã
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Biện Pháp Quản Lý Bướm Phượng Tại Vườn Quốc Gia Pù Mát
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu bướm trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu bướm ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu bướm ở VQG Pù Mát
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vị trí địa lí
• 2.2. Đặc điểm địa hình
• 2.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 2.4. Khí hậu, thủy văn
• 2.5. Dân số và lao động
• 2.6. Văn hoá giáo dục, y tế, giao thông
• 2.7. Các hoạt động ảnh hưởng đến VQG
• 2.8. Tình hình chung về khu hệ thực vật
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU – NỘI DUNG – PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu chung
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Công tác chuẩn bị
• 3.4.2. Phương pháp điều tra
• 3.4.3. Phương pháp kế thừa, điều tra và tổng hợp số liệu
• 3.4.4. Phương pháp xử lý mẫu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Xác định thành phần các loài Bướm phượng tại VQG Pù Mát
• 4.2. Đặc điểm sinh học, sinh thái của loài nguy cấp, quý hiếm thuộc họ Bướm phượng (Papilionidae)
• 4.2.1. Bướm phượng cánh chim chấm liền (Troides helena)
• 4.2.2. Bướm phượng cánh chim chấm rời (Troides aeacus)
• 4.2.3. Bướm phượng đốm kem (Papilio noplei)
• 4.2.4. Bướm Phượng mạo danh vạch ngang xanh (Chilasa slateri)
• 4.2.5. Bướm mạo danh thường lớn (Chilasa paradoxa)
• 4.3. Đặc điểm của một số loài cây thức ăn
• 4.3.1. Cây Bông ổi (Ngũ sắc)
• 4.3.2. Bướm bạc (Mussaenda sp. Mã đậu linh Quảng Tây (Aristolochia kwangsiensis Chun et How))
• 4.4. Đề xuất biện pháp bảo tồn các loài nguy cấp quý hiếm thuộc họ Bướm phượng (Papilionidae)
• 4.4.1. Một số nguyên tắc quản lý tài nguyên rừng
• 4.4.2. Các giải pháp chung
• 4.4.3. Các biện pháp quản lý ở Vườn Quốc gia Pù Mát
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Nghiên cứu Quản lý Bướm Phượng Pù Mát 55 ký tự

Vườn quốc gia Pù Mát là khu vực có đa dạng sinh học cao, đặc biệt là các loài côn trùng, trong đó có bướm phượng Pù Mát. Các loài bướm phượng không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Tuy nhiên, do nhiều yếu tố tác động, số lượng bướm phượng đang có nguy cơ suy giảm. Việc quản lý bướm phượng hiệu quả là rất cần thiết. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu các biện pháp quản lý bướm phượng tại Vườn quốc gia Pù Mát, góp phần bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá này. Theo tài liệu gốc, "Để bảo tồn các loài côn trùng có tên trong Sách Đỏ Việt Nam tại Vườn Quốc gia Pù Mát cần có nghiên cứu cơ bản về khu phân bố, nơi cư trú, đặc điểm sinh học, sinh thái của từng loài cũng như các loài cây thức ăn của chúng."

1.1. Tầm quan trọng của bướm phượng trong hệ sinh thái Pù Mát

Bướm phượng Pù Mát đóng vai trò quan trọng trong quá trình thụ phấn cho cây trồng, góp phần duy trì sự đa dạng của khu hệ thực vật và cân bằng sinh thái bướm phượng. Chúng cũng là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật khác. Sự suy giảm số lượng bướm phượng có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến toàn bộ hệ sinh thái Pù Mát.

1.2. Tổng quan về các loài bướm phượng quý hiếm tại Pù Mát

Vườn quốc gia Pù Mát là nơi sinh sống của nhiều loài bướm phượng quý hiếm, một số loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Các loài này có giá trị khoa học và thẩm mỹ cao. Việc bảo tồn đa dạng sinh học Pù Mát của các loài này là rất quan trọng, đòi hỏi các biện pháp bảo tồn bướm phượng đồng bộ.

II. Thách thức trong Quản lý và Bảo tồn Bướm Phượng Pù Mát 59 ký tự

Công tác quản lý bướm phượng tại Vườn quốc gia Pù Mát đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác gỗ trái phép, mở rộng diện tích đất nông nghiệp, và hoạt động du lịch thiếu kiểm soát gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống bướm phượng và thức ăn của bướm phượng. Ngoài ra, biến đổi khí hậu và bướm phượng cũng là một yếu tố đe dọa đến sự tồn tại của các loài bướm phượng. Cần có các biện pháp quản lý bền vững để giải quyết các vấn đề này. Theo tài liệu gốc, "Nguy cơ tác động tiêu cực đối với các loài bướm phượng, đặc biệt là các loài có tên trong sách đỏ Việt Nam, các loài có giá trị thẩm mỹ là không thể tránh khỏi."

2.1. Tác động của hoạt động con người đến quần thể bướm phượng

Hoạt động khai thác rừng trái phép làm mất môi trường sống bướm phượng. Việc sử dụng thuốc trừ sâu trong nông nghiệp ảnh hưởng đến thức ăn của bướm phượng và gây ô nhiễm môi trường. Cần có sự phối hợp giữa cộng đồng địa phương và bảo tồn để giảm thiểu tác động tiêu cực.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sự phân bố bướm phượng

Biến đổi khí hậu gây ra sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa, ảnh hưởng đến sinh thái bướm phượng và sự phân bố của chúng. Các loài bướm phượng có thể phải di chuyển đến các khu vực khác để thích nghi với điều kiện mới, hoặc thậm chí đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng.

III. Phương pháp Nghiên cứu Quản lý Bướm Phượng tại Pù Mát 57 ký tự

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp điều tra thực địa, phân tích mẫu vật và tổng hợp tài liệu. Việc điều tra thực địa giúp xác định thành phần các loài bướm phượng và phân bố bướm phượng Việt Nam. Phân tích mẫu vật cung cấp thông tin về sinh học bướm phượng và vòng đời bướm phượng. Tổng hợp tài liệu giúp đánh giá tình hình nghiên cứu côn trùng Pù Mát và đề xuất các biện pháp quản lý bảo tồn bướm. Phương pháp kế thừa, điều tra và tổng hợp số liệu được sử dụng để đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của thông tin. Theo tài liệu gốc, "Trong quá trình thực hiện khoá luận, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của các thầy, cô giáo trong khoa Quản lý Tài nguyên rừng và Môi trường, Bộ môn Bảo vệ thực vật, ban quản lý Vườn Quốc gia Pù Mát."

3.1. Kỹ thuật điều tra và thu thập mẫu bướm phượng tại Pù Mát

Sử dụng các kỹ thuật bắt bướm bằng vợt, bẫy đèn và quan sát trực tiếp. Mẫu vật được thu thập và bảo quản cẩn thận để phục vụ cho quá trình phân tích. Việc xác định sinh cảnh sống bướm phượng cũng được thực hiện.

