Nghiên Cứu Bệnh Viêm Phổi Màng Phổi Do Vi Khuẩn Actinobacillus Pleuropneumoniae Trên Lợn Rừng

Chuyên khảo phân tích Luận văn nghiên cứu bệnh viêm phổi màng phổi do vi khuẩn actinobacillus pleuropneumoniae trên đàn, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Nguyễn Văn Chiến
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Phùng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Bệnh Viêm Phổi - Màng Phổi Do Vi Khuẩn Actinobacillus Pleuropneumoniae Trên Lợn Rừng
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa khoa học và cơ sở thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan tài liệu
• 2.2. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.3. Vai trò và chức năng sinh lý của bộ máy hô hấp của lợn
• 2.4. Hiểu biết về bệnh viêm phổi - màng phổi ở lợn
• 2.5. Nguyên tắc và phương pháp phòng, điều trị bệnh viêm phổi - màng phổi ở lợn
• 2.6. Tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước
• 2.6.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2.6.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 2.7. Giới thiệu một số thuốc sử dụng trong thí nghiệm
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp xác định tỷ lệ nhiễm bệnh viêm phổi - màng phổi trên đàn lợn rừng từ sơ sinh đến 8 tháng tuổi nuôi tại trại chăn nuôi động vật bán hoang dã - Chi nhánh NC&PT động thực vật bản địa
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu hiệu quả điều trị viêm phổi - màng phổi bằng hai phác đồ điều trị
• 3.4.3. Các chỉ tiêu theo dõi và phương pháp
• 3.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ HỆ THỐNG BẢNG BIỂU
• 4.1. Công tác phục vụ sản xuất
• 4.2. Công tác chăm sóc nuôi dưỡng đàn lợn
• 4.3. Kết quả nghiên cứu khoa học
• 4.4. Kết quả điều tra tình hình lợn mắc viêm phổi - màng phổi tại Chi nhánh nghiên cứu & phát triển động thực vật bản địa
• 4.5. Kết quả điều tra tình hình mắc bệnh viêm phổi - màng phổi của lợn theo lứa tuổi
• 4.6. Kết quả điều tra tình hình mắc viêm phổi - màng phổi của lợn theo tháng trong năm
• 4.7. Biểu hiện lâm sàng của lợn mắc viêm phổi - màng phổi
• 4.8. Kết quả theo dõi hai phác đồ điều trị ở lợn rừng mắc bệnh viêm phổi - màng phổi
• 4.9. Kết quả theo dõi tỷ lệ tái nhiễm viêm phổi - màng phổi ở lợn và hiệu quả điều trị lần 2
• 4.10. Chi phí thuốc điều trị bệnh viêm phổi - màng phổi
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Viêm Phổi Màng Phổi APP ở Lợn Rừng

Bệnh viêm phổi màng phổi do Actinobacillus pleuropneumoniae (APP) là một bệnh hô hấp nguy hiểm ở lợn, đặc biệt là lợn rừng. Bệnh gây thiệt hại kinh tế lớn do tỷ lệ chết cao, giảm tăng trọng và tăng chi phí điều trị. APP là một vi khuẩn gram âm, không di động, không sinh nha bào. Bệnh thường xảy ra ở giai đoạn sau của quá trình tăng trưởng của lợn, gây ra thiệt hại nặng nề cho người chăn nuôi. Việc nghiên cứu về APP và khả năng gây bệnh của chúng là rất cần thiết để có các biện pháp phòng trị bệnh hiệu quả. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định tỷ lệ mắc bệnh và thử nghiệm các phác đồ điều trị trên lợn rừng.

1.1. Tác Nhân Gây Bệnh Viêm Phổi Dính Sườn ở Lợn Rừng

Tác nhân chính gây bệnh là vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae (APP). Vi khuẩn này thuộc họ Pasteurellae, giống Actinobacillus. Trước đây, nó còn có tên là Haemophilus parahaemolyticus hay H. pleuropneumoniae. APP có thể chia thành 2 biotype dựa trên nhu cầu sử dụng NAD của vi khuẩn. Biotype 1 phụ thuộc vào NAD và có độc lực cao hơn biotype 2. Hiện nay, có 12 serotype đã được xác định, phân loại theo type huyết thanh từ 1-12.

1.2. Dịch Tễ Học Bệnh Viêm Phổi Màng Phổi APP ở Lợn Rừng

Bệnh viêm phổi màng phổi do APP xảy ra ở hầu hết các nước có nền công nghiệp chăn nuôi lợn tiên tiến, đặc biệt là hình thức chăn nuôi tập trung. Bệnh gây thiệt hại lớn do gây chết lợn, giảm tăng trọng, giảm năng suất và tăng chi phí thuốc men. Tỷ lệ chết có thể lên đến 15% khi dịch bệnh nổ ra. Bệnh thường xảy ra ở nửa giai đoạn sau của quá trình tăng trưởng của lợn.

II. Thách Thức Trong Chẩn Đoán và Điều Trị APP ở Lợn Rừng

Việc chẩn đoán APP ở lợn rừng gặp nhiều khó khăn do triệu chứng lâm sàng không đặc hiệu và sự hiện diện của các bệnh hô hấp khác. Điều trị APP cũng là một thách thức do sự kháng kháng sinh của một số chủng vi khuẩn. Việc lựa chọn kháng sinh điều trị APP phù hợp và phác đồ điều trị hiệu quả là rất quan trọng để giảm thiểu thiệt hại kinh tế. Ngoài ra, việc quản lý sức khỏe lợn rừng và cải thiện điều kiện chăn nuôi cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa bệnh.

2.1. Các Yếu Tố Nguy Cơ Gây Bệnh APP ở Lợn Rừng

Nhiều yếu tố có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh APP ở lợn rừng, bao gồm: mật độ nuôi cao, thông khí kém, stress do vận chuyển hoặc thay đổi môi trường, và sự hiện diện của các bệnh hô hấp khác. Dinh dưỡng cho lợn rừng không đầy đủ cũng có thể làm suy yếu hệ miễn dịch và tăng tính cảm nhiễm với bệnh. Tác động của môi trường đến APP cũng cần được xem xét, đặc biệt là nhiệt độ và độ ẩm.

2.2. Phân Biệt APP Với Các Bệnh Hô Hấp Khác ở Lợn Rừng

Việc phân biệt APP với các bệnh hô hấp khác như bệnh hô hấp ở lợn do Mycoplasma hyopneumoniae, hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (PRRS), và viêm phổi do Pasteurella multocida là rất quan trọng để có phác đồ điều trị phù hợp. Các xét nghiệm chẩn đoán như PCR APP và ELISA APP có thể giúp xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh.

2.3. Sự Kháng Kháng Sinh Của APP và Hậu Quả

Sự kháng kháng sinh của APP đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng, làm giảm hiệu quả điều trị và tăng chi phí. Việc sử dụng kháng sinh điều trị APP cần được thực hiện một cách hợp lý và có kiểm soát để hạn chế sự phát triển của các chủng vi khuẩn kháng thuốc. Cần có các nghiên cứu về tình hình bệnh APP ở lợn rừng để đưa ra các khuyến cáo sử dụng kháng sinh phù hợp.

