Đặc điểm sinh thái ốc cà na Tomlinia frausseni tại vùng triều tỉnh Trà Vinh

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái ốc cà na Tomlinia frausseni tại vùng triều Trà Vinh, cung cấp thông tin quý giá cho bảo tồn và phát triển.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Thảo
• Trường học: Trường Đại học Trà Vinh
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu sinh thái ốc cà na Tomlinia frausseni tại Trà Vinh
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Trà Vinh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 3. Ý NGHĨA KHOA HỌC CỦA NGHIÊN CỨU
• 4. Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA NGHIÊN CỨU
• 5. SINH HỌC, SINH THÁI HỌ ỐC NASSARIIDAE VÀ HỆ THỐNG PHÂN LOẠI ỐC CÀ NA
• 5.1. Một số đặc điểm sinh học và sinh thái họ Nassariidae
• 5.2. Hệ thống phân loại và đặc điểm ốc Cà na - Tomlinia frausseni
• 5.3. Đặc điểm sinh học ốc Cà na
• 6. ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN VÙNG VEN BIỂN TỈNH TRÀ VINH
• 6.1. Vị trí địa lý
• 6.2. Đặc điểm khí hậu và hải văn
• 6.3. Đặc điểm địa mạo trầm tích
• 7. ĐA DẠNG SINH HỌC VÙNG VEN BIỂN TỈNH TRÀ VINH
• 8. ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ TÀI NGUYÊN NHUYỄN THỂ VÙNG BIỂN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 9. NGHIÊN CỨU VỀ SINH HỌC, SINH THÁI VÀ ĐẶC ĐIỂM QUẦN THỂ ỐC BIỂN Ở VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Giới thiệu về ốc cà na Tomlinia frausseni

Ốc cà na, hay còn gọi là Tomlinia frausseni, là một loài động vật thân mềm thuộc họ Nassariidae, được phát hiện lần đầu tiên tại Việt Nam vào năm 2014. Loài này có kích thước trung bình từ 33 đến 41 mm, với hình dạng vỏ ốc thon dài và có các đường xoắn ốc rõ rệt. Tomlinia frausseni phân bố chủ yếu ở độ sâu từ 1 đến 10 m trên nền đáy bùn tại vùng triều tỉnh Trà Vinh. Sự xuất hiện của loài này đã tạo ra một nguồn lợi thủy sản mới cho người dân địa phương, góp phần vào việc phát triển kinh tế ven biển. Tuy nhiên, do đây là loài mới và đặc hữu, nên chưa có nhiều nghiên cứu về đặc điểm sinh học và sinh thái của chúng. Việc nghiên cứu sinh thái của Tomlinia frausseni không chỉ giúp hiểu rõ hơn về loài này mà còn cung cấp cơ sở cho việc bảo tồn và khai thác bền vững nguồn tài nguyên này.

II. Đặc điểm sinh học và sinh thái của ốc cà na

Đặc điểm sinh học của Tomlinia frausseni bao gồm cấu trúc vỏ, hình thái và chế độ dinh dưỡng. Vỏ ốc có các đường gân dọc và xoắn ngang, giúp chúng thích nghi với môi trường sống. Về chế độ dinh dưỡng, loài này chủ yếu ăn thực vật và xác bã hữu cơ, cho thấy vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Hệ sinh thái nơi ốc cà na sinh sống có tính đa dạng sinh học cao, với nhiều loài động vật và thực vật khác nhau. Việc nghiên cứu đặc điểm sinh thái của loài này sẽ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố của chúng, từ đó có thể đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

