Đặt vấn đề Chanh leo (Passiflora edulis) là một loại cây trồng có giá trị kinh tế rất cao. Cây chanh leo là cây ăn quả nhiệt đới và cận nhiệt đới, có nguồn gốc từ miền Nam Brazil nhƣng hiện nay chanh leo đã đƣợc trồng khắp thế giới đặc biệt là ở Ấn Độ, Sri Lanka, New Zealand, vùng Caribe, Colombia, Ecuador, Indonesia, Peru, California, Florida, Haiti, Hawaii, Australia, Đông Phi, Mexico, Israel và Nam Phi. Chanh leo là một loại cây trồng không những đuợc dùng trong ngành thực phầm mà còn dùng trong ngành y học giúp hạ huyết áp, an thần, giảm béo và ngăn ngừa ung thƣ. Hầu nhƣ tất cả các bộ phận của chanh leo đều có giá trị phục vụ con ngƣời.
Đầu những năm 1610 ở Châu Âu hoa chanh leo đƣợc dùng để trang trí, lá và rễ đƣợc sử dụng nhƣ một loại trà có đặc tính chữa bệnh, đặc biệt quả chanh leo là bộ phận rất có ý nghĩa về kinh tế (Killip, 1938). Trƣớc đây, chanh leo đƣợc trồng phổ biến ở nƣớc ngoài. Nhƣng trong những năm gần đây chanh leo đã đƣợc trồng nhiều ở Việt Nam và diện tích ngày càng đƣợc mở rộng. Theo Cục Bảo vệ thực vật, đến tháng 7 năm 2016, diện tích trồng chanh leo của cả nƣớc là hơn 4000 ha, trong đó các tỉnh nhƣ Gia Lai: 1323 ha, Nghệ An: 900 ha, Lâm Đồng: 656 ha, Sơn La: 487 ha và nhiều tỉnh khác trên cả nƣớc.
Tại Nghệ An, chanh leo là loại cây đã đƣợc đƣa vào danh sách cơ cấu cây trồng. Đây là một loại cây trồng có tiềm năng mang lại lợi nhuận với các đặc tính dễ trồng, năng suất cao và có nhiều giá trị về dinh duỡng. Tuy nhiên hiện nay, ngƣời trồng chanh leo đang gặp nhiều khó khăn trong sản xuất do sự mở rộng diện tích trồng chanh leo đã kéo theo nhiều lọai sâu bệnh hại phát triển ảnh hƣởng lớn đến năng suất và cơ cấu cây trồng trong một số vùng chanh leo. Gần đây một số bệnh nghiêm trọng đƣợc tìm thấy ở Việt Nam, bệnh do nấm gây ra nhƣ bệnh đốm nâu (Alternaria passiflorae), đốm xám (Septoria passiflorae), thán thƣ (Colletotrichum gloeosporioides), ghẻ quả (Cladosporium 1 oxysporum) và thối rễ (Phytophthora sp.), bệnh do virus gây ra nhƣ bệnh cứng trái (East Asia Passiflora virus), bệnh khảm lá (Passion fruit yellow mosaic virus), bệnh do vi khuẩn gây ra nhƣ bệnh đốm dầu (Pseudomonas passiflorae), bệnh héo rũ (Pseudomonas syringae), ngoài ra còn có bệnh do tuyến trùng gây ra.
Trong đóm bệnh thối rễ Phytophthora sp. đƣợc xem là một trong những bệnh nguy hiểm nhất. Ở Việt Nam cho tới nay có rất ít những nghiên cứu về bệnh thối rễ hại chanh leo. Gần đây, một loại mẫu bệnh, mẫu đất đã đƣợc gửi đến Bệnh viện Cây trồng từ các tỉnh trồng nhiều chanh leo nhƣ Sơn La, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng.
Do vậy việc đánh giá đặc tính sinh học, hình thái, cũng nhƣ xác định định danh loài nấm gây thối rễ trên cây chanh leo là yêu cầu cấp thiết trƣớc khi áp dụng các biện pháp sinh học phòng trừ là điều rất cần thiết. Xuất phát từ những yêu cầu thực tế nếu trên, dƣới sự hƣớng dẫn của thầy giáo TS. Nguyễn Đức Huy, Bộ môn Bệnh cây, Khoa Nông học, Học viện Nông Nghiệp Việt Nam, tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu bệnh vàng là thối rễ hại trên cây chanh leo (Phytophthora nicotianae. Mục đích và yêu cầu của đề tài 1.