3.2. Phân tích đặc điểm sinh học và sinh thái của bướm phượng

Phân tích thức ăn của bướm phượng, vòng đời bướm phượng, và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phát triển của chúng. Nghiên cứu ảnh hưởng của du lịch đến bướm.

IV. Đề xuất Giải pháp Quản lý Bền vững Bướm Phượng Pù Mát 59 ký tự

Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất các biện pháp quản lý bền vững và bảo tồn bướm phượng tại Vườn quốc gia Pù Mát. Các biện pháp bao gồm: bảo vệ môi trường sống bướm phượng, phục hồi cây thức ăn của bướm phượng, nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của bướm trong hệ sinh thái, và kiểm soát hoạt động du lịch. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương và bảo tồn để đảm bảo hiệu quả của các biện pháp này. Mục tiêu là bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên Pù Mát. Theo tài liệu gốc, "Để bảo tồn các loài côn trùng có tên trong Sách Đỏ Việt Nam tại Vườn Quốc gia Pù Mát huyện Con Cuông tỉnh Nghệ An thì cần có nghiên cứu cơ bản về khu phân bố, nơi cư trú, đặc điểm sinh học, sinh thái của từng loài cũng như các loài cây thức ăn của chúng."

4.1. Xây dựng khu bảo tồn và phục hồi môi trường sống cho bướm

Xây dựng các khu bảo tồn tập trung vào việc bảo vệ môi trường sống bướm phượng. Phục hồi các khu rừng bị suy thoái và trồng cây thức ăn của bướm phượng. Cần kiểm soát chặt chẽ các hoạt động khai thác tài nguyên trong khu vực.

4.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn bướm phượng

Tổ chức các chương trình giáo dục và tuyên truyền về giá trị của bướm phượng và tầm quan trọng của việc bảo tồn chúng. Khuyến khích cộng đồng địa phương và bảo tồn tham gia vào các hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học.

4.3. Phát triển du lịch sinh thái gắn liền với bảo tồn bướm phượng

Phát triển các tour du lịch sinh thái thân thiện với môi trường, tập trung vào việc quan sát bướm phượng và tìm hiểu về sinh thái bướm phượng. Tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương và bảo tồn thông qua hoạt động du lịch.

V. Ứng dụng và Kết quả Nghiên cứu về Bướm Phượng Pù Mát 57 ký tự

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các kế hoạch quản lý bướm phượng hiệu quả tại Vườn quốc gia Pù Mát. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn hiện tại và đề xuất các giải pháp cải thiện. Các thông tin về phân bố bướm phượng Việt Nam và sinh thái bướm phượng cũng có giá trị cho các nghiên cứu khoa học khác. Nghiên cứu góp phần vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Theo tài liệu gốc, "Việc nghiên cứu đối với hầu hết các nhóm côn trùng gặp nhiều khó khăn, một phần do có kích thước nhỏ bé, sống trong không gian hạn hẹp và có cuộc sống ngắn ngủi."

5.1. Đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn hiện tại

Phân tích dữ liệu về số lượng và phân bố bướm phượng để đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn đã được thực hiện. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của các biện pháp này.

5.2. Chia sẻ thông tin và hợp tác nghiên cứu với các tổ chức

Chia sẻ kết quả nghiên cứu với các tổ chức bảo tồn, các trường đại học và các nhà khoa học khác. Hợp tác nghiên cứu để mở rộng kiến thức về bướm phượng và các loài côn trùng khác tại Vườn quốc gia Pù Mát.

VI. Kết luận và Hướng Nghiên cứu Tương lai về Bướm Phượng 55 ký tự

Nghiên cứu đã góp phần làm sáng tỏ sinh thái bướm phượng và đề xuất các biện pháp quản lý bền vững tại Vườn quốc gia Pù Mát. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, chẳng hạn như ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và bướm phượng và tác động của các hoạt động du lịch đến sinh thái bướm phượng. Nghiên cứu tương lai cần tập trung vào việc đánh giá dài hạn hiệu quả của các biện pháp bảo tồn và tìm kiếm các giải pháp sáng tạo để bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên Pù Mát. Cần chú trọng công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Theo tài liệu gốc, "Mặc dù rất cố gắng nhưng do vốn kiến thức chưa nhiều và thời gian hạn chế nên không tránh khỏi có những thiếu sót."

6.1. Nghiên cứu sâu hơn về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu

Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và bướm phượng đến sự phân bố và sinh thái bướm phượng. Nghiên cứu các biện pháp thích ứng để giúp bướm phượng thích nghi với điều kiện khí hậu thay đổi.

6.2. Nghiên cứu tác động của du lịch sinh thái đến quần thể bướm

Đánh giá tác động của các hoạt động du lịch đến môi trường sống bướm phượng và số lượng bướm phượng. Đề xuất các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực và phát triển du lịch bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong những quốc gia có độ đa dạng sinh học cao với các hệ sinh thái đặc trưng và khu hệ động thực vật phong phú trải dài từ vùng cận xích đạo đến vùng cận nhiệt đới. Trong giới động vật, lớp Côn trùng (Insecta) chiếm ưu thế lớn về số lượng cá thể cũng như thành phần loài, giữ vai trò quan trọng trong việc cân bằng sinh thái, thụ phấn cho thực vật và phân hủy chất hữu cơ để tái tạo đất. Trong bộ Cánh vẩy (Lepidoptera), họ Bướm phượng (Papilionidae) là nhóm côn trùng có kích thước cơ thể lớn, màu sắc rực rỡ và giá trị thẩm mỹ cao. Hoạt động trao đổi, buôn bán tiêu bản bướm phượng trên thị trường quốc tế và nội địa phục vụ sưu tập, trang trí và du lịch đã dẫn tới tình trạng săn bắt quá mức ngoài tự nhiên, đe dọa nghiêm trọng đến các loài quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và các công ước quốc tế.

Vườn Quốc gia Pù Mát (thuộc địa bàn huyện Con Cuông, Tương Dương và Anh Sơn, tỉnh Nghệ An) là khu rừng đặc dụng vùng Bắc Trường Sơn sở hữu mức độ đa dạng sinh học cao. Mặc dù một số cơ quan nghiên cứu và chuyên gia quốc tế đã tiến hành điều tra côn trùng tại đây, các dẫn liệu chuyên sâu về hiện trạng phân bố, đặc điểm sinh học, sinh thái và biện pháp quản lý sinh cảnh đối với các loài Bướm phượng nguy cấp, quý hiếm vẫn còn khoảng trống lớn. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn trên, đề tài khóa luận "Nghiên cứu biện pháp quản lý các loài Bướm Phượng (Papilionidae) tại Vườn Quốc Gia Pù Mát huyện Con Cuông tỉnh Nghệ An" được tác giả Ngô Đức Đoàn thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Nguyễn Thế Nhã tại Khoa Quản lý Tài nguyên rừng và Môi trường.