III. Địa lý tự nhiên và môi trường sống của ốc cà na tại Trà Vinh

Vùng ven biển tỉnh Trà Vinh có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sự phát triển của Tomlinia frausseni. Với chiều dài bờ biển khoảng 65 km, khu vực này có khí hậu gió mùa cận xích đạo, tạo ra môi trường sống phong phú cho nhiều loài thủy sản. Đặc điểm địa mạo trầm tích tại đây bao gồm giồng cát, đầm lầy rừng ngập mặn và bãi triều, cung cấp nơi cư trú lý tưởng cho ốc cà na. Môi trường sống của loài này chủ yếu là nền đáy bùn, nơi có độ sâu từ 1 đến 10 m, cho phép chúng tìm kiếm thức ăn và sinh sản. Việc hiểu rõ về địa lý tự nhiên và môi trường sống sẽ giúp các nhà nghiên cứu và quản lý thủy sản có cái nhìn tổng quan hơn về sự phát triển của loài này.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về Tomlinia frausseni không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quan trọng về đặc điểm sinh học, sinh thái và cấu trúc quần thể của loài này, từ đó giúp các nhà quản lý thủy sản xây dựng các chính sách bảo tồn và khai thác hợp lý. Việc bảo tồn biodiversity và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản là rất cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Nghiên cứu này cũng sẽ là tài liệu tham khảo quý giá cho các nghiên cứu tiếp theo về động vật thân mềm tại vùng ven biển tỉnh Trà Vinh và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ sinh thái vùng triều là một trong những hệ sinh thái đa dạng sinh học cao, đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn và phát triển kinh tế ven biển, đặc biệt với các sinh cảnh và loài thủy sản có giá trị kinh tế. Động vật thân mềm (ĐVTM), đặc biệt là lớp chân bụng (Gastropoda), là nguồn tài nguyên quý giá trong hệ sinh thái này, được sử dụng làm thực phẩm, thức ăn cho các loài thủy hải sản khác, vật liệu xây dựng và đồ trang trí. Ở Việt Nam, có hơn 2.200 loài ĐVTM biển, trong đó hơn 1.300 loài thuộc lớp chân bụng. Trong số đó, loài ốc Cà na (Tomlinia frausseni Nguyen, 2014) là loài đặc hữu mới được phát hiện tại vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), phân bố ở độ sâu 1 – 10 m trên nền đáy bùn vùng triều. Tại tỉnh Trà Vinh, ốc Cà na được khai thác phổ biến, góp phần tạo việc làm và tăng thu nhập cho ngư dân ven biển. Tuy nhiên, do đây là loài mới và đặc hữu, các đặc điểm sinh học, sinh thái, quần thể và nguồn lợi của ốc Cà na chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định các đặc điểm sinh học, sinh thái và cấu trúc quần thể của ốc Cà na tại vùng triều tỉnh Trà Vinh, góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho quản lý và khai thác bền vững nguồn tài nguyên này. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 3/2018 đến tháng 6/2020, tập trung tại vùng triều tỉnh Trà Vinh, bao gồm khu vực cửa sông và biển ven bờ. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung kiến thức khoa học mà còn hỗ trợ các nhà quản lý thủy sản trong việc bảo vệ và khai thác hợp lý, cân bằng lợi ích kinh tế và bảo tồn đa dạng sinh học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sinh thái, sinh học quần thể và mô hình sinh trưởng của động vật thân mềm, đặc biệt là các loài thuộc họ Nassariidae. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết sinh trưởng von Bertalanffy: Mô hình phổ biến để mô tả sự tăng trưởng chiều dài cá thể theo tuổi, được sử dụng để đánh giá đặc trưng sinh trưởng của ốc Cà na.
• Lý thuyết tương quan hình thái: Phân tích mối quan hệ giữa các chỉ tiêu hình thái như chiều dài, chiều rộng, khối lượng nhằm đánh giá sự phát triển và tăng trưởng của quần thể.