- Nghiên cứu đặc điểm hình thái, phát sinh phát triển của Phytophthora nicotianae. gây bệnh vàng lá thối rễ trên cây chanh leo. - Sử dụng vi sinh vật đối kháng: nấm Chaetomium spp và vi khuẩn đối kháng: ( Bacillus velezensis (B. velezensis), VKĐK-M2 (Burkholderia anthina) và VKĐK-M1(Bacillus cereus)) trong phòng trừ Phytophthora nicotianae.
gây hại trên cây chanh leo. - Xác định đặc điểm hình thái, sinh học của Phytophthora nicotianae. gây bệnh vàng lá thối rễ chanh leo trên môi trƣờng nhân tạo. - Nghiên cứu ảnh hƣởng của nhiệt độ, đến sự sinh trƣởng phát triển của Phytophthora nicotianae gây bệnh vàng lá thối rễ chanh leo.
2 - Khảo sát hiệu lực ức chế của nấm đối kháng Chaetomium spp. và vi khuẩn Bacillus velezensis, VKĐK-M2 (Burkholderia anthina) và VKĐK- M1(Bacillus cereus) đối với Phytophthora nicotianae. gây bệnh vàng lá thối rễ hại trên cây chanh leo. - Thử nghiệm lây bệnh trong chậu vại.
Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn. Ý nghĩa khoa học. - Kết quả nghiên cứu đề tài nhằm xác định đƣợc tác nhân gây bệnh vàng lá thối rễ hại trên cây chanh leo và đặc điểm hình thái, sinh học làm cơ sở cho việc phòng chống Phytophthora nicotianae. gây hại đạt kết quả cao.
- Thử nghiệm và xây dựng các biện pháp phòng trừ bệnh vàng lá thối rễ cây chanh leo. Ý nghĩa thực tiễn. Nghiên cứu hiệu lực đối kháng của một số vi sinh vật đối kháng với Phytophthora nicotianae. gây bệnh vàng lá thối rễ trên cây chanh leo nhằm giảm thiểu tác hại của bệnh và nâng cao năng suất, chất lƣợng sản phẩm theo hƣớng thân thiện với môi trƣờng và góp phần đem lại hiệu quả kinh tế cho ngƣời nông dân các khu vực trồng cây chanh leo.
3 Phần II TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ BỆNH HẠI CHANH LEO 2. Tình hình nghiệm cứu ngoài nƣớc 2. Giới thiệu sơ lƣợc về cây chanh leo 2. Nguồn gốc Chanh leo còn có tên gọi khác là lạc tiên, chùm bao, chanh dây, mát mát, dây mát, mê ly.
Tên khoa học là: Passiflora edulis, tên tiếng Anh là Passion Fruit, thuộc họ Passifloraceae, bộ Violales. Chi Passiflora hiện có khoảng 500 loài và 12 giống, trong đó có khoảng 50-60 loài cho quả ăn đƣợc nhƣng chỉ một vải loài ngon và một số ít có ý nghĩa thu quả. Chanh leo là loại cây lâu năm, cây chanh leo thuộc loại cây rừng. Chanh leo có nguồn gốc từ miền Nam Brzil, sau đó đƣợc mạng sang Úc và châu âu từ thế kỷ XIX (CABI, 2007).
Nhà nghiện cứu nông học Chanler (1967) cho biết: chi Passiflora chỉ có một loại duy nhất Passiflora edulis nguồn gốc từ Brazil là loài có giá trị sử dụng trong lĩnh vực chế biến thực phẩm và nƣớc giải khát. Còn lại các loài chỉ khác đƣợc trồng dƣới dạng cây cảnh hoặc vƣờn thực vật ở một số nƣớc vùng Trung Mỹ. Qủa của một số loài khác cũng đƣợc trồng với mục đích lấy hƣơng liệu hoặc làm cảnh nhƣ P.mollissima hoặc để ăn quả. Theo Morton and Julia (1987) thì giống chanh leo vỏ tím có nguồn gốc từ các vùng Brazil kéo dài tới Paraguay và bắc Argentiana, trong khi đó giống vỏ vàng đƣợc phát hiện lần đầu tiên ở vùng Amazon của Brazil, sau đó đƣợc đem trồng nhiều trong các vƣờn nhà, trang trại.
Giữa thế kỷ 19 chanh leo đƣợc phân bố rộng rãi và trở thành một loại cây ăn quả quan trọng, các nƣớc xuất khẩu chanh leo có thể đƣợc chia làm 2 nhóm những nƣớc xuất khẩu chanh leo có màu tím (kenya, Nam Phi, Zambia) và những nƣớc xuất khẩu loại màu vàng (Brazil, Ecuador, Venzuela, Colombia, Peru). kenya là nƣớc lâu đời nhất với quả chanh leo tím đƣợc xuất khẩu sang châu Âu từ những năm 1988 đã trở thành nhà cung cấp chính, trong năm 1990, xuất khẩu 368 tấn chanh leo, 90% đến châu Âu. Ở Colombia vào năm 1991 trồng 5.000 ha, sản lƣợng sản xuất vào năm 1992 là 100.000 tấn giới tăng gấp đôi trong năm 1991, trong đó 70% sản lƣợng sử lƣợng cho ngành công nghiệp 4 nƣớc hoa quả. Chanh leo đƣợc coi lá cây trồng quan trọng nhất tại Kenya (Kahinga & cs.