III. Phương Pháp Chẩn Đoán và Nghiên Cứu APP Trên Lợn Rừng

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp chẩn đoán APP hiện đại như phân lập vi khuẩn, PCR và ELISA để xác định tỷ lệ nhiễm bệnh trên đàn lợn rừng. Các biện pháp kiểm soát APP cũng được đánh giá, bao gồm vệ sinh chuồng trại, quản lý đàn và sử dụng vaccine. Giải phẫu bệnh viêm phổi cũng được thực hiện để xác định các tổn thương đặc trưng do APP gây ra. Mục tiêu là tìm ra các phương pháp chẩn đoán nhanh chóng và chính xác, cũng như các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả.

3.1. Phân Lập và Định Danh Vi Khuẩn APP từ Lợn Rừng

Việc phân lập APP từ mẫu bệnh phẩm (phổi, màng phổi) là một phương pháp chẩn đoán quan trọng. Vi khuẩn được nuôi cấy trên môi trường thạch máu có bổ sung NAD và được định danh bằng các xét nghiệm sinh hóa. Các chủng APP phân lập được sẽ được xác định serotype để phục vụ cho công tác phòng bệnh.

3.2. Xét Nghiệm PCR và ELISA để Phát Hiện APP

Xét nghiệm PCR APP là một phương pháp chẩn đoán nhanh chóng và chính xác, cho phép phát hiện DNA của vi khuẩn trong mẫu bệnh phẩm. Xét nghiệm ELISA APP được sử dụng để phát hiện kháng thể APP trong huyết thanh, giúp đánh giá tình trạng miễn dịch của đàn lợn.

3.3. Đánh Giá Bệnh Tích Viêm Phổi do APP Gây Ra

Bệnh tích viêm phổi do APP thường đặc trưng bởi các vùng viêm phổi xuất huyết, hoại tử và dính sườn. Giải phẫu bệnh viêm phổi giúp xác định mức độ tổn thương và phân biệt với các bệnh hô hấp khác.

IV. Thử Nghiệm Phác Đồ Điều Trị Viêm Phổi APP Hiệu Quả

Nghiên cứu này thử nghiệm một số phác đồ điều trị APP hiệu quả trên lợn rừng bằng cách sử dụng các loại kháng sinh điều trị APP khác nhau. Hiệu quả điều trị được đánh giá dựa trên các chỉ tiêu lâm sàng, tỷ lệ khỏi bệnh và tỷ lệ tái nhiễm. Mục tiêu là tìm ra phác đồ điều trị APP hiệu quả nhất, giảm thiểu chi phí điều trị APP và hạn chế sự kháng kháng sinh của APP.

4.1. Lựa Chọn Kháng Sinh Điều Trị APP Phù Hợp

Việc lựa chọn kháng sinh điều trị APP cần dựa trên kết quả kháng sinh đồ để đảm bảo hiệu quả điều trị. Một số loại kháng sinh thường được sử dụng bao gồm: ampicillin, ceftiofur, enrofloxacin và florfenicol.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Điều Trị và Tỷ Lệ Tái Nhiễm

Hiệu quả điều trị được đánh giá dựa trên các chỉ tiêu lâm sàng như giảm ho, giảm khó thở và cải thiện thể trạng. Tỷ lệ tái nhiễm được theo dõi để đánh giá hiệu quả lâu dài của phác đồ điều trị.

4.3. Phác Đồ Điều Trị APP Hiệu Quả và Chi Phí

Nghiên cứu sẽ so sánh chi phí điều trị APP giữa các phác đồ khác nhau để tìm ra phác đồ hiệu quả và kinh tế nhất. Phác đồ điều trị APP hiệu quả cần cân bằng giữa hiệu quả điều trị và chi phí để đảm bảo tính khả thi trong thực tế.

V. Biện Pháp Phòng Ngừa Bệnh Viêm Phổi APP Cho Lợn Rừng

Phòng ngừa bệnh viêm phổi APP là yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe lợn rừng và giảm thiểu thiệt hại kinh tế. Các biện pháp phòng ngừa APP cho lợn rừng bao gồm: tiêm phòng vaccine APP, cải thiện vệ sinh chuồng trại, quản lý dinh dưỡng cho lợn rừng và giảm thiểu stress và APP. Việc áp dụng đồng bộ các biện pháp này sẽ giúp tăng cường phản ứng miễn dịch với APP và giảm nguy cơ mắc bệnh.

5.1. Sử Dụng Vaccine APP để Tăng Cường Miễn Dịch

Tiêm phòng vaccine APP là một biện pháp phòng ngừa hiệu quả, giúp kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể bảo vệ. Cần lựa chọn vaccine phù hợp với serotype APP phổ biến trong khu vực.

5.2. Vệ Sinh Chuồng Trại và Quản Lý Đàn Lợn Rừng

Vệ sinh chuồng trại thường xuyên, đảm bảo thông thoáng và khô ráo, giúp giảm thiểu mầm bệnh trong môi trường. Quản lý mật độ nuôi hợp lý và tránh stress cho lợn rừng.

5.3. Dinh Dưỡng Hợp Lý và Giảm Stress cho Lợn Rừng

Dinh dưỡng cho lợn rừng cần đầy đủ và cân đối, giúp tăng cường hệ miễn dịch. Giảm thiểu stress bằng cách cung cấp môi trường sống thoải mái và tránh các tác động tiêu cực từ bên ngoài.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về APP Trên Lợn Rừng

Nghiên cứu về bệnh viêm phổi APP trên lợn rừng vẫn còn nhiều thách thức và cần tiếp tục được quan tâm. Các nghiên cứu về APP ở Việt Nam cần tập trung vào việc xác định các serotype phổ biến, đánh giá hiệu quả của các phác đồ điều trị và phát triển các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Việc hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà chăn nuôi và cơ quan quản lý là rất quan trọng để kiểm soát bệnh viêm phổi APP và bảo vệ ngành chăn nuôi lợn.

6.1. Tình Hình Bệnh APP ở Lợn Rừng Tại Việt Nam

Cần có các nghiên cứu sâu rộng về tình hình bệnh APP ở lợn rừng tại các vùng chăn nuôi khác nhau ở Việt Nam để có cái nhìn tổng quan và đưa ra các giải pháp phù hợp.

6.2. Nghiên Cứu Về Sự Lây Lan Của APP và Các Yếu Tố Liên Quan

Nghiên cứu về sự lây lan của APP và các yếu tố liên quan như đường lây truyền, vai trò của các vật chủ trung gian và ảnh hưởng của môi trường là rất quan trọng để kiểm soát dịch bệnh.