Các khái niệm chính bao gồm: đặc điểm hình thái cấu tạo ngoài và giải phẫu trong, đặc điểm sinh sản, tập tính bắt mồi, đặc điểm sinh thái môi trường sống, cấu trúc quần thể, và đặc điểm phân bố nguồn lợi.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thu thập gồm 158 cá thể ốc Cà na từ hai vùng sinh thái cửa sông và biển ven bờ tỉnh Trà Vinh. Mẫu vật được thu thập bằng bẫy lồng với kích thước chuẩn, đặt tại các điểm khảo sát trong 9 giờ vào tháng 5/2019. Các chỉ tiêu hình thái được đo đạc gồm 22 chỉ tiêu kích thước và trọng lượng bằng thước kẹp và cân phân tích chính xác.

Phân tích sinh sản dựa trên khảo sát cá thể cái mang bọc trứng, đếm số lượng và đo kích thước trứng trong phòng thí nghiệm. Tập tính bắt mồi được quan sát thực địa vào ban ngày và ban đêm. Các chỉ tiêu môi trường nước và trầm tích được đo đạc tại 3 thời điểm (mùa khô, giao mùa, mùa mưa) với 54 mẫu phân tích, bao gồm nhiệt độ, pH, độ mặn, oxy hòa tan, tổng chất rắn lơ lửng, amoni, nitrat, phốtphát, tổng nitơ và tổng phốtpho.

Phân tích cấu trúc quần thể sử dụng mô hình tương quan hình thái theo công thức logarit, mô hình sinh trưởng von Bertalanffy, và phương pháp đánh giá kích thước quần thể khai thác theo mô hình Leslie & Davis. Các phân tích thống kê được thực hiện bằng phần mềm Rstudio với các gói “psycho”, “FSA”, “nlstools”, và “ggplot2”. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy cao cho kết quả nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm hình thái và sinh học: Ốc Cà na có chiều dài thân trung bình 32,03 ± 0,41 mm, chiều dài tối đa 42,10 mm, lớn hơn so với các báo cáo trước. Tỷ lệ giới tính gần cân bằng (1 đực:1,09 cái). Phần chân chiếm hơn 50% khối lượng tươi, siphon dài khoảng 1/3 chiều dài thân. Môi trường sống chủ yếu là nền đáy bùn ở độ sâu 1 – 10 m.

2. Đặc điểm sinh sản: Mùa sinh sản kéo dài từ cuối tháng 8 đến tháng 11 âm lịch. Mỗi cá thể cái mang trung bình 44,1 ± 2,07 bọc trứng, mỗi bọc chứa 112,2 ± 3,31 trứng. Kích thước bọc trứng trung bình 2,28 ± 0,02 mm, trứng có đường kính 0,39 ± 0,002 mm. Số lượng trứng thấp hơn so với một số loài ốc biển khác tại Việt Nam.

3. Tập tính bắt mồi: Ốc Cà na là loài ăn xác thối và săn mồi chủ động, hoạt động chủ yếu về đêm, thường tập hợp thành nhóm nhỏ 5 – 20 con/m² để săn mồi như nghêu và ốc bùn. Chúng sử dụng siphon để định vị mùi và chân để bắt giữ con mồi.

4. Đặc điểm sinh thái môi trường: Nhiệt độ nước dao động 28,9 – 35,7°C, pH từ 6,51 – 8,53, độ mặn 9 – 22‰. Nhiệt độ và độ mặn có sự biến động theo mùa, với nhiệt độ và độ mặn cao nhất vào mùa khô. Oxy hòa tan dao động 4,66 – 6,83 mg/l, tổng chất rắn lơ lửng cao hơn ở khu vực cửa sông so với biển ven bờ. Các chỉ tiêu môi trường đều phù hợp với tiêu chuẩn nuôi trồng thủy sản và bảo tồn thủy sinh vật.

5. Cấu trúc quần thể và tương quan hình thái: Phân tích 90 mô hình tương quan hình thái cho thấy 88 mô hình có tăng trưởng dị hình âm (-Allometric), tức biến độc lập tăng trưởng nhanh hơn biến phụ thuộc. Có sự khác biệt về tăng trưởng giữa giới tính và sinh cảnh, với cá thể cái có 10 mô hình tăng trưởng nhanh hơn đực, và 3 mô hình ở sinh cảnh biển ven bờ cao hơn cửa sông. Hệ số tương quan r dao động từ 0,15 đến 0,97, trong đó mối tương quan giữa khối lượng tổng và khối lượng vỏ rất chặt (r > 0,94).