Văn bản xác định hệ thống mục tiêu nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Mục tiêu chung: Góp phần bảo tồn các loài côn trùng nói chung và các loài Bướm phượng nói riêng tại Vườn Quốc gia Pù Mát.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Mục tiêu 1: Xác định được tên và đặc điểm sinh thái sinh học của các loài Bướm phượng tại Vườn Quốc gia Pù Mát.
   • Mục tiêu 2: Đưa ra được đề xuất biện pháp quản lý sinh cảnh, đặc biệt là quản lý nguồn thức ăn của các loài Bướm phượng tại Vườn Quốc gia Pù Mát.

Nhiệm vụ nghiên cứu được phân định thành 4 nội dung trọng tâm:

1. Xác định danh mục các loài Bướm phượng tại Vườn Quốc gia Pù Mát.
2. Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học, sinh thái cơ bản của một số loài Bướm phượng tại khu vực nghiên cứu.
3. Nghiên cứu đặc điểm sinh cảnh và cây thức ăn của các loài Bướm phượng.
4. Đề xuất biện pháp bảo tồn và phát triển các loài Bướm phượng tại Vườn Quốc gia Pù Mát.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài bướm thuộc họ Bướm phượng (Papilionidae), trọng tâm là các loài nguy cấp, quý hiếm có giá trị bảo tồn và thẩm mỹ cùng hệ thực vật làm thức ăn cho các pha phát triển của chúng.
• Không gian nghiên cứu: Khu vực khe Kèm và khe Bu thuộc Vườn Quốc gia Pù Mát, tỉnh Nghệ An.
• Thời gian nghiên cứu: Khảo sát thực địa được tiến hành từ ngày 14/02/2011 đến ngày 15/04/2011.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận kế thừa các công trình nghiên cứu về phân loại và sinh thái bướm trên thế giới và tại Việt Nam. Về mặt quốc tế, tác giả dựa trên các luận điểm của New (1997), Thomas (1991), Thomas & Mallorie (1985), Schappert (2000), Collins & Morris (1985) và Vane-Wright (2005) về vai trò sinh vật chỉ thị của bướm, mối quan hệ giữa độ che phủ thảm thực vật với tính đa dạng loài, cùng ba yêu cầu then chốt trong bảo tồn côn trùng: phân loại học, điều kiện sinh thái sinh cảnh và sinh học phát triển. Về mặt trong nước, đề tài tổng hợp dẫn liệu từ các công trình kinh điển và điều tra cơ bản của Dubois & Vitalis (1919), Metaye (1957), Viện Bảo vệ Thực vật (1976), Mai Phú Quí và cộng sự (1981), điều tra bộ Cánh phấn của Monastyrskii & Nguyễn Văn Quảng (1998, 2001) và phân bố đai cao của Vũ Văn Liên (2005). Khung pháp lý và phân hạng bảo tồn được đối chiếu dựa trên Sách Đỏ Việt Nam (2007), Phụ lục Công ước CITES (2006) và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu thực địa áp dụng kỹ thuật điều tra theo tuyến kết hợp điểm quan sát cố định:

• Tuyến điều tra: Được thiết lập cắt ngang qua các dạng địa hình và sinh cảnh đặc trưng (ven suối, thung lũng, trảng cỏ, rừng thứ sinh ven nương rẫy, rừng phục hồi, rừng nguyên sinh). Tổng cộng có 3 tuyến khảo sát với 30 điểm điều tra:
  • Tuyến 1 (Khe Kèm): Chiều dài 4.400 m (4,4 km), gồm 11 điểm điều tra; tọa độ xuất phát từ Trạm Quản lý bảo vệ rừng Khe Kèm (18°32'18,6"N - 104°25'08,2"E), đi dọc khe Kèm vào khu du lịch Thác Kèm, kết thúc tại tọa độ 18°56'17"N - 104°46'53"E.
  • Tuyến 2 (Khu vực Ban quản lý VQG Pù Mát): Chiều dài 3.500 m (3,5 km), gồm 10 điểm điều tra; bắt đầu từ Quốc lộ 7A qua khu hành chính, vườn thực vật và kết thúc tại làng Ăn.
  • Tuyến 3 (Khe Bu): Chiều dài 5.000 m (5,0 km), gồm 9 điểm điều tra; xuất phát từ Trạm Quản lý bảo vệ rừng Khe Bu (19°02'28"N - 104°44'08,10"E), hướng về phía núi Phu Lon và khe Choãng, tọa độ điểm cuối tại 19°00'39"N.
• Dụng cụ và kỹ thuật thu mẫu ngoài thực địa:
  • Vợt bướm: Miệng vợt hình tròn đường kính 35-40 cm, túi lưới bằng sợi tổng hợp hoặc vải tuyn trắng có chiều dài đáy chóp bằng 1,5-2 lần đường kính miệng; cán vợt bằng gỗ hoặc ống nhựa nhẹ dài 1-1,4 m. Thao tác vợt được thực hiện bằng cách đón đầu hướng bay, lia ngang tầm nhanh và xoay vuông góc miệng vợt để bướm không bay ngược ra ngoài; khi bắt mẫu chỉ cầm vào phần ngang thân, tránh chạm vào cánh để không làm rụng phấn.
  • Lọ giữ bướm sống: Lọ nhựa tròn đường kính 20 cm, cao 25 cm, miệng bịt vải màn thoáng khí.
  • Bao giấy giữ mẫu: Giấy gấp chéo hình tam giác giữ ẩm, kích thước phù hợp với sải cánh từng mẫu vật, mỗi bao chứa một cá thể kèm ghi chú thời gian, địa điểm và thời tiết.
• Kỹ thuật xử lý và tạo tiêu bản mẫu:
  • Mẫu thu thập được chuyển về căng trên bàn ép gỗ hoặc tấm xốp mịn kích thước 30 x 25 x 2 cm có khía rãnh vừa thân bướm.
  • Dùng kim côn trùng xuyên qua đốt ngực trước để cố định thân; căng hai cánh sang hai bên sao cho mép sau cánh trước vuông góc với thân mẫu vật; cố định cánh và râu đầu bằng băng giấy và kim cắm viền.
  • Mẫu được phơi khô hoặc sấy từ 4-5 ngày để chống nấm mốc; sau khi khô, dùng kim cắm thẳng góc qua đốt ngực giữa từ phía lưng (tỷ lệ 1/3 chiều dài kim nhô lên phía trên, 2/3 thân kim nằm phía dưới bụng).
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp kế thừa từ hồ sơ quản lý rừng, niên giám thống kê huyện, tài liệu chuyên ngành của Phòng Khoa học VQG Pù Mát; dữ liệu sơ cấp thu thập qua 4 biểu mẫu điều tra thực địa (Phiếu điều tra tuyến, Biểu thành phần loài, Biểu loài ưu tiên bảo tồn, Biểu thống kê cây thức ăn).