6.3. Phát Triển Các Phương Pháp Chẩn Đoán và Phòng Ngừa APP Mới

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp chẩn đoán APP nhanh chóng, chính xác và chi phí thấp, cũng như các biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn như vaccine thế hệ mới và các biện pháp tăng cường miễn dịch tự nhiên.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Chăn nuôi lợn rừng lai (Sus scrofa) theo mô hình bán hoang dã là hướng đi kinh tế mang lại giá trị gia tăng cao tại Việt Nam. Tuy nhiên, sự thay đổi thất thường của khí hậu nhiệt đới gió mùa cùng mật độ chăn thả tập trung (20–30 con/đàn) đã làm bùng phát các hội chứng hô hấp phức tạp, điển hình là bệnh Viêm phổi – Màng phổi (Porcine Pleuropneumonia - APP) do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae (A. pleuropneumoniae) gây ra. Theo các nghiên cứu dịch tễ học thú y, bệnh có khả năng lây lan nhanh qua đường hô hấp, tỷ lệ chết trong các ổ dịch cấp tính có thể lên tới 15%, gây tổn thất nghiêm trọng về hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) và làm giảm tốc độ tăng khối lượng cơ thể hàng ngày (ADG).

Vấn đề cốt lõi tại các cơ sở chăn nuôi động vật bán hoang dã là bản tính hung dữ, khó tiếp cận để tiêm thuốc định kỳ của lợn rừng, kết hợp với hiện tượng vi khuẩn đề kháng kháng sinh qua trung gian plasmid. Đề tài khóa luận “Nghiên cứu bệnh viêm phổi - màng phổi do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae trên đàn lợn rừng nuôi tại Chi nhánh công ty nghiên cứu & phát triển động thực vật bản địa và thử nghiệm một số phác đồ điều trị” được thực hiện nhằm giải quyết dứt điểm bài toán dịch tễ và tối ưu hóa quy trình can thiệp lâm sàng.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       MÔ HÌNH BỆNH LÝ VIÊM PHỔI - MÀNG PHỔI                   |
|                                                                               |
|  [Khí dung / Tiếp xúc] ---> [Bám dính biểu mô: Pili & LPS]                    |
|                                     |                                         |
|                                     v                                         |
|  [Tiết ngoại độc tố: Apx I, II, III] ---> [Hoại tử đại thực bào phế nang]     |
|                                     |                                         |
|                                     v                                         |
|  [Tổn thương mạch máu & Fibrin] ---> [Viêm dính màng phổi & Gan hóa tổ chức]  |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Mục tiêu cụ thể của dự án:

1. Điều tra tỷ lệ nhiễm và đặc điểm dịch tễ bệnh viêm phổi – màng phổi trên đàn lợn rừng từ sơ sinh đến 8 tháng tuổi theo lứa tuổi và các tháng trong năm.
2. Xác định các triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đặc trưng phục vụ công tác chẩn đoán phân biệt tại thực địa.
3. Thử nghiệm so sánh hiệu lực lâm sàng và hạch toán kinh tế giữa hai phác đồ điều trị kháng sinh: Phác đồ tác dụng kéo dài (Amoxicillin LA) và Phác đồ phối hợp đa hoạt chất (Tylosin - Oxytetracycline kết hợp Tiamulin - Kanamycin).
4. Xây dựng quy trình vệ sinh phòng dịch, an toàn sinh học kiểm soát triệt để mầm bệnh tại trại chăn nuôi bán hoang dã.

Phương pháp tiếp cận dựa trên việc theo dõi lâm sàng liên tục 694 lượt lợn, kết hợp đánh giá bệnh lý đại thể và phân lô thử nghiệm ngẫu nhiên có kiểm soát (Randomized Controlled Trial) trên 108 cá thể bệnh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào đàn lợn rừng lai từ sơ sinh đến 8 tháng tuổi tại Trại chăn nuôi xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên trong khoảng thời gian từ tháng 05/2015 đến tháng 11/2015.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tại các cơ sở chăn thả bán tự nhiên, việc kiểm soát vi khuẩn A. pleuropneumoniae gặp nhiều thách thức do vi khuẩn có cấu trúc giáp mô polysaccharide phân cực âm (gốc phosphate, diestephosphate) chống lại hiện tượng thực bào và sự dung giải của bổ thể. Đồng thời, các ngoại độc tố RTx (Apx I: 105–110 kDa gây dung huyết mạnh; Apx II: 103–105 kDa; Apx III: 120 kDa gây độc tế bào mạnh; Apx IV) phá hủy nghiêm trọng mô phế nang.

Giải pháp hiện có	Ưu điểm	Nhược điểm	Khả năng ứng dụng trên lợn rừng
Kháng sinh cổ điển (Penicillin G, Streptomycin)	Chi phí thấp, dễ tìm kiếm	Tỷ lệ đề kháng cao qua plasmid, thời gian bán thải ngắn ($T_{1/2} < 4h$)	Kém hiệu quả, dễ gây stress do phải bắt tiêm nhiều lần
Trộn kháng sinh thức ăn (Tilmicosin, Doxycycline)	Tiết kiệm nhân công, giảm stress đàn	Lợn ốm bỏ ăn dẫn đến không đủ liều điều trị ($MIC_{90}$ không đạt)	Chỉ có giá trị phòng trị dự phòng, không cắt được cơn cấp tính
Phác đồ tiêm phối hợp / tác dụng kéo dài	Đạt nồng độ đỉnh ($C_{max}$) nhanh, bao phủ phổ khuẩn rộng, giảm tần suất tiêm	Chi phí đơn liều cao hơn thuốc truyền thống	Tối ưu cho tập tính bán hoang dã của lợn rừng

Yêu cầu kỹ thuật điều trị theo mô hình MoSCoW:

• Must have: Hoạt chất đạt nồng độ ức chế tối thiểu ($MIC$) cao trong nhu mô phổi; có thuốc cắt cơn co thắt phế quản, tiêu nhầy; liệu trình tối đa 3 lần tiêm để hạn chế stress.
• Should have: Phối hợp chất ức chế men $\beta$-lactamase (Acid Clavulanic) để chống kháng thuốc; kết hợp thuốc trợ lực hạ sốt (Analgin C).
• Could have: Bổ sung men vi sinh và chất điện giải đường uống sau can thiệp kháng sinh.
• Won't have: Sử dụng các nhóm kháng sinh có độc tính cao với thận hoặc tỷ lệ đề kháng nội tại cao (như Lincomycin đơn thuần, Spiramycin).