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy ốc Cà na tại Trà Vinh có đặc điểm sinh học và sinh thái phù hợp với môi trường vùng triều bùn ven biển, tương đồng với các loài họ Nassariidae khác. Số lượng trứng thấp hơn so với các loài ốc biển kinh tế khác có thể ảnh hưởng đến khả năng tái tạo quần thể, đòi hỏi quản lý khai thác hợp lý để tránh suy giảm nguồn lợi. Tập tính săn mồi và hoạt động về đêm giúp ốc thích nghi với môi trường sống và nguồn thức ăn đa dạng.

Sự biến động các chỉ tiêu môi trường theo mùa ảnh hưởng đến sinh trưởng và phân bố quần thể, đặc biệt nhiệt độ và độ mặn là các yếu tố quan trọng. Mối tương quan hình thái dị hình âm phản ánh sự phát triển không đồng đều giữa các chỉ tiêu, có thể do ảnh hưởng của điều kiện môi trường và sinh lý cá thể. So sánh với các nghiên cứu trước cho thấy kết quả phù hợp, đồng thời bổ sung dữ liệu mới về loài đặc hữu này.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố kích thước, mô hình sinh trưởng von Bertalanffy, và bảng thống kê các chỉ tiêu môi trường theo mùa và khu vực, giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt và xu hướng phát triển của quần thể.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng kế hoạch quản lý khai thác bền vững: Áp dụng các quy định về kích thước tối thiểu khai thác và mùa cấm khai thác dựa trên chu kỳ sinh sản của ốc Cà na nhằm bảo vệ nguồn lợi, giảm thiểu khai thác quá mức. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Trà Vinh.

2. Phát triển mô hình nuôi trồng ốc Cà na: Nghiên cứu và triển khai nuôi nhân tạo để giảm áp lực khai thác tự nhiên, đồng thời tạo nguồn cung ổn định cho thị trường. Thời gian: 3 năm; Chủ thể: Viện Sinh học nhiệt đới và các doanh nghiệp thủy sản.

3. Giám sát và đánh giá môi trường sống: Thiết lập hệ thống giám sát các chỉ tiêu môi trường nước và trầm tích tại vùng triều để phát hiện sớm các biến động bất lợi, đảm bảo điều kiện sinh thái phù hợp cho ốc Cà na. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Ban quản lý vùng ven biển và các cơ quan môi trường.

4. Tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn cho ngư dân về khai thác hợp lý, bảo vệ nguồn lợi và bảo tồn đa dạng sinh học. Thời gian: hàng năm; Chủ thể: UBND các huyện ven biển và các tổ chức phi chính phủ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý thủy sản và môi trường: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách quản lý khai thác và bảo vệ nguồn lợi ốc Cà na, đảm bảo phát triển bền vững vùng ven biển.

2. Các nhà nghiên cứu sinh học biển và thủy sản: Tham khảo dữ liệu về đặc điểm sinh học, sinh thái và cấu trúc quần thể của loài đặc hữu để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu hoặc mở rộng phạm vi nghiên cứu.

3. Ngư dân và doanh nghiệp khai thác thủy sản: Áp dụng kiến thức về tập tính, mùa vụ sinh sản và môi trường sống để khai thác hiệu quả, giảm thiểu tác động tiêu cực đến quần thể ốc Cà na.

4. Các tổ chức bảo tồn và phát triển cộng đồng: Dựa trên kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng ven biển tỉnh Trà Vinh và vùng ĐBSCL.

Câu hỏi thường gặp

1. Ốc Cà na có giá trị kinh tế như thế nào?
   Ốc Cà na là nguồn thực phẩm và vật liệu trang trí quan trọng, góp phần tạo việc làm và thu nhập cho ngư dân ven biển, đặc biệt tại tỉnh Trà Vinh.