Tình hình nghiên cứu trong nƣớc. Kết quả điều tra của viện Bảo vệ thực vật năm 1977- 1978 đã đƣợc công bố trong danh mục các bệnh hại cây trồng ở Miền Nam Việt Nam và kết quả điều tra bệnh hại cây ăn quả vào năm 1977- 1978 đƣợc xuất bản vào năm 1999 (Đặng Vũ Than, Hà Minh Trung và cộng sự, 1999). kết quả điều tra đã xác định đƣợc 13 loài Phytophthora ở Việt Nam. Theo Mai Vân Trị & cs (2016), Bệnh thối rễ và loét thân gây bởi Phytophthora là dịch hại quan trọng của cây bơ (Persea americana Miller) và là yếu tố giới hạn sản xuất đối với nhiều vùng trồng bơ trên thế giới.
Theo Phạm Quang Thu (2016), ở việt Nam, chi nấm Phytophthora đã gây ra thiệt hại kinh tế trên nhiều loài cây trồng, làm giảm năng suất trầm trọng và làm giảm nguồn thu nhập của ngƣời nông dân. Ở khu vực miền Nam Việt Nam, bệnh thối nõn dứa do Phytophthora cinnamomi và Phytophthora nicotianae gây ra đã làm giảm sản lƣợng đến 60%. Trên cây ăn quả có múi, Phytophthora citrophthora xâm nhiễm trên thân và quả gây ra bệnh chảy nhựa và thối quả làm giảm năng suất đến 30%. Bệnh chết nhanh hại hồ tiêu do Phytophthora capsici có thể làm giảm trên 70% năng suất.
Một số loài nấm thuộc chủng Phytophthora gây thiệt hại ngày càng cao trên một số cây trồng ở Việt Nam, bao gồm cây ăn quả, rau, cây gia vị, và các cây công nghiệp. Mƣời ba loài Phytophthora đã đƣợc định danh ở nƣớc ta, trong đó có hại loài gây thiệt hại nặng là Phytophthora infestans trên cây cà chua và Phytophthora capsici trên hồ tiêu (Đặng Vũ Thị Thanh, 2004). Kết quả điều tra giảm định một số sâu bệnh hại chính trên cây tiêu tại phú Quốc từ năm 1997-1999 của Chị cục BVTV tỉnh kiên Giang đó xác định đƣợc 9 tác nhân gây hại trên tiêu, trong đó có 3 tác nhân gây hại trầm trọng, đó là nấm Phytophthora parasitica, Fusarium spp và collectotrichum gloeosporioides. Nguyễn Tăng Tôn (2005) cho rằng bệnh chết nhanh do nấm Phytophthora capsici là bệnh quan trọng nhất hiện này trên cây tiêu ở Việt Nam.
Ngoài ra một số nấm gây bệnh khác nhƣ Fusarium spp., Rhizoctonia solani cũng là các tác nhân quan trọng. 5 Bệnh thối rễ do nấm Phytophthora cinnamomi thƣờng hoạt động vào mùa hè và mùa thu và Phytophthora megasperma thƣờng hoạt động mùa xuận. Phytophthora cinnamomi là một loại nấm rễ gây bệnh tắc mạch dẫn và gây chết đối với nhiều loài thực vật. Trên cây trƣởng thành xuất hiện các triệu chứng cháy lá.
Lá chuyển sang màu xanh nhạt rồi chuyển sang màu đồng. Trên trái xuất hiện các vết bệnh lớn, màu xám. Hoa và trái xanh của cây bệnh rất dễ bị rụng theo tiến sỹ Nguyễn Văn Hòa, Bùi Thị Ngọc lan và thạc sỹ Nguyễn Thành Hiếu (Viện cây ăn quả miền Nam). Vị trí phân loại (CABI, 2007).
Giới (Kingdom): Viridiplantae Ngành (Phylum): Spermatophyta Ngành phụ (Subphylum): Angiospermae Lớp (Class): Dicotyledonae Bộ (Order): Violales Họ (Family): Passifloraceae Tên khoa học: Passiflora edulis Sims Tên khoa học khác: Passiflora edulis f. edulis Passiflora edulis f. flavicarpa Tên tiếng anh: Passionfruit Purple granadilla 2. Đặc điểm thực vật học.
Cây chanh leo rất dễ trồng, ƣa đất khô ráo, cần ít nƣớc, sống đƣợc trên đất sỏi đá hoặc đất cát.