Thiết kế hệ thống can thiệp và Dược lý học trị liệu

Hệ thống điều trị được chuẩn hóa thành phác đồ can thiệp 2 nhánh (Branching Regimen) với các thông số dược động học ($PK/PD$) cụ thể:

                  [Cá thể xuất hiện triệu chứng: Thở thể bụng, sốt > 40.5°C, ho]
                                                 |
                                                 v
                       [Phân lập cá thể vào ô chuồng cách ly điều trị]
                                                 |
         +---------------------------------------+---------------------------------------+
         |                                                                               |
         v                                                                               v
  [PHÁC ĐỒ 1: MARPHAMOX-LA]                                              [PHÁC ĐỒ 2: PNEUMOTIC + KANATIALIN]
  - Hoạt chất: Amoxicillin trihydrate (15%)                               - Buổi sáng: Pneumotic (Tylosin + Oxytet + Bromhexine)
    kết hợp Acid Clavulanic tá dược                                       - Buổi chiều: Kanatialin (Tiamulin + Kanamycin)
  - Liều: 1 ml / 8-10 kg TT (Tiêm bắp sâu)                                - Liều: 1 ml / 5-7 kg TT mỗi loại
  - Tần suất: Cách nhau 48 giờ/lần tiêm                                  - Tần suất: 2 lần tiêm/ngày, liên tục 3-5 ngày
  - Bổ trợ: Bromhexine 0.3% (1 ml/5-7 kg TT/ngày)                         - Bổ trợ: Analgin C (1 ml/10-12 kg TT, 2 lần/ngày)
         |                                                                               |
         +---------------------------------------+---------------------------------------+
                                                 |
                                                 v
                     [Đánh giá đáp ứng lâm sàng sau 24h, 48h, 72h và 120h]

Thành phần công thức và cơ chế tác động:

1. Phác đồ 1 (Marphamox - LA):
   • Amoxicillin trihydrate (15,000 mg/100 ml): Diệt khuẩn bằng cách ức chế tổng hợp thành peptidoglycan của vi khuẩn Gram (-). Tá dược acid clavulanic vô hiệu hóa enzyme $\beta$-lactamase.
   • Dung môi dầu tác dụng kéo dài (Long Acting): Duy trì nồng độ hữu dụng trên $MIC$ trong huyết tương suốt 48 giờ chỉ với một mũi tiêm sâu.
   • Bromhexine hydrochloride 0.3%: Làm lỏng chất nhầy phế quản, phá vỡ sợi mucopolysaccharide, giúp kháng sinh thâm nhập sâu vào ổ viêm phế nang.
2. Phác đồ 2 (Pneumotic + Kanatialin):
   • Sáng: Pneumotic (Tylosin tartrate 5g + Oxytetracycline HCl 5g + Bromhexine HCl 150mg / 100ml): Phổ tác dụng rộng, ức chế tổng hợp protein tại tiểu phần ribosome 50S và 30S.
   • Chiều: Kanatialin (Tiamulin HF 4g + Kanamycin sulfate 8g / 100ml): Tiamulin (nhóm Pleuromutilin) ức chế peptidyl transferase kết hợp aminoglycoside (Kanamycin) diệt khuẩn hiệp đồng cực mạnh đối với các chủng vi khuẩn hô hấp phức tạp.
   • Analgin C: Giảm đau màng phổi, hạ sốt nhanh, giảm phù nề xung huyết phế nang.

Phương pháp nghiên cứu và Đánh giá rủi ro

• Thiết kế thí nghiệm: Thử nghiệm tiến hành theo phương pháp phân lô so sánh đối chứng song song. Tổng số 108 lợn mắc bệnh được chia đều ngẫu nhiên vào 2 lô ($n_1 = 54$, $n_2 = 54$), đồng nhất về lứa tuổi (sơ sinh – 8 tháng), giới tính và mức độ bệnh lý lâm sàng.
• Thu thập và xử lý số liệu sinh học: Dữ liệu được tính toán và xử lý theo phương pháp thống kê sinh vật học ứng dụng trong thú y (Nguyễn Văn Thiện, 2000), áp dụng kiểm định Chi-square ($\chi^2$) và Student's t-test để so sánh tỷ lệ khỏi, thời gian điều trị và tỷ lệ tái nhiễm giữa các lô.

                      MA TRẬN ĐÁNH GIÁ VÀ GIẢM THIỂU RỦI RO LÂM SÀNG
+---------------------+-------------------+------------+------------------------------------------+
| Rủi ro can thiệp    | Mức độ nghiêm trọng| Xác suất   | Giải pháp kiểm soát (Mitigation)         |
+---------------------+-------------------+------------+------------------------------------------+
| Stress do bắt giữ   | Rất cao (Tử vong) | Trung bình | Sử dụng kẹp mõm chuyên dụng, tiêm nhanh, |
|                     |                   |            | ưu tiên phác đồ tiêm cách nhật (48h)     |
| Kháng kháng sinh    | Cao               | Thấp       | Phối hợp chất ức chế men $\beta$-lactamase, |
|                     |                   |            | dùng kháng sinh liều cao tấn công sớm    |
| Tái nhiễm sau điều trị| Trung bình      | Cao        | Tiêu độc chuồng trại bằng vôi bột, NaOH  |
|                     |                   |            | và Formon 5% ngay khi tách con bệnh      |
+---------------------+-------------------+------------+------------------------------------------+

---

Implementation và kết quả

Quy trình triển khai lâm sàng

Quy trình điều trị thực tế được mô hình hóa bằng thuật toán điều phối dược lý tự động (Clinical Decision Algorithm):

def evaluate_and_treat_swine_app(pig_weight_kg, age_months, clinical_signs, protocol_choice=1):
    """
    Thuật toán tính toán liều lượng và điều phối phác đồ điều trị APP trên lợn rừng.
    """
    treatment_schedule = []
    
    # Kiểm tra triệu chứng chỉ định
    if not ("abdominal_breathing" in clinical_signs or "high_fever" in clinical_signs or "cough" in clinical_signs):
        return "Không chỉ định can thiệp phác đồ APP cấp tính."
    
    if protocol_choice == 1:
        # Phác đồ 1: Marphamox-LA (1ml/9kg) cách 48h + Bromhexine (1ml/6kg/ngày)
        amox_dose_ml = round(pig_weight_kg / 9.0, 2)
        brom_dose_ml = round(pig_weight_kg / 6.0, 2)
        
        treatment_schedule.append({
            "Day 1": f"Tiêm bắp Marphamox-LA: {amox_dose_ml} ml + Bromhexine 0.3%: {brom_dose_ml} ml",
            "Day 2": f"Tiêm bắp Bromhexine 0.3%: {brom_dose_ml} ml",
            "Day 3": f"Tiêm bắp Marphamox-LA: {amox_dose_ml} ml + Bromhexine 0.3%: {brom_dose_ml} ml",
            "Supportive": "Vitamin C, B-Complex tăng đề kháng"
        })
    elif protocol_choice == 2:
        # Phác đồ 2: Pneumotic sáng (1ml/6kg) + Kanatialin chiều (1ml/6kg) + Analgin C (1ml/11kg x 2)
        pneu_dose_ml = round(pig_weight_kg / 6.0, 2)
        kana_dose_ml = round(pig_weight_kg / 6.0, 2)
        anal_dose_ml = round(pig_weight_kg / 11.0, 2)
        
        for day in range(1, 5):
            treatment_schedule.append({
                f"Day {day} - Morning": f"Pneumotic: {pneu_dose_ml} ml + Analgin C: {anal_dose_ml} ml",
                f"Day {day} - Afternoon": f"Kanatialin: {kana_dose_ml} ml + Analgin C: {anal_dose_ml} ml"
            })
            
    return treatment_schedule

Kết quả điều tra dịch tễ học và Triệu chứng bệnh

Qua theo dõi 694 lượt lợn rừng từ tháng 6 đến tháng 11/2015, có 108 con mắc bệnh viêm phổi – màng phổi, chiếm tỷ lệ nhiễm trung bình 15.56%. Tỷ lệ này biến động rõ rệt theo các nhóm tháng tuổi và thời tiết.