2. Mùa sinh sản của ốc Cà na diễn ra khi nào?
   Mùa sinh sản kéo dài từ cuối tháng 8 đến tháng 11 âm lịch, với số lượng trứng trung bình khoảng 44 bọc trứng mỗi lần đẻ.

3. Ốc Cà na sống ở môi trường nào?
   Ốc phân bố chủ yếu ở vùng triều có nền đáy bùn, độ sâu từ 1 đến 10 m, thích nghi với điều kiện nhiệt độ 28,9 – 35,7°C và độ mặn 9 – 22‰.

4. Phương pháp thu thập mẫu ốc Cà na trong nghiên cứu là gì?
   Sử dụng bẫy lồng hình hộp chữ nhật với mồi cá tạp, đặt tại các điểm khảo sát trong 9 giờ, thu thập mẫu ngẫu nhiên tại vùng cửa sông và biển ven bờ.

5. Làm thế nào để bảo vệ và khai thác bền vững ốc Cà na?
   Cần áp dụng các quy định về kích thước tối thiểu khai thác, mùa cấm khai thác, phát triển nuôi trồng nhân tạo, giám sát môi trường và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Kết luận

• Ốc Cà na (Tomlinia frausseni) là loài đặc hữu, phân bố tại vùng triều tỉnh Trà Vinh với chiều dài trung bình 32,03 mm và tỷ lệ giới tính gần cân bằng.
• Mùa sinh sản kéo dài từ cuối tháng 8 đến tháng 11 âm lịch, số lượng trứng trung bình 44 bọc, mỗi bọc chứa khoảng 112 trứng.
• Ốc Cà na có tập tính săn mồi chủ động, hoạt động về đêm và sống thành nhóm nhỏ, thích nghi tốt với môi trường bùn ven biển.
• Các chỉ tiêu môi trường như nhiệt độ, pH, độ mặn và oxy hòa tan phù hợp với điều kiện sinh trưởng của ốc, có sự biến động theo mùa và khu vực.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho quản lý khai thác bền vững, phát triển nuôi trồng và bảo tồn nguồn lợi ốc Cà na tại vùng ven biển Trà Vinh.

Next steps: Triển khai các giải pháp quản lý khai thác, phát triển mô hình nuôi trồng, giám sát môi trường và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Call-to-action: Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng ngư dân cần phối hợp chặt chẽ để bảo vệ và phát triển bền vững nguồn tài nguyên quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Hệ sinh thái vùng triều là hệ sinh thái có tính đa dạng sinh học cao, có vai trò quan trọng trong bảo tồn và phát triển kinh tế ven biển với nhiều sinh cảnh và loài thủy sản có giá trị [1], [2], [3]. Động vật thân mềm (ĐVTM) là nguồn tài nguyên quan trọng của hệ sinh thái vùng triều, nó được sử dụng làm thực phẩm cho con người, thức ăn cho một số loài thủy hải sản khác, đồ trang trí, vật liệu xây dựng, v. Trong ngành ĐVTM, lớp chân bụng (Gastropoda) là lớp có số lượng loài nhiều nhất và chúng phân bố trong nhiều sinh cảnh khác nhau như trên cạn, nước ngọt, nước lợ, và biển. Tuy vậy, đa số các loài thuộc lớp này sống trong môi trường biển [7].

Ở Việt Nam, ĐVTM ở biển khá đa dạng với khoảng hơn 2.200 loài, trong đó có khoảng hơn 1.300 loài chân bụng (Gastropoda) và 815 loài hai mảnh vỏ (Bivalvia) [8], [9]. Trong đó, nhiều loài động vật thân mềm có giá trị kinh tế được nuôi trồng và khai thác rộng rãi các vùng biển của Việt Nam [10], [11], [12], [13], [14], [15]. Tomlinia frausseni Nguyen, 2014 (tên địa phương ốc Cà na, ốc Cau, ốc Nho) là loài thứ 2 được công bố trong giống Tomlinia trên thế giới [16] và đây là loài mới và đặc hữu của Việt Nam [17], [18], [19]. Chúng phân bố ở độ sâu 1 – 10 m trên nền đáy bùn trong khu vực vùng triều.