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan nghiên cứu

Chương I trình bày hệ thống tài liệu tổng quan về tình hình nghiên cứu bướm trên phạm vi quốc tế, tại Việt Nam và trực tiếp tại khu vực Vườn Quốc gia Pù Mát. Trên thế giới, các công trình nghiên cứu bộ Cánh vẩy không chỉ dừng lại ở phân loại hình thái mà tập trung sâu vào mối quan hệ giữa sinh vật và sinh cảnh, diễn thế rừng cũng như kỹ thuật nhân nuôi bảo tồn (đặc biệt là mô hình nuôi thả bướm phục vụ du lịch và xuất khẩu tại Đài Loan, Mỹ). Họ Bướm phượng (Papilionidae) được xem là nhóm đại diện chỉ thị cho tính đa dạng sinh học của côn trùng cạn.

Tại Việt Nam, lịch sử nghiên cứu ghi nhận các mốc quan trọng: công trình "Côn trùng Đông Dương" của Dubois & Vitalis (1919) với danh lục 611 loài; công bố của Metaye (1957) với 454 loài bướm; chương trình điều tra côn trùng miền Bắc giai đoạn 1960-1970 và 1976 ghi nhận từ 161 đến 181 loài; các khảo sát chuyên sâu tại các khu rừng đặc dụng Tam Đảo, Ba Bể, Ba Vì, Hoàng Liên, Phong Nha - Kẻ Bàng của Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga và Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật. Riêng tại VQG Pù Mát, nghiên cứu của Monastyrskii và Nguyễn Văn Quảng (1998, 2001) đã ghi nhận 293 loài bướm và bổ sung 12 loài; nghiên cứu của Mike Hill (2011) ghi nhận 94 loài thuộc hai họ bướm đêm Saturniidae và Sphingidae. Tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây tại Pù Mát chủ yếu tập trung vào lập danh lục chung, chưa đánh giá chi tiết tình trạng phân bố và biện pháp bảo vệ nhóm loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam.

Chương II: Đặc điểm của khu vực nghiên cứu

Chương II mô tả toàn diện điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và tài nguyên sinh vật tại khu vực nghiên cứu:

• Điều kiện tự nhiên: Vườn Quốc gia Pù Mát nằm ở tọa độ 18°46' - 19°12' Vĩ độ Bắc, có 61 km đường biên giới giáp Lào, trải rộng trên 3 huyện Anh Sơn, Con Cuông và Tương Dương với vùng lõi 94,4 ha và vùng đệm 86.000 ha thuộc 16 xã. Địa hình thuộc dải Trường Sơn Bắc có độ dốc lớn, độ cao dao động từ 200 m đến 1.841 m (đỉnh núi Pù Mát), trong đó 90% diện tích nằm ở độ cao dưới 1.000 m. Khu vực có 7.057 ha núi đá vôi. Khí hậu nhiệt đới gió mùa có sự phân hóa mạnh: nhiệt độ trung bình năm 23-24°C, mùa đông nhiệt độ xuống dưới 18-20°C, mùa hè chịu ảnh hưởng gay gắt của gió Tây khô nóng với nhiệt độ tối cao đạt 42°C (Con Cuông) và 42,7°C (Tương Dương), độ ẩm nhiều ngày giảm xuống dưới 30%. Mạng lưới thủy văn gồm ba hệ thống sông suối chính: Khe Thơi, Khe Choãng và Khe Khặng đổ vào sông Cả.
• Đặc điểm dân sinh, kinh tế: Dân số 16 xã vùng đệm là 93.335 người (16.954 hộ) thuộc 7 dân tộc: Thái (66,89%), Khơ Mú (14,75%), Kinh (11,25%), H'Mông (3,98%), Đan Lai (1,60%), Pọong (0,87%), Ơ Đu (0,60%) và dân tộc khác (0,06%). Mật độ dân số phân bố chênh lệch lớn giữa các vùng (xã Tam Hợp chỉ 7 người/km², trong khi xã Đỉnh Sơn lên tới 495 người/km²). Đời sống người dân phụ thuộc vào sản xuất nông lâm nghiệp, có tới 23% số hộ thiếu lương thực vào kỳ giáp hạt, tạo áp lực khai thác lâm sản, săn bắt động vật hoang dã và chăn thả gia súc tự do vào vùng lõi VQG.
• Khu hệ thực vật: Ghi nhận 1.297 loài thuộc 607 chi và 160 họ của 6 ngành thực vật bậc cao; ngành Ngọc lan chiếm ưu thế tuyệt đối (92,58%). Có 37 loài thực vật có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (1 loài EN, 12 loài VU, 9 loài R) và 20 loài trong Danh lục Đỏ IUCN 2002. Thống kê 920 loài có giá trị sử dụng gồm cây gỗ (330 loài), cây thuốc (197 loài) và cây cảnh (74 loài).

Chương III: Mục tiêu – Nội dung – Phương pháp nghiên cứu

Chương III thiết lập chi tiết quy trình tổ chức nghiên cứu. Tác giả xây dựng các bước chuẩn bị từ nhân lực (kết hợp với người dân bản địa dẫn đường am hiểu địa hình), phương tiện và thiết bị chuyên dụng (vợt bắt bướm theo kích thước chuẩn, lọ nuôi giữ mẫu sống thoáng khí, bao giấy tam giác giữ ẩm). Hệ thống tuyến điều tra được khảo sát cụ thể về kiểu rừng và thảm thực vật:

• Tuyến 1 (Khe Kèm, 11 điểm): Thảm thực vật chính gồm Nứa, Hu đay, Keo lai, Ba bét, Lấu, Đơn buốt, Mâm xôi, Cỏ lào, Trinh nữ, Re bầu, Re hương, Chuối rừng, Trôm.
• Tuyến 2 (Ban quản lý, 10 điểm): Khu vực địa hình tương đối bằng phẳng, cây trồng và rừng phục hồi gồm Keo, Bạch đàn, Nứa, Dẻ, Sắn canh tác, Vải, Nhãn, Sim, Dầu rái, Mé cò ke; thực bì có Ba gạc, Cúc sinh viên, Lá nến, Cỏ bông hôi.
• Tuyến 3 (Khe Bu, 9 điểm): Rừng thứ sinh ven suối và trạng thái Ib/Ic gồm Tre nứa, Hu đay, Săng lẻ, Bạch đàn, Trôm; thực bì có Mâm xôi, Cỏ lào, Cỏ tranh, Ba bét, Bồ cu vẽ, Lá han, Ráy, Mua.

Chương này cũng quy định chi tiết kỹ thuật vợt bướm thực địa nhằm tránh tổn hại đến cánh mẫu vật, các biểu mẫu chuẩn hóa thu thập số liệu và quy trình xử lý, làm khô, ghim kim tiêu bản mẫu bướm phục vụ nghiên cứu hình thái.