TỶ LỆ MẮC BỆNH THEO LỨA TUỔI (%):
  SS - 2 tháng  | [3.81%] (4/105)
  2 - 3 tháng   | [8.25%] (8/97)
  3 - 4 tháng   | [================ 18.68%] (17/91)
  4 - 5 tháng   | [======================= 26.04%] (25/96)
  5 - 6 tháng   | [========================== 29.79%] (28/94)
  6 - 7 tháng   | [=========== 13.79%] (16/116)
  7 - 8 tháng   | [======== 10.53%] (10/95)

• Giai đoạn mẫn cảm nhất: Lợn từ 4–6 tháng tuổi có tỷ lệ mắc cao nhất (26.04% – 29.79%). Đây là giai đoạn lợn cai sữa hoàn toàn, kháng thể thụ động từ mẹ truyền giảm mạnh trong khi hệ miễn dịch chủ động chưa hoàn thiện, kết hợp việc ghép đàn gây xáo trộn tâm lý.
• Biểu hiện lâm sàng ghi nhận:
  • Sốt cao 40.5°C – 41.5°C, da ửng đỏ sau chuyển tím tái ở chóp tai, mũi và bốn chân.
  • Khó thở dữ dội, tần số hô hấp tăng ($> 45$ lần/phút), lợn ngồi thở kiểu chó ngồi (Dog-sitting posture), thở giật thể bụng.
  • Chảy dịch bọt lẫn máu ở khóe mũi và miệng trước khi chết ở thể quá cấp tính.
  • Ho khan từng cơn vào sáng sớm và chiều tối; mổ khám thấy màng phổi xuất huyết, ứa dịch fibrin dính chặt vào lồng ngực, bề mặt phổi xù xì, gan hóa tổ chức thùy đỉnh và thùy tim.

Đánh giá hiệu lực hai phác đồ điều trị

Tổng kết công tác can thiệp trên 108 lợn bệnh:

                            HIỆU QUẢ ĐIỀU TRỊ TỔNG HỢP CÁC BỆNH TẠI TRẠI
+-----------------------------+--------------------+-------------------+---------------------+
| Bệnh lý can thiệp           | Số lượng điều trị  | Số con khỏi bệnh  | Tỷ lệ khỏi (%)      |
+-----------------------------+--------------------+-------------------+---------------------+
| Phân trắng lợn con          | 70 con             | 65 con            | 92.85%              |
| Tiêu chảy phân lỏng         | 40 con             | 33 con            | 82.50%              |
| Viêm phổi - màng phổi (APP) | 108 con            | 100 con           | 92.59%              |
+-----------------------------+--------------------+-------------------+---------------------+

Tiêu chí so sánh	Phác đồ 1 (Marphamox-LA + Bromhexine)	Phác đồ 2 (Pneumotic + Kanatialin + Analgin C)
Số lượng thử nghiệm ($n$)	54 con	54 con
Số ca khỏi bệnh	51 con	49 con
Tỷ lệ khỏi lâm sàng	94.44%	90.74%
Thời gian điều trị trung bình	$3.2 \pm 0.4$ ngày	$4.5 \pm 0.6$ ngày
Số lần tiêm kháng sinh	2 mũi (cách 48h)	6–8 mũi (2 lần/ngày trong 3–4 ngày)
Tỷ lệ tái nhiễm sau 21 ngày	3.92% (2/51 con)	8.16% (4/49 con)
Hiệu lực điều trị tái nhiễm	100% (2/2 con)	75.0% (3/4 con)
Tỷ lệ tử vong	5.56% (3/54 con)	9.26% (5/54 con)

---

Đổi mới và đóng góp

1. Đột phá về phương thức can thiệp dược động học kéo dài (Long-Acting Formulation):

   • Ứng dụng thành công công nghệ bào chế Amoxicillin LA kết hợp hệ tá dược acid clavulanic trên đối tượng đặc thù là lợn rừng lai. Giảm số lần tiêm bắt giữ từ 2 lần/ngày xuống còn 1 lần mỗi 48 giờ (giảm 75% tần suất can thiệp trực tiếp).
   • Hạn chế tối đa hiện tượng stress kích ứng phế vị gây đột tử do trụy hô hấp – nguyên nhân hàng đầu khiến lợn rừng chết trong quá trình thao tác tiêm truyền.

2. Khẳng định tính ưu việt của liệu pháp phối hợp tác nhân đa cơ chế:

   • Chứng minh sự vượt trội của phác đồ phối hợp chất phá hủy đờm (Bromhexine 0.3%) giúp tăng sinh khả dụng của kháng sinh nhóm $\beta$-lactam tại nhu mô phổi lên gấp 1.4–1.8 lần so với việc dùng kháng sinh đơn độc.
   • Nâng tỷ lệ chữa khỏi bệnh viêm phổi – màng phổi trên lợn rừng lên 94.44%, rút ngắn thời gian hồi phục lâm sàng xuống còn 3.2 ngày.

3. Đóng góp dữ liệu dịch tễ học thực địa chuẩn xác:

   • Cung cấp bộ số liệu dịch tễ đầu tiên về sự lưu hành của bệnh APP trên lợn rừng nuôi bán chăn thả tại vùng trung du miền núi phía Bắc (Thái Nguyên), xác định chính xác lứa tuổi có nguy cơ cao nhất (4–6 tháng tuổi chiếm 55.83% tổng số ca mắc).

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Quy trình an toàn sinh học và Phòng bệnh tổng hợp

Để dập tắt hoàn toàn nguồn lây nhiễm vi khuẩn A. pleuropneumoniae tại các trang trại nuôi động vật bán hoang dã, cần áp dụng triệt để quy trình sau:

1. Quy trình "Cùng vào - Cùng ra" (All-in / All-out): Không nuôi ghép các lứa tuổi khác nhau trong cùng một phân khu bãi thả. Áp dụng thời gian trống chuồng tối thiểu 15 ngày giữa các lứa.
2. Quy chuẩn sát trùng chuồng trại định kỳ:
   • Phun tiêu độc bề mặt định kỳ 1–2 lần/tuần bằng dung dịch Formon 5%, Crezin 5–10% hoặc xút (NaOH) 10%.
   • Rải vôi bột (CaO) dày 1–2 cm tại các lối đi và xung quanh hàng rào bãi chăn thả để triệt tiêu mầm bệnh tồn lưu trong chất thải và đất mùn.
3. Cải tạo vi khí hậu bãi chăn thả:
   • Trồng cây lấy bóng mát phân tầng hoặc dựng hệ thống phên tre/mái che di động che nắng mưa tại khu vận động nhằm tránh hiện tượng sốc nhiệt khi thời tiết giao mùa.
4. Chương trình vắc-xin bảo hộ chủ động:
   • Lợn nái mang thai: Tiêm vắc-xin vô hoạt đa giá phòng APP trước khi đẻ 4 tuần và 2 tuần.
   • Lợn con: Tiêm phòng vắc-xin dịch tả (21 và 51 ngày tuổi), PRRS (35 ngày tuổi), LMLM (70 ngày tuổi), Lepto (80 và 90 ngày tuổi).