Trong vài năm trở lại đây, ốc Cà na được ghi nhận xuất hiện trên vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đặc biệt là các tỉnh Tiền Giang, Bến Tre và Trà Vinh. Tại Trà Vinh, ốc Cà na được người dân khai thác, trao đổi và mua bán khá phổ biến ở các chợ địa phương. Nghề khai thác ốc Cà na đã góp phần tạo công ăn việc làm và tăng thu nhập cho các ngư dân ven biển. Đến thời điểm hiện tại, bởi là loài mới đặc hữu cũng như mới xuất hiện nhiều tại vùng ven biển ĐBSCL nói chung và tỉnh Trà Vinh nói riêng nên chưa có nghiên cứu nào liên quan đến các đặc điểm sinh học, sinh thái, quần thể và nguồn lợi loài ốc này.

Nhằm góp phần tìm hiểu các đặc điểm sinh học, sinh thái, phát triển và khai thác bền vững nguồn lợi ốc Cà na, đề tài “Nghiên cứu đặc điểm sinh thái ốc Cà na (Tomlinia frausseni Nguyen, 2014) khu vực vùng triều tỉnh Trà Vinh” được đề xuất thực hiện. Kết quả của nghiên cứu góp phần cung cấp cơ sở cho việc quản lý và khai thác hợp lý, bền vững nguồn tài nguyên này. 2 Mục tiêu nghiên cứu Xác định được một số đặc điểm sinh học, sinh thái và cấu trúc quần thể ốc Cà na (Tomlinia frausseni Nguyen, 2014) khu vực vùng triều tỉnh Trà Vinh. Nội dung nghiên cứu Để đạt được mục tiêu đề ra, nội dung của nghiên cứu này bao gồm: - Đánh giá một số đặc điểm sinh học, sinh thái học ốc Cà na vùng triều tỉnh Trà Vinh.

- Đánh giá một số đặc điểm cấu trúc quần thể ốc Cà na vùng triều tỉnh Trà Vinh. - Đánh giá đặc điểm phân bố, hiện trạng khai thác và nguồn lợi ốc Cà na vùng triều tỉnh Trà Vinh. Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu Kết quả của nghiên cứu góp phần bổ sung và làm rõ thêm những hiểu biết về đặc điểm sinh học, sinh thái, và cấu trúc quần thể ốc Cà na khu vực vùng triều tỉnh Trà Vinh. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu Kết quả nghiên cứu góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý thủy sản trong việc bảo vệ, quản lý, và khai thác một cách hiệu quả và bền vững loài ốc Cà na trong khi cân bằng với lợi ích của cộng đồng dân cư ven biển tỉnh Trà Vinh nói riêng và vùng ĐBSCL nói chung.

Cung cấp số liệu mới cũng như là nguồn tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo về đặc điểm sinh học, sinh thái, và quần thể ốc Cà na vùng ven biển tỉnh Trà Vinh nói riêng và vùng ĐBSCL nói chung. SINH HỌC, SINH THÁI HỌ ỐC NASSARIIDAE VÀ HỆ THỐNG PHÂN LOẠI ỐC CÀ NA T. Một số đặc điểm sinh học và sinh thái họ Nassariidae Họ Nassariidae gồm có 8 họ phụ [20]. Các loài thuộc họ Nassariia có vỏ ốc hình trứng tròn, thường có 1 vòng xoắn khá lớn hình nón và vòng xoắn thân rộng bởi đường rãnh xoắn ốc sâu, phân biệt rõ rệt.