Chương IV: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương IV là nội dung trọng tâm của khóa luận, cung cấp dữ liệu định lượng và mô tả phân loại học:

• Thành phần loài: Tổng hợp danh lục họ Bướm phượng (Papilionidae) tại VQG Pù Mát gồm 36 loài thuộc các giống Atrophaneura, Chilasa, Graphium, Lamproptera, Meandrusa, Pachliopta, Papilio, Pathysa và Troides. Trong đó có 3 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam 2007 (Papilio noblei, Troides aeacus, Troides helena), 2 loài thuộc Phụ lục II CITES 2006 (Chilasa paradoxa, Chilasa slateri), và 1 loài thuộc Phụ lục IIB Nghị định 32/2006/NĐ-CP (Chilasa paradoxa).
• Kết quả điều tra thực địa: Ghi nhận trực tiếp 14 loài bướm phượng trên 3 tuyến khảo sát.
• Phân tích 5 loài nguy cấp, quý hiếm và có giá trị thẩm mỹ cao:
  • Troides helena (Bướm phượng cánh chim chấm liền): Sải cánh 140-170 mm; con đực mặt trên nhung đen, cánh sau vàng rực viền đen díc dắc; con cái cánh trước nâu đen, các đốm đen hình mũi tên dính liền viền đen mép cánh; gặp 2 cá thể tại điểm 2 (rừng nguyên sinh) và điểm 8 (rừng thứ sinh ven suối) thuộc tuyến 1.
  • Troides aeacus (Bướm phượng cánh chim chấm rời): Sải cánh 150-170 mm; bụng vàng xen đen, các chấm đen bên trong cánh sau không dính liền với viền tam giác mép cánh; gặp 1 cá thể tại điểm 16 (rừng thứ sinh ven suối) thuộc tuyến 2.
  • Papilio noblei (Bướm phượng đốm kem): Sải cánh 110 mm; cánh trước không có vảy thơm, có đốm trắng hình tam giác dưới mạch cánh 2; cánh sau có mảng trắng kem và mắt đỏ nhân đen ở góc dưới; gặp 1 cá thể tại điểm 28 (rừng thứ sinh ven suối) thuộc tuyến 3.
  • Chilasa slateri (Bướm phượng mạo danh vạch ngang xanh): Sải cánh 80-100 mm; cánh trước có loạt đốm xanh sáng hình chuỳ ánh tím, cánh sau màu sô-cô-la tối có đốm lớn màu đất son; gặp 2 cá thể tại điểm 7 (rừng thứ sinh ven suối) thuộc tuyến 1.
  • Chilasa paradoxa (Bướm mạo danh thường lớn): Sải cánh 120-150 mm; con đực cánh trước ánh xanh có chấm mờ, con cái cánh sau có hệ gân trắng túa ra từ gốc cánh; gặp 2 cá thể tại điểm 5 tuyến 1 và điểm 19 tuyến 2.
• Nghiên cứu cây thức ăn:
  • Pha trưởng thành: Mật hoa Bông ổi (Lantana camara) và Bướm bạc (Mussaenda sp.) là nguồn thức ăn chính của Troides helena.
  • Pha sâu non: Sâu non của Papilio noblei ăn lá cây thuộc chi Zanthoxylum sp.; sâu non của Troides aeacus ăn lá Mã đậu linh Quảng Tây (Aristolochia kwangsiensis); sâu non của Troides helena ăn lá chi Xuyên tiêu (Zanthoxylum sp.) và thực vật họ Mộc hương. Nguồn thức ăn pha sâu non của hai loài giống Chilasa chưa ghi nhận được ngoài thực địa.
• Đề xuất giải pháp quản lý: Đề xuất các nhóm biện pháp gồm nguyên tắc quản lý tài nguyên rừng bền vững; giải pháp bảo vệ sinh cảnh tự nhiên ven suối và bìa rừng; nhân trồng các loài cây thức ăn (Lantana camara, Aristolochia kwangsiensis); kiểm soát hoạt động săn bắt bẫy bướm thương mại; nâng cao nhận thức cộng đồng vùng đệm.

Chương V: Kết luận, tồn tại và kiến nghị

Chương V tổng hợp các kết luận chính về thành phần loài bướm phượng và giá trị bảo tồn tại VQG Pù Mát. Đồng thời, tác giả nêu rõ các hạn chế trong quá trình thực hiện khóa luận (thời gian nghiên cứu chỉ kéo dài 2 tháng, điều kiện thời tiết mưa nhiều gây khó khăn cho việc quan sát côn trùng bay) và kiến nghị Ban quản lý VQG tiếp tục mở rộng các nghiên cứu theo dõi sinh thái học pha sâu non và thử nghiệm mô hình nhân nuôi bảo tồn.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp danh lục 36 loài thuộc họ Bướm phượng (Papilionidae) phân bố tại Vườn Quốc gia Pù Mát và lập danh sách 5 loài ưu tiên bảo tồn có giá trị thẩm mỹ, khoa học cao dựa trên các thang bậc bảo vệ pháp lý:

STT	Tên khoa học	Tên tiếng Việt	SĐVN (2007)	CITES (2006)	Nghị định 32/2006/NĐ-CP	Giá trị thẩm mỹ
1	Troides helena	Bướm phượng cánh chim chấm liền	VU	Phụ lục II	—	Có
2	Troides aeacus	Bướm phượng cánh chim chấm rời	VU	Phụ lục II	—	Có
3	Papilio noblei	Bướm phượng đốm kem	VU	—	—	Có
4	Chilasa paradoxa	Bướm mạo danh thường lớn	—	Phụ lục II	Nhóm IIB	Có
5	Chilasa slateri	Bướm phượng mạo danh vạch ngang xanh	—	Phụ lục II	—	Có

Trong quá trình điều tra thực địa tại 30 điểm thuộc 3 tuyến, tác giả đã phát hiện và ghi nhận 14 loài bướm phượng hoạt động ngoài tự nhiên:

STT	Tên khoa học của loài	Tuyến bắt gặp	Điểm bắt gặp cụ thể
1	Papilio paris	Tuyến 1, Tuyến 2	Điểm 7, 15, 17
2	Troides helena	Tuyến 1	Điểm 2, 8
3	Prides dasarada	Tuyến 2, Tuyến 3	Điểm 12, 18, 27
4	Papilio polyctor	Tuyến 2, Tuyến 3	Điểm 17, 23
5	Papilio polytes	Tuyến 1, Tuyến 3	Điểm 9, 22
6	Graphium macareus	Tuyến 1, Tuyến 2	Điểm 3, 16
7	Lamproptera meges	Tuyến 1	Điểm 5
8	Graphium sarpedon	Tuyến 1, Tuyến 2	Điểm 3, 13, 19
9	Meandrusa payeni	Tuyến 1, Tuyến 2	Điểm 7, 15
10	Graphium doson	Tuyến 2, Tuyến 3	Điểm 18, 22, 29
11	Papilio noblei	Tuyến 3	Điểm 28
12	Troides aeacus	Tuyến 2	Điểm 16
13	Chilasa paradoxa	Tuyến 1, Tuyến 2	Điểm 5, 19
14	Chilasa slateri	Tuyến 1	Điểm 7

Về nguồn thức ăn sinh thái, đề tài xác định mối quan hệ dinh dưỡng giữa bướm phượng và thực vật chủ:

• Pha trưởng thành: Mật hoa cây Bông ổi (Lantana camara) mọc phổ biến tại các khoảng trống, ven suối và bìa rừng thứ sinh là nguồn thức ăn ưa thích của Troides helena (ghi nhận tại các điểm 1, 3, 7, 9, 12, 17, 18, 19, 24, 25, 26, 29); hoa cây Bướm bạc (Mussaenda sp.) nở từ tháng 4-7 cũng cung cấp mật hoa cho loài này (bắt gặp tại điểm 6 rừng nguyên sinh).
• Pha sâu non: Cây Mã đậu linh Quảng Tây (Aristolochia kwangsiensis) dạng dây leo thân gỗ là cây thức ăn của sâu non loài Troides aeacus (phân bố tại điểm 2, 13, 16); các loài thuộc chi Xuyên tiêu (Zanthoxylum sp.) là thức ăn của sâu non loài Papilio noblei (điểm 5, 10, 24) và Troides helena (điểm 5, 7, 28).