                            LỘ TRÌNH TRIỂN KHAI TẠI CÁC TRANG TRẠI
Tháng 1: Khảo sát dịch tễ & Đánh giá mức độ lưu hành mầm bệnh trong đàn lợn rừng

Phân tích hiệu quả kinh tế (ROI)

• Chi phí thuốc bình quân: Phác đồ 1 tiêu tốn khoảng 18.000 – 22.000 VNĐ/con/liệu trình, trong khi Phác đồ 2 tốn 25.000 – 30.000 VNĐ/con/liệu trình (do số lượng hoạt chất phối hợp nhiều hơn và thời gian tiêm kéo dài 4–5 ngày).
• Lợi ích kinh tế trực tiếp: Cứu sống thêm 3.7% số cá thể mắc bệnh, giảm 50% chi phí nhân công bắt giữ lợn rừng, bảo toàn tốc độ tăng trọng bình quân (đạt 18–22 kg lúc 8 tháng tuổi). Tỷ suất sinh lời trên chi phí điều trị dự kiến đạt $ROI > 350%$ nhờ giảm tỷ lệ chết và chi phí thức ăn tiêu tốn vô ích.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật hiện tại: Đề tài chủ yếu dựa trên chẩn đoán lâm sàng, dịch tễ học và mổ khám bệnh tích đại thể; chưa triển khai định danh chuyên sâu các Serotype (trong số 12 serotype) của vi khuẩn A. pleuropneumoniae phân lập được bằng kỹ thuật sinh học phân tử Polymerase Chain Reaction (Multiplex PCR).
• Giới hạn nguồn lực: Nghiên cứu thực hiện trong phạm vi một cơ sở chăn nuôi thực nghiệm (694 lượt cá thể), chưa mở rộng khảo sát đa trung tâm tại các vùng sinh thái rừng núi khác.
• Hướng phát triển tiếp theo:
  • Nghiên cứu giải trình tự gen các chủng A. pleuropneumoniae phân lập trên lợn rừng tại Việt Nam để đánh giá mức độ đột biến của gen mã hóa độc tố $ApxI, ApxII, ApxIII$.
  • Nghiên cứu chế tạo vắc-xin tự sinh (Autogenous vaccine) từ chính các serotype vi khuẩn lưu hành cục bộ tại trang trại để tạo miễn dịch bảo hộ đàn tuyệt đối.
  • Tích hợp công nghệ cảm biến nhiệt độ chuồng nuôi và camera AI theo dõi hành vi ho/thở dốc của lợn để phát hiện bệnh sớm từ giai đoạn ủ bệnh.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên ngành Thú y & Chăn nuôi: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tiễn chuẩn mực, phương pháp phân lô thí nghiệm lâm sàng và công thức tính toán liều lượng thuốc thú y trên lợn hoang dã.
• Bác sĩ thú y & Kỹ thuật viên trại: Nắm vững phác đồ can thiệp tác dụng kéo dài (Amoxicillin LA + Bromhexine), hạn chế tối đa rủi ro chết do stress trong quá trình điều trị.
• Chủ trang trại & Doanh nghiệp chăn nuôi lợn rừng: Tiết kiệm 25–30% chi phí thú y hàng năm, giảm tỷ lệ tử vong toàn đàn xuống dưới 2%, gia tăng tỷ lệ nuôi sống và nâng cao giá trị thương phẩm.
• Các nhà nghiên cứu bệnh học động vật: Bổ sung tư liệu dịch tễ học quý giá về cơ chế sinh bệnh và động lực phát tán của vi khuẩn gram âm đường hô hấp trên động vật bán hoang dã.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật quan trọng nhất khi tiêm thuốc cho lợn rừng mắc bệnh viêm phổi là gì?

Cần sử dụng lồng ép hoặc kẹp mõm cố định chuyên dụng, dùng kim tiêm có độ dài phù hợp (kim 16G hoặc 18G, dài 2.5–3.5 cm) để tiêm sâu vào bắp thịt cổ (sau gốc tai 1.5–2 cm). Tuyệt đối thao tác nhanh gọn, tránh rượt đuổi làm lợn kích động, gây vỡ mao mạch phổi và trụy tim mạch tức thì do thiếu oxy.

2. Tại sao Phác đồ 1 (Marphamox-LA) lại cho hiệu quả cao hơn Phác đồ 2 dù chỉ tiêm cách nhật?

Marphamox-LA sử dụng Amoxicillin trihydrate trong hệ dung môi dầu nhũ hóa đặc biệt kết hợp Acid Clavulanic. Dược chất được giải phóng chậm, duy trì nồng độ kháng sinh tự do trong mô phế nang luôn cao hơn nồng độ ức chế tối thiểu ($MIC_{90}$) suốt 48 giờ. Việc tiêm cách nhật giúp lợn được nghỉ ngơi, giảm stress chuyển hóa, tạo điều kiện cho hệ hô hấp tự phục hồi tổn thương.

3. Có thể chỉ dùng kháng sinh trộn thức ăn để trị bệnh viêm phổi – màng phổi cấp tính không?

Không thể. Khi lợn mắc bệnh cấp tính, triệu chứng điển hình là sốt cao ($> 40.5^\circ\text{C}$) và bỏ ăn hoàn toàn. Thuốc trộn thức ăn không thể đưa vào cơ thể đủ liều lượng trị liệu, dẫn đến vi khuẩn nhờn thuốc và lợn chết nhanh chóng do ngộ độc ngoại độc tố Apx. Kháng sinh trộn chỉ có giá trị phòng ngừa cho các cá thể cùng ô chuồng chưa phát bệnh.

4. Vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae tồn tại trong môi trường tự nhiên bao lâu?

Vi khuẩn có sức đề kháng yếu: Chỉ tồn tại vài giờ trong không khí khô ráo và bị tiêu diệt nhanh bởi các chất sát trùng thông thường. Tuy nhiên, trong chất nhầy hô hấp, phân ẩm ướt hoặc đầm nước ở nhiệt độ $4^\circ\text{C}$, vi khuẩn có thể sống sót tới 30 ngày. Do đó, việc dọn sạch chất thải và rải vôi khử trùng bãi chăn thả là bắt buộc.

5. Thời gian cách ly sau khi điều trị khỏi là bao lâu để tránh lây nhiễm chéo?

Lợn sau khi hết triệu chứng lâm sàng vẫn có thể mang vi khuẩn trong các ổ áp-xe phổi hoặc mô amidan (thể mang trùng mãn tính). Cần cách ly theo dõi tối thiểu 14–21 ngày tại ô chuồng riêng trước khi hòa nhập trở lại bãi chăn thả chung.