Bề mặt ngoài có hoa văn với các gân dọc (axial ribs) và các vân ngang (spiral cords), thỉnh thoảng nhẵn. Miệng khá nhỏ và thường hơi tròn, với 1 kênh siphon ngắn và uốn ngược. Miệng ngoài (outer lip) hơi dày, nhẵn hoặc có răng hình răng cưa bên trong, đôi lúc có 1 đường rãnh nông hoặc khía phía sau. Miệng trong (inner lip) nhẵn hoặc lằn gợn yếu nhưng không có các gờ, khu vực miệng trong bị chai sạn và được mở rộng vào 1 bộ phận nhẵn hình khiêm.

Vỏ nắp bằng sừng và nhỏ hơn miệng với một nhân nằm gần tận cùng của nắp và thường có răng cưa dọc theo rìa mép của vỏ nắp. Đầu có các xúc tu nhỏ và dài chứa mắt lồi lên. Chân lớn với các điểm bên ở phía trước và thường có 1 cặp xúc tu ở phía sau. Siphon bằng thịt và rất dài [21], [22].

Dải răng kitin có từ 60 – 90 hàng răng. Các răng ở trung tâm có hình tròn đến hình tam giác [23]. Về sinh thái, phần lớn các loài thuộc họ Nassariidae phổ biến ở vùng triều và dưới triều, từ vùng ôn đới đến nhiệt đới, phân bố nền đáy mềm hoặc các bãi đá ở môi trường biển hoặc nước lợ. Phân bố ở độ sâu từ 0 đến 1000 m nhưng phổ biến từ 0 đến 300 m [17].

Các loài ốc thuộc họ Nassariidae là các loài ưa hoạt động ăn thực vật, động vật, và xác bã hữu cơ [24], [25]. Thành phần thức ăn đa dạng gồm các nhóm giun nhiều tơ (Polychaete), Amphipoda, giáp xác (Crustaceans), tảo đáy (diatom), thân mềm chân bụng (Gastropoda), hai mảnh vỏ (Bivalvia), cá, và các mùn bã hữu cơ [26]. Có thể chuyển động nhanh trên bùn hoặc cát. Với siphon dài vì thế chúng có thể tìm thức ăn hoặc đào hố ẩn mình trong nền đáy.

Thường sống thành đàn. Giới tính phân biệt, thụ tinh trong. Trứng được ấp trong lớp vỏ bằng sừng. Ấu trùng sống tự do trong nước như dạng phiêu sinh với thời gian tương đối dài (khoảng 1 – 2 tháng) trước khi sống đáy.

Các loài thuộc họ Nassariidae thương được sử dụng làm 4 thức ăn hoặc mồi bẫy của cộng đồng dân cư ven biển, và vỏ thường được dùng để trang trí [22]. Hệ thống phân loại và đặc điểm ốc Cà na - Tomlinia frausseni. Năm 1882, Bellardi đã đề xuất ra họ phụ Cylleninae dựa trên sự xuất hiện đường nối – khớp nối ở miệng ngoài [27]. Họ phụ Cylleninae hiện tại gồm 4 giống và 71 loài, Cyllene Gray, 1834 (23 loài), Nassaria Link, 1807 (45 loài), Trajana Gardner, 1948 (1 loài) và Tomlinia Peile, 1937 (2 loài) [28].

Dựa trên cấu tạo dải răng bằng kitin của loài Buccinum rapulum được Reeve mô tả vào năm 1846, Peile (1937) đã đề xuất ra giống Tomlinia. Dải răng kitin có cấu tạo rất đặc biệt với các răng nhỏ dạng kim tiêm nằm xen kẽ với các đỉnh răng lớn (cusps) dạng răng lược của dải kitin trung tâm (rhachidian). Dải kitin mặt bên có cấu trúc gồm 2 đỉnh răng lớn (dicuspid). Dải răng kitin có tổng cộng 72 hàng.