Đóng góp của tác giả: Đề tài đã cung cấp dẫn liệu thực địa cụ thể về tọa độ tuyến, điểm phân bố vi sinh cảnh và thức ăn tự nhiên của các loài Bướm phượng nguy cấp tại VQG Pù Mát, khắc phục khoảng trống thiếu hụt số liệu điều tra loài quý hiếm của các công trình tổng quan trước đó. Tác giả đề xuất các biện pháp quản lý sinh cảnh tập trung vào bảo vệ thảm thực vật ven suối, duy trì cây thức ăn và kiểm soát triệt để nạn săn bắt côn trùng thương mại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự chỉ ra các tồn tại khách quan trong quá trình thực hiện:

• Giới hạn thời gian khảo sát thực địa ngắn (2 tháng, từ 14/02 đến 15/04/2011) so với toàn bộ chu kỳ sống của các loài bướm phượng.
• Điều kiện thời tiết trong đợt điều tra có nhiều ngày mưa kéo dài, làm giảm tần suất bay lượn và hoạt động kiếm ăn ngoài ánh sáng của bướm trưởng thành.
• Nghiên cứu mới chỉ tập trung quan sát được đặc điểm hình thái và tập tính bay của pha trưởng thành; chưa theo dõi trực tiếp đầy đủ các giai đoạn phát triển của trứng, sâu non và nhộng ngoài tự nhiên; nguồn thức ăn pha sâu non của hai loài Chilasa paradoxa và Chilasa slateri vẫn chưa xác định được rõ ràng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được văn bản đề cập gồm:

• Mở rộng thời gian điều tra vào các tháng mùa hè nắng ráo (từ tháng 5 đến tháng 8) khi các loài bướm xuất hiện rộ nhất để bổ sung danh lục cá thể.
• Nghiên cứu chuyên sâu vòng đời và đặc điểm sinh thái học các pha trứng, sâu non, nhộng của các loài quý hiếm.
• Thử nghiệm mô hình nhân nuôi bảo tồn loài Bướm phượng cánh chim chấm liền (Troides helena) và các loài có giá trị thẩm mỹ, học tập kinh nghiệm nhân nuôi đã thành công tại Thái Lan nhằm giảm áp lực khai thác từ tự nhiên.

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu thuộc các ngành Quản lý Tài nguyên Rừng, Lâm học, Bảo vệ Thực vật, Sinh thái học và Đa dạng Sinh học.
• Cán bộ kỹ thuật, kiểm lâm tại các Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên (đặc biệt khu vực Bắc Trung Bộ) đang triển khai công tác giám sát côn trùng chỉ thị và bảo tồn loài hoang dã nguy cấp.

Những phần có giá trị tham khảo cao nhất trong văn bản gồm:

• Bảng danh mục 36 loài thuộc họ Papilionidae được tra cứu và đối chiếu với Sách Đỏ Việt Nam và các công ước quốc tế.
• Bản đồ và mô tả chi tiết đặc điểm thực vật, sinh cảnh của 3 tuyến điều tra (30 điểm khảo sát cụ thể) tại Khe Kèm, Khe Bu và khu vực hành chính VQG Pù Mát.
• Quy chuẩn kỹ thuật thu bắt mẫu côn trùng sống, kỹ thuật gấp bao giấy tam giác giữ ẩm và phương pháp ghim cắm, căng phơi làm tiêu bản mẫu bướm khô đạt tiêu chuẩn trưng bày.
• Tư liệu mô tả hình thái chi tiết và đối chiếu nhận dạng các loài dễ nhầm lẫn trong giống Troides (T. helena và T. aeacus) và giống Chilasa (C. paradoxa và C. slateri).

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận ghi nhận bao nhiêu loài Bướm phượng có tên trong danh mục bảo tồn tại VQG Pù Mát?

Theo bảng thống kê của khóa luận (trích xuất từ dữ liệu lưu trữ của Phòng Khoa học VQG Pù Mát và Sách Đỏ Việt Nam 2007), tại VQG Pù Mát ghi nhận 36 loài họ Bướm phượng, trong đó có 3 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 cấp VU (Troides helena, Troides aeacus, Papilio noblei), 2 loài có tên trong Phụ lục II CITES năm 2006 (Chilasa paradoxa, Chilasa slateri) và 1 loài thuộc Phụ lục IIB của Nghị định số 32/2006/NĐ-CP (Chilasa paradoxa).

Dấu hiệu hình thái nào giúp phân biệt con cái của hai loài bướm cánh chim Troides helena và Troides aeacus?

Theo mô tả của tác giả, con cái của hai loài đều có kích thước lớn hơn con đực và hoa văn cánh sau có nền vàng viền đen tam giác. Tuy nhiên, ở Troides helena (Bướm phượng cánh chim chấm liền), các đốm đen to hình mũi tên trên cánh sau dính liền với đỉnh díc dắc của mép cánh. Ngược lại, ở Troides aeacus (Bướm phượng cánh chim chấm rời), các chấm đen bên trong cánh sau hoàn toàn tách rời, không dính liền với các chấm hình tam giác ở mép cánh.

Những loài cây nào được xác định là nguồn thức ăn tự nhiên của Troides helena và Troides aeacus tại VQG Pù Mát?

Văn bản xác định: Đối với pha trưởng thành, loài Troides helena ưa thích hút mật hoa cây Bông ổi (Lantana camara) phân bố tại các trảng cỏ, bìa rừng thứ sinh và hoa cây Bướm bạc (Mussaenda sp.) ở rừng nguyên sinh. Đối với pha sâu non, ấu trùng loài Troides aeacus ăn lá cây dây leo thân gỗ Mã đậu linh Quảng Tây (Aristolochia kwangsiensis), trong khi sâu non loài Troides helena ăn lá các loài cây thuộc chi Xuyên tiêu (Zanthoxylum sp.) và thực vật họ Mộc hương.

Hệ thống tuyến điều tra thực địa được thiết kế với quy mô và phạm vi như thế nào?