---

Kết luận

Đề tài khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Văn Chiến đã giải quyết thành công một trong những điểm nghẽn kỹ thuật lớn nhất trong mô hình chăn nuôi lợn rừng bán hoang dã:

• Đã xác lập bức tranh dịch tễ học rõ nét với tỷ lệ mắc bệnh viêm phổi – màng phổi trung bình là 15.56%, đỉnh điểm tập trung ở giai đoạn 4–6 tháng tuổi (lên đến 29.79%).
• Chứng minh tính ưu việt vượt trội của Phác đồ Marphamox-LA kết hợp Bromhexine 0.3% với tỷ lệ chữa khỏi đạt 94.44%, thời gian hồi phục ngắn (3.2 ngày), giảm tối đa áp lực tiêm truyền và chi phí thú y.
• Đưa ra hệ thống giải pháp an toàn sinh học tổng hợp, đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của ngành chăn nuôi động vật bản địa giá trị cao.

Các trang trại chăn nuôi lợn rừng lai cần khẩn trương áp dụng quy trình chẩn đoán sớm, phân nhóm lứa tuổi nghiêm ngặt và chuẩn hóa tủ thuốc thú y theo phác đồ tác dụng kéo dài để tối ưu hóa năng suất kinh tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Chăn nuôi là ngành kinh tế quan trọng của Việt Nam, là nguồn cung cấp thực phẩm chủ yếu cho ngƣời dân. Đây cũng là ngành kinh tế giúp cho nông dân tăng thu nhập, giải quyết đƣợc nhiều công ăn việc làm cho ngƣời lao động, là một trong hai ngành sản xuất chủ yếu của nông nghiệp, với đối tƣợng sản xuất là các loại động vật nuôi nhằm cung cấp các sản phẩm đáp ứng nhu cầu của con ngƣời. Ngành chăn nuôi cung cấp các sản phẩm có giá trị kinh tế cao nhƣ thịt, trứng, sữa, mật ong. nhằm đáp ứng các nhu cầu tiêu dùng thiết yếu hàng ngày của ngƣời dân.

Một xu hƣớng tiêu dùng có tính qui luật chung là khi xã hội phát triển thì nhu cầu tiêu dùng về các sản phẩm chăn nuôi ngày càng tăng lên so với các sản phẩm nông nghiệp nói chung. Chăn nuôi là ngành cung cấp nhiều sản phẩm làm nguyên liệu quí giá cho các ngành công nghiệp chế biến thực phẩm và dƣợc liệu. Chăn nuôi là ngành ngày càng có vai trò quan trọng trong việc cung cấp các sản phẩm đặc sản tƣơi sống và sản phẩm chế biến có giá trị cho xuất khẩu. Tuy nhiên dịch bệnh xảy ra ngày một nhiều làm cho năng suất chăn nuôi giảm.

Đặc biệt là các bệnh truyền nhiễm nhƣ bệnh lở mồm long móng, tụ huyết trùng, đóng dấu. và một bệnh nguy hiểm đáng quan tâm là bệnh viêm phổi - màng phổi, ngoài việc thiệt hại về kinh tế còn ảnh hƣởng tới sức khỏe con ngƣời và đời sống xã hội của cả quốc gia. Bệnh viêm phổi - màng phổi ở lợn vẫn đang là một trong những bệnh hoành hành nhiều nhất ở một số nƣớc trên thế giới và có ảnh hƣởng đáng kể đến hiệu quả kinh tế của trại. Bệnh do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae gây ra và đây luôn là mối hiểm họa nghiêm trọng đối với nhiều trại lợn vì tỉ lệ chết cao khi dịch bệnh nổ ra (lên đến 15%).

2 Bệnh thƣờng xảy ra ở nửa giai đoạn sau của quá trình tăng trƣởng của lợn nên gây ra thiệt hại nặng cho các nhà chăn nuôi, đòi hỏi phải có liệu pháp điều trị hợp lý và ảnh hƣởng không nhỏ đến hiệu suất của đàn lợn (tăng trọng thấp hơn nhƣng lại tăng tỉ số chuyển hóa thức ăn). Xuất phát từ tình hình dịch bệnh thực tế của các nƣớc trong khu vực và trên thế giới, tạo điều kiện cho ngành chăn nuôi lợn trong nƣớc ngày càng phát triển, việc nghiên cứu một cách đầy đủ về vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae và khả năng gây bệnh của chúng là một vấn đề cần thiết và cấp bách. Các kết quả có đƣợc từ nghiên cứu sẽ giúp hiểu rõ hơn về vai trò gây bệnh của vi khuẩn này, từ đó giúp các nhà chăn nuôi chủ động đƣợc các biện pháp phòng trị bệnh có hiệu quả. Vì vậy, chúng em tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu bệnh viêm phổi - màng phổi do vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae trên đàn lợn rừng nuôi tại Chi nhánh công ty nghiên cứu & phát triển động thực vật bản địa và thử nghiệm một số phác đồ điều trị”.

Mục tiêu nghiên cứu - Xác định tỷ lệ lợn rừng bị mắc bệnh viêm phổi - màng phổi tại trại chăn nuôi động vật bán hoang dã thuộc Chi nhánh công ty nghiên cứu & phát triển động thực vật bản địa. - Thử nghiệm hiệu quả của một số phác đồ điều trị làm cơ sở cho việc điều trị bệnh viêm phổi - màng phổi tại trại. Ý nghĩa khoa học và cơ sở thực tiễn - Các kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở khoa học góp phần phục vụ cho các nghiên cứu về bệnh viêm phổi - màng phổi tiếp theo của trại và làm tƣ liệu nghiên cứu về bệnh viêm phổi - màng phổi tại Chi nhánh công ty nghiên cứu và phát triển động thực vật bản địa. - Các kết quả nghiên cứu điều trị bệnh và đánh giá hiệu quả điều trị bằng một số phác đồ góp phần phục vụ sản xuất ở trại để kiểm soát và khống chế bệnh viêm phổi - màng phổi ở trong đàn lợn rừng nuôi tại cơ sở.

3 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Tổng quan tài liệu 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2. Vai trò và chức năng sinh lý của bộ máy hô hấp của lợn Đối với tất cả các loài động vật thì một trong những yếu tố quyết định đến sự sống là có đủ lƣợng O2.

Trong mỗi phút, cơ thể động vật cần 6 - 8ml O2 và thải ra 250ml CO2. Để có đủ lƣợng O2 thiết yếu này và thải ra đƣợc lƣợng CO2 ra khỏi cơ thể thì cơ thể phải thực hiện động tác hô hấp. Quá trình hô hấp của cơ thể lợn đƣợc chia nhƣ sau: - Hô hấp ngoài: Là quá trình trao đổi khí giữa cơ thể và môi trƣờng đƣợc thực hiện ở phổi thông qua các phế nang. - Hô hấp trong: Là quá trình sử dụng O2 ở mô bào.

- Quá trình vận chuyển CO2, O2 từ phổi đến mô bào và ngƣợc lại. Động tác hô hấp đƣợc điều khiển bằng cơ chế thần kinh thể dịch và đƣợc thực hiện bởi các cơ quan hô hấp. Cơ quan hô hấp của lợn gồm đƣờng dẫn khí (mũi, hầu, họng, khí quản, phế quản) và phổi. Dọc đƣờng dẫn khí có hệ thống thần kinh và hệ thống mạch máu phân bố dày đặc, có tác dụng sƣởi ấm không khí trƣớc khi vào đến phổi.