Trong một số hàng của dải kitin trung tâm, gần khu vực phía trước, tại vị trí X đỉnh răng lớn được thay thế bởi răng nhỏ dạng kim tiêm (Hình 1. Cấu tạo dải răng kitin của T. rapulum – Nguồn Peile, 1937 Đến thời điểm hiện tại, có 2 loài ốc thuộc chi Tomlina được ghi nhận trên thế giới là loài T. Dựa trên công bố của Nguyen Ngoc Thach (2014) [16] thì ốc Cà na có hệ thống phân loại như sau: 5 Phylum MOLLUSCA Class Gastropoda Cuvier, 1797 Subclass Caenogastropoda Cox, 1960 Order Neogastropoda Wenz, 1938 Supperfamily Buccinoidae Rafinesque, 1815 Family Nassariidae Iredale, 1916 (1835) Subfamily Cylleninae Bellardi, 1882 Genus Tomlinia Peile, 1937 Species Tomlinia frausseni Nguyen, 2014.

Đặc điểm sinh học ốc Cà na Về đặc điểm hình thái ốc Cà na (T. frausseni) có kích thước trung bình, chiều dài thân từ 33 – 38 mm có thể lên tới 41 mm. Hình trứng thon dài với đường xoắn ốc cao và phân biệt rõ ràng, các đường nối giữa các vòng xoắn (suture) hơi lượn sóng. Trôn ốc nhọn (apex).

Vòng xoắn thân (body whorl) phình to, chiếm khoảng 80% chiều dài thân. Chiều rộng bằng khoảng 45% chiều dài vỏ. Hoa văn bao gồm các đường gân dọc (axial ribs) rộng lõm ở giữa và có các dấu vết của các đường xoắn ốc ngang (spiral cords). Các đường gân dọc nhiều ở các vòng xoắn ốc gần trôn ốc, trở lên khó phân biệt và mất dần ở vòng xoắn cuối và nhẵn mịn ở vòng xoắn thân.

Các đường xoắn ngang có thể nhìn thấy được ở dưới các đường nối của vòng xoắn gần trôn ốc và trở lên khó thấy ở các vòng xoắn lớn hơn. Miệng thon dài, mở rộng ra hướng bên và màu nâu đậm ở giữa. Mép rìa ngoài của miệng mỏng, không có răng và có màu trắng đến vàng ở rìa phía trong. Trục giữa hơi trắng với gờ rõ ràng [16].

rapulum phân biệt với T. frausseni là loài này có các vòng xoắn có góc cạnh và hình dáng, phần lưng và kênh siphon thô hơn. Có sự hiện diện của các vân dọc ở các khu vực đường nối dọc theo các vòng xoắn. Phần đầu của siphon rộng, thô, có góc cạnh và có màu xám không có màu xanh sáng như T.

Vỏ sừng phủ phía ngoài hơi vàng nhạt hơn là nâu nhạt và không bóng như T. rapulum gracilis khác với T. frausseni bởi hình 6 dáng có gờ dọc theo các đường xoắn gần trôn ốc. Các đường xoắn này hơi mờ và hoa văn xoắn rõ.

Hình dáng mỏng manh và các vòng xoắn ốc yếu hơn [16], [30], [31]. Các loài thuộc chi Tomlinia chỉ mới ghi nhận phân bố tại khu vực sông ở Việt Nam và Indonesia [17]. Theo Đỗ Văn Tứ và cs. frausseni là loài đặc hữu tại Việt Nam và chỉ mới ghi nhận phân bố tại các vùng biển ven bờ thuộc vùng Đông Nam Bộ và vùng Đồng bằng Sông Cửu Long.

Ốc cà na phân bố tại các khu vực có nền đáy bùn có độ sâu từ 1 – 10 m [16], [32] [33]. ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN VÙNG VEN BIỂN TỈNH TRÀ VINH 1. Vị trí địa lý Vùng bờ biển tỉnh Trà Vinh có chiều dài khoảng 65 km được giới hạn bởi 2 cửa sông lớn là Cổ Chiên và Định An.