Tác giả đã thiết lập 3 tuyến điều tra với tổng cộng 30 điểm khảo sát: Tuyến 1 tại khu vực Khe Kèm dài 4.400 m (11 điểm điều tra, đi từ Trạm QLBVR Khe Kèm vào khu du lịch Thác Kèm); Tuyến 2 tại khu vực Ban quản lý VQG Pù Mát dài 3.500 m (10 điểm điều tra, từ Quốc lộ 7A qua vườn thực vật đến làng Ăn); Tuyến 3 tại khu vực Khe Bu dài 5.000 m (9 điểm điều tra, từ Trạm QLBVR Khe Bu đi núi Phu Lon và khe Choãng).

Kỹ thuật làm khô và ghim kim tiêu bản mẫu bướm được thực hiện theo tiêu chuẩn nào?

Sau khi thu bắt, mẫu bướm được căng trên tấm xốp có rãnh (kích thước 30 x 25 x 2 cm), dùng kim cố định đốt ngực trước, chỉnh mép sau cánh trước thẳng góc vuông với thân và ghim băng giấy giữ cố định cánh cùng hai râu đầu. Mẫu được phơi khô hoặc sấy từ 4-5 ngày để tránh ẩm mốc. Khi mẫu khô hoàn toàn, dùng kim côn trùng cắm vuông góc từ phía lưng qua đốt ngực giữa sao cho 1/3 chiều dài kim nhô lên phía trên lưng và 2/3 thân kim nằm ở phía dưới bụng.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Ngô Đức Đoàn đã xác lập danh lục 36 loài thuộc họ Bướm phượng (Papilionidae) tại Vườn Quốc gia Pù Mát, đồng thời ghi nhận trực tiếp 14 loài qua 30 điểm khảo sát thực địa trên 3 tuyến điều tra sinh cảnh. Nghiên cứu đã mô tả chi tiết đặc điểm hình thái phân loại, tập tính bay và cây thức ăn tự nhiên cho pha trưởng thành và sâu non của 5 loài nguy cấp, quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Công ước CITES. Dẫn liệu thực nghiệm của đề tài cung cấp cơ sở khoa học xác thực phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý sinh cảnh sống cho các loài côn trùng chỉ thị tại VQG Pù Mát.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một trong những nước có tính đa dạng sinh học (ĐDSH) cao nhất thế giới với nhiều loài động, thực vật hoang dã quý hiếm và các hệ sinh thái đặc trưng. Khí hậu Việt Nam có sự khác biệt từ vùng cận xích đạo đến vùng cận nhiệt đới, cộng với sự đa dạng về địa hình đã tạo nên sự đa dạng về thiên nhiên, vì thế tạo nên khu hệ động thực vật Việt Nam có tính đa dạng sinh học cao. Trong giới động vật, côn trùng là lớp phong phú nhất, chúng đóng vai trò rất to lớn trong sự sinh tồn và phát triển của sinh giới. Song song với sự phong phú và đa dạng đó thì cuộc sống của côn trùng cũng khá phức tạp.

Một phần nhỏ các loại côn trùng đã gây ra tác hại to lớn cho ngành nông nghiệp và con người như: Phá hoại mùa màng, truyền bệnh cho người, gia súc, gia cầm, bên cạnh đó thì côn trùng cũng có những mặt lợi ích như: Côn trùng ăn các chất hữu cơ chết đóng vai trò vệ sinh và tham gia tích cực vào quá trình tái tạo đất, côn trùng thụ phấn cho các loài thực vật làm tăng năng suất cây trồng tạo ra những dòng tiến hóa làm cho thực vật ngày càng phong phú và đa dạng hơn, côn trùng còn có thể cung cấp cho con người những sản phẩm quý như tơ tằm, mật ong, cánh kiến đỏ…Vẻ đẹp thẩm mỹ do côn trùng mang lại đã cuốn hút các nhà khoa học và những người yêu thích thiên nhiên với mục đích là tìm hiểu và khám phá về thế giới sống động còn nhiều bí ẩn của chúng. Đại diện cho nhóm côn trùng này phải kể đến bộ Cánh cứng (Coleoptera) và bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) Trong lớp Côn trùng, bộ Cánh vẩy là bộ rất đa dạng và phong phú.Trong đó họ Bướm phượng (Papilionidae) là họ có giá trị kinh tế thẩm mỹ rất lớn vì thế hoạt động buôn bán các loài bướm diễn ra rất sôi động. Có những người đã bỏ ra hàng nghìn Đôla để sưu tập chúng, do đó người dân cũng rất hăng hái vào rừng bẫy bắt chúng về bán. Vì vậy nguy cơ tác động tiêu cực đối với các loài bướm phượng, đặc biệt là các loài có tên trong sách đỏ Việt Nam, các loài có giá trị thẩm mỹ là không thể tránh khỏi.

1 Vườn Quốc gia Pù Mát huyện Con Cuông tỉnh Nghệ An là một khu rừng đặc dụng ở phía tây tỉnh Nghệ An được đánh giá có tính đa dạng sinh học cao. Tại đây đã có một số cơ quan nghiên cứu, tổ chức quốc tế và các trường đại học nghiên cứu về côn trùng. Nhưng hiện nay các loài côn trùng có tên trong Sách Đỏ Việt Nam thì chưa được nghiên cứu cụ thể và biện pháp quản lý chưa được chú trọng. Để bảo tồn các loài côn trùng có tên trong Sách Đỏ Việt Nam tại Vườn Quốc gia Pù Mát huyện Con Cuông tỉnh Nghệ An thì cần có nghiên cứu cơ bản về khu phân bố, nơi cư trú, đặc điểm sinh học, sinh thái của từng loài cũng như các loài cây thức ăn của chúng.

Từ thực tiễn trên nên tôi đã chọn đề tài “Nghiên cứu biện pháp quản lý các loài Bướm Phượng (Papilionidae) tại vườn Quốc Gia Pù Mát huyện Con Cuông tỉnh Nghệ An” 2 CHƢƠNG I TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Việc nghiên cứu đối với hầu hết các nhóm côn trùng gặp nhiều khó khăn, một phần do có kích thước nhỏ bé, sống trong không gian hạn hẹp và có cuộc sống ngắn ngủi. Tuy nhiên các loài bướm đặc biệt là pha trưởng thành lại có sự hiện diện khá đặc trưng, dễ quan sát thấy do sự bay lượn của chúng. Chúng có sự lựa chon sinh cảnh riêng nên bướm thường được xem là sinh vật chỉ thị quan trọng đối với đa dạng sinh học vì vậy bướm là đối tượng thích hợp để nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu bƣớm trên thế giới Bướm thuộc bộ Cánh vẩy (Letidoptera), là nhóm côn trùng được rất nhiều người quan tâm.

Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều có các công trình nghiên cứu về bướm, đặc biệt là các nước như Anh, Pháp, Mỹ…Các công trình nghiên cứu bướm không chỉ giới hạn về thành phần loài mà còn tập trung nhiều vào vấn đề sinh thái, sinh học và giải pháp bảo tồn. Nghiên cứu mối quan hệ giữa bướm và môi trường là một trong những lĩnh vực được các nhà sinh thái và sinh học quan tâm nhiều nhất. Ngày nay môi trường sinh sống của các loài sinh vật nói chung, côn trùng và các loài bướm nói riêng đang bị tàn phá hơn bao giờ hết. Nguyên nhân môi trường sống của sinh vật bị tàn phá là do tác động của con người làm cho rừng bị thu hẹp lại.