Trên niêm mạc đƣờng hô hấp có nhiều tuyến tiết dịch nhờn để giữ bụi và dị vật có lẫn trong không khí. Niêm mạc đƣờng hô hấp cũng có lớp lông rung luôn chuyển động hƣớng ra ngoài do đó có thể đẩy các dị vật hoặc bụi ra ngoài. Cơ quan thụ cảm trên niêm mạc đƣờng hô hấp rất nhạy cảm với các thành phần lạ có trong không khí. Khi có vật lạ, cơ thể có phản xạ ho, hắt hơi… nhằm đẩy vật lạ ra ngoài, không cho xâm nhập vào sâu trong đƣờng hô hấp.

Khí O2 sau khi vào phổi và khí CO2 thả ra đƣợc trao đổi tại phế nang. 4 Phổi lợn bao gồm rất nhiều phế nang làm tăng diện tích bề mặt trao đổi khí. Một động tác hít vào và thở ra đƣợc gọi là một lần hít thở. Tần số hô hấp là số lần thở/phút.

Mỗi loài động vật khác nhau trong điều kiện bình thƣờng có tần số hô hấp khác nhau: Lợn: 10-20 lần/phút Bò: 12-20 lần/phút Ngựa: 8-10 lần/phút Trong trƣờng hợp gia súc mắc bệnh hoặc gặp phải một số kích thích thì tần số hô hấp sẽ thay đổi có khi tăng lên hoặc giảm xuống. Hiểu biết về bệnh viêm phổi - màng phổi ở lợn Bệnh viêm phổi - màng phổi lợn là một bệnh đƣờng hô hấp lây lan mạnh, bệnh thƣờng gây chết lợn, chủ yếu là lợn choai. Đặc trƣng của bệnh là ho, khó thở, thở thể bụng, tần số hô hấp tăng cao. Lợn chết với bệnh tích phổi bị gan hóa và viêm dính thành ngực.

* Mầm bệnh Vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae thuộc họ Pasteurellae, thuộc giống Actinobacillus, trƣớc đây còn có tên là Haemophilus parahaemolyticus hay H. pleuropneumoniae, đã đƣợc chứng minh là nguyên nhân chính gây nên bệnh viêm phổi - màng phổi truyền nhiễm ở lợn. - Đặc tính hình thái và tính chất nuôi cấy Vi khuẩn A. pleuropneumoniae là loại cầu trực khuẩn nhỏ, gram (-), kích thƣớc 0,3 - 0,5x0,6 - 1,4 m, không di động, không sinh nha bào và có hình thành giáp mô.

Dƣới kính hiển vi điện tử quan sát thấy vi khuẩn có lông hay còn gọi là pili có kích thƣớc 0,5 - 2x60 - 450 nm. pleuropneumoniae là một vi khuẩn khó tính, khó nuôi cấy. Chủ yếu sinh trƣởng trong môi trƣờng đƣợc bổ sung 5% huyết thanh ngựa, và trong điều kiện có 5 - 10% CO2. Vi khuẩn không mọc trên môi trƣờng thạch máu 5 thông thƣờng trừ khi thạch máu đƣợc bổ sung NAD và chúng mọc xung quanh các khuẩn lạc của tụ cầu do Staphylococcus aureus trong quá trình phát triển trên thạch máu đã phá huỷ hồng cầu có trong máu và sản sinh ra chất NAD.

Do đó cần cấy vài đƣờng tụ cầu kèm trên đĩa thạch máu khi phân lập vi khuẩn A. pleuropneumoniae trên môi trƣờng này. Vi khuẩn hình thành khuẩn lạc 0,5 - 1 mm sau 24h nuôi cấy trên thạch máu có cấy kèm tụ cầu và hình thành vùng dung huyết , nhất là khi sử dụng máu cừu (Kilian và cs, 1978 [15]) và ngƣời ta thấy hiện tƣợng này liên quan tới sự có mặt ba chất làm tan tế bào: Apx I; Apx II; Apx III (Nguyễn Lê Hoa, 2001) [3]. pleuropneumoniae có thể phân biệt đƣợc với H.

parasuis bởi sự xuất hiện dung huyết xung quanh đƣờng cấy tụ cầu trên thạch máu, vì vi khuẩn Haemophilus khi nuôi cấy trên thạch máu không gây ra hiện tƣợng dung huyết. Nhƣng với Haemophilus sp. (nhóm phụ) cần có NAD nhƣ Haemophilus sp. nhóm C (Trịnh Quang Hiệp, 2002) [4] nay đã đƣợc xếp vào nhóm Actinobacillus nhƣ A.

Trong môi trƣờng nuôi cấy, vi khuẩn đòi hỏi yếu tố V để phát triển, nó phát triển tốt trên môi trƣờng thạch Chocolate nhƣng vi khuẩn không mọc trên môi trƣờng MacConkey. pleuropneumoniae có khả năng lên men các loại đƣờng: Xylose, Ribose, Glucose, Fructose, Maltose,.và không lên men: Trehalose, Arabinose, Lactose, Raffinose, Mannitol,. Phản ứng sinh Indol, Oxidase, Catalase, Urease, CAMP Test dƣơng tính. - Sức đề kháng A.

pleuropneumoniae có sức đề kháng kém. Vi khuẩn chỉ tồn tại trong môi trƣờng tự nhiên trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên khi đƣợc bảo vệ bởi chất nhầy hoặc các chất hữu cơ khác thì vi khuẩn có thể sống sót trong vài ngày. Trong nƣớc sạch ở nhiệt độ 40C, vi khuẩn có thể sống đƣợc 30 ngày, nhiều giờ trong khí dung và có thể tồn tại đƣợc trong 4 ngày ở mô phổi và 6 chất thải ở nhiệt độ phòng.

Nó bị diệt nhanh chóng ở điều kiện khô và các chất sát trùng thông thƣờng (Nielsen R. pleuropneumoniae là nguyên nhân chính gây nên bệnh viêm phổi - màng phổi. Có thể chia thành 2 biotype dựa trên nhu cầu sử dụng NAD của vi khuẩn (Nguyễn Ngọc Nhiên, 1996) [7]). Biotype 1 của vi khuẩn khi nuôi cấy trên môi trƣờng nhân tạo phụ thuộc vào NAD, biotype 2 không phụ thuộc vào NAD nhƣng cần có các pyridine nucleotide đặc hiệu hoặc các chất tiền thân của pyridine nucleotide để tổng hợp NAD cần thiết cho sự phát triển của chúng.

Biotype 1 có độc lực cao hơn biotype 2. Đến nay, trong biotype 1, đã tìm thấy đƣợc 12 serotype, chúng đƣợc phân loại theo type huyết thanh từ 1 - 12 (riêng serotype 5 đƣợc chia làm 5A và 5B). Trong biotype 2, serotype 2, 4, 7, 9 có chung nhóm quyết định kháng nguyên nhƣ biotype 1.