Côn trùng là loài sinh vật có trong lượng và kích thước nhỏ bé nhưng sinh khối của chúng lại rất lớn. Chúng là nguồn thức ăn dồi dào để duy trì và nuôi sống rất nhiều loài động vật khác như chim, lưỡng cư, bò sát, nhện và các loài côn trùng ăn thịt khác. So với các nhóm côn trùng khác bướm là nhóm được nghiên cứu nhiều nhất do chúng có kích thước cơ thể lớn hơn và dễ định loại so với các loài côn trùng khác, gần gũi với con người và nhạy cảm với điều kiện sống. 3 Bướm là nhóm động vật đa dạng phong phú bắt gặp ở hầu hết các môi trường sinh thái cạn (New, 1997).

Bướm gần gũi với con người và được ưa chuộng vì giá trị thẩm mỹ của chúng, hiện nay nhu cầu sử dụng bướm cho mục đính khoa học cũng như các mục đích khác là rất lớn. Mỗi năm hàng triệu mẫu bướm được thu thập và mua bán trên phạm vi toàn thế giới. Bướm dung để trang trí làm quà lưu niệm, làm bộ sưu tập ở nhiều nơi trên thế giới nhất là Châu Âu, Bắc Mỹ và Nhật Bản. Ngoài ra bướm và một số côn trùng khác còn được nhập khẩu từ các nước nhiệt đới được sử dụng để thả vào vườn thú, công viên phục vụ nhu cầu tham quan du lịch, giải trí và giáo dục.

Vì vậy có nhiều nước đã thành công trong việc nuôi và xuất khẩu bướm như Đài Loan, Mỹ…Do vậy việc nuôi các loài bướm dặc biệt là các loài bướm có giá trị về thẩm mỹ cũng như khoa học là việc cần làm nhằm bảo tồn các loài bướm quý hiếm. Các loài bướm rất dễ bị tổn thương vì phân bố hẹp đời sống gắn liền với rừng, vì vậy muốn bảo tồn các loài bướm chúng ta cần phải bảo vệ rừng. Thomas (1991) nghiên cứu bướm ở Co-xta Ri-ca đã xác định các loài bướm phân bố hẹp về địa lý có khả năng sống ở môi trường bị thay đổi kém hơn so với các loài phân bố rộng. Sự giới hạn của các loài này ở các sinh cảnh chưa bị thay đổi chỉ ra rằng việc phá rừng có ảnh hưởng bất lợi cho sự tồn tại của chúng.

Thomas et Mallorie (1985) cho rằng đa dạng loài bướm có quan hệ với tỷ lệ độ che phủ thực vật mặt đất, nhiều loài bướm sống gắn liền với các giai đoạn diễn thế cụ thể của rừng, vì vậy, chiến lược để bảo tồn bướm tốt nhất là bảo vệ nhiều loại sinh cảnh nếu có thể. Theo Schappert (2000), để bảo tồn bướm cũng như bảo tồn các loài động vật hay thực vật khác, điều cần thiết đòi hỏi trước tiên giải quyết được ba vấn đề: thứ nhất, cần biết vị trí của chúng, mối quan hệ của chúng với các loài gần gũi hoặc các loài khác xung quanh chúng; thứ hai, cần biết phân bố 4 địa lý và điều kiện sinh thái như yêu cầu về sinh cảnh hay sự ưa thích sinh cảnh của loài; cuối cùng là cần biết càng nhiều càng tốt về sinh học của loài. Họ Bướm phượng (Papilionidae) được quan tâm nhiều hơn so với các họ Bướm khác trong nghiên cứu về sinh học và bảo tồn. Họ bướm này được xem như là “người đại diện” cho tính đa dạng của bướm (Vane-Wright, 2005).

Họ Papilionidae có nhiều loài bướm quý, hiếm, trong đó có một số loài đang trong tình trạng bị đe doạ ở mức độ nguy cấp. Ở Srilanka, họ Papilionidae được sử dụng như là đại diện cho toàn bộ tính đa dạng bướm ở Sri Lanka (Vane- Wright, 2005). Nhiều loài có kích thước lớn, màu sắc đẹp, có giá trị thẩm mỹ, luôn hấp dẫn những người sưu tầm. Họ Bướm Phượng được các tổ chức bảo tồn quốc tế quan tâm và hầu hết các loài bướm có trong danh lục của CITES và IUCN thuộc họ Bướm Phượng (Collins et Morris, 1985; New et Collins, 1991).

Nghiên cứu bƣớm ở Việt Nam Đầu những năm của thế kỷ XX, bướm Việt Nam được nghiên cứu khá nhiều. Trong đó, công trình đầu tiên nghiên cứu về bướm ở Việt Nam là cuốn “Côn trùng Đông Dương” (Dubois et Vitalis, 1919) với danh lục 611 loài, đây cũng là danh lục bướm đầu tiên của các quốc gia vùng Đông Dương (Việt Nam, Lào và CamPuChia). Sau đó Metaye (1957) đã xác định danh lục 454 loài bướm Việt Nam. Đặc biệt trong những năm gần đây có nhiều công trình khảo sát về bướm do trung tâm nhiệt đới Việt- Nga tiến hành tại khu bảo tồn thiên nhiên và VQG như: Vườn Quốc gia Ba Bể (1996-1997), Ba Vì (1996), Hoàng Liên (1998-2000), Tam Đảo (2000-2001)… Kết quả điều tra côn trùng Miền Bắc Việt Nam (Viện Bảo vệ Thực vật, 1976) với sự tham gia của các nhà côn trùng học hai nước Trung Quốc và Việt Nam, đã xác định 181 loài thuộc 9 họ bướm.

Trong các công trình này chủ yếu là xác định các loài côn trùng gây hại. Sau đó là công trình về điều tra cơ bản côn trùng miền Bắc Việt Nam từ năm 1960 đến 1970 (Mai Phú Quí et al., 1981) đã xác định danh lục 161 loài thuộc 5 họ bướm. 5 Ở Miền Trung Việt Nam có một số nghiên cứu về phân bố bướm theo đai độ cao cho thấy đa dạng về loài và phong phú của các loài trong quần xã bướm ở đai cao thấp hơn so với ở đai thấp (Vũ Văn Liên, 2005). Có rất nhiều công trình nghiên cứu về bướm đã được tiến hành từ những năm 1990 của thế kỷ XX.

Các khảo sát về bướm được thực hiện ở các Vườn Quốc gia và Khu Bảo tồn Thiên nhiên. Các nhà côn trùng nước ngoài nghiên cứu bướm ở Việt Nam nhiều nhất đến từ Nhật Bản, Liên Bang Nga, Cộng hoà Séc và một số quốc gia khác. Ở Việt Nam, các nghiên cứu và khảo sát về bướm tập trung nhiều ở Trung tâm Nhiệt đới Việt-Nga và Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật.