Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giới thiệu cầy mai vàng 1.1 Nguồn gốc và vị trí phân loại Mai vàng có tên khoa học là Ochna integerrima (Lour. thuộc họ Mai vàng (Ochnacea), bộ Malpighiales, lớp Magnoliospida, ngành Magnoliophyta. Họ mai vàng chủ yếu là những giống cây riêng lẻ, song cũng có một số cây thuộc giống cây bụi và một vài giống thuộc loại thảo mộc. Các giống cây thuộc họ Mai vàng được tìm thấy ở những vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới (châu Phi, châu Á và châu Mỹ), nhiều nhất ở các nước Đông Nam Á.
Họ này có khoảng 53 giống và 600 loài (Vương Trung Hiếu, 1999). Ở Việt Nam, họ Mai vàng chỉ có 4 chi là: Euthemis, Gomphia, Indosinia và Ochna. Trong đó chi Ochna phô biến nhất với 2 loài: Ochna integerrima (Lour. và Ochna serulata, tuy nhiên vẫn còn nhiều loài mai ở Việt Nam chưa có tên khoa học (Kanis và Leyden, 1971).2 Phân bố Trên thế giới, mai phân bố rộng rãi ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới, tập trung nhiều nhất ở Đông Nam Á và châu Phi (Nguyễn Văn Hai, 2005).
Hoa mai tại Việt Nam mọc phổ biến ở miền Trung và miền Nam, đa số đều là mai rừng tự nhiên, theo nghiên cứu của Viện Khoa học Nông Nghiệp, mai vàng cùng thuộc một loài với cây Mai vàng Yên Tử (Huỳnh Văn Thới, 2004).2 Đặc điểm thực vật học Cây mai vàng là cây đa niên, có thể sống trên một trăm năm, gốc to rễ lồi lõm, thân xù xì, cành nhánh nhiều, lá mọc xen (Thái Văn Thiện, 2008). Bộ rễ cây mai vàng có thé đâm sâu 2 — 3 m. Sự phân bố của bộ rễ phụ thuộc vào tính chat dat, mực nước ngâm nơi trông và điêu kiện kỹ thuật chăm sóc, ngoài hệ thông 3 rễ chính, cây mai còn có hệ thống rễ bên (Thái Văn Thiện, 2008). Là cây gỗ, đơn thân, phân nhiều cành.
Thân cao lớn nếu có thể mọc và sinh trưởng tự do, cây mọc từ hạt có thể cao 3— 8m (Thái Văn Thiện, 2008). La don, moc so le, phiến lá hình trứng thuôn dai, màu xanh bóng, mặt đưới màu hơi ánh vàng. Hoa lưỡng tính mọc thành chùm. Hoa mai thường mọc ra từ nách lá, mới đầu là một hoa to (hoa cai) có vỏ lụa bọc bên ngoài.
Khi bung vỏ lụa bên trong có từ 1 — 10 nụ, tăng trưởng rất nhanh. Mỗi hoa bên ngoài có 5 đài màu xanh. Cánh hoa màu vàng (số lượng cánh tùy theo giống). Ở giữa là một chùm nhụy mang phan mau sậm hơn.
Hoa tan sau 3 ngày nở. Đề hoa có nhiều khía, mỗi hoa có 5 — 10 hat (Thái Văn Thiện, 2008). Hat ở giữa các cánh hoa có màu xanh khi còn non và đổi sang mau đen khi già. Hạt chín rụng xuống đất, mọc lên cây con (Thái Văn Thiện, 2008).
Cây mai là cây có hoa lưu niên, trong tự nhiên, nó tự rụng lá khi nhiệt độ xuống thấp vào mùa đông và ra hoa vào mùa xuân khi thời tiết 4m áp. Thời gian nở hoa trong tự nhiên có thé kéo dai cho đến tháng 3 — 4 âm lịch nếu thời tiết lạnh (Thái Văn Thiện, 2008).1 Hình thái giải phẫu hoa chi Ochna 4 1.3 Yêu cầu ngoại cảnh 1.1 Ánh sáng Mai là cây ưa nắng. Thời gian chiếu sáng phù hợp cho mai từ 6 — 8 giờ mỗi ngày. Binh quân giờ chiếu sáng dé cây mai phát triển tốt là 2.2 Nhiệt độ Nhiệt độ dé cây mai phát triển tốt nhất là 25°C — 35°C.
Nhiệt độ cao hơn cây mai dễ bị cháy lá mau già và rụng sớm, cây phát triển chậm lại nhưng vẫn chịu được trong vòng 2 — 3 tháng. Cây mai chịu hạn tương đối tốt. Nhiệt độ dưới 10°C, cây dường như không phát triển, nếu kéo dài cây có thé chết (Thái Văn Thiện, 2008).3 Đất Cây mai có thê phát triển được trên nhiều vùng có tính chất đất khác nhau như đất cát, cát pha sét, đất thịt nhẹ, đất thịt, đất phù sa, gò đồi. Tuy nhiên tốt nhất là đất phù sa ven sông.
Thích hợp đất có độ pH 5,5 — 7, chịu được đất phèn nhẹ, không chịu được nước mặn, đất thoát nước tốt và không ngập úng (Thái Văn Thiện, 2008).4 Âm độ Cây mai sinh trưởng và phát triển tốt ở những nơi có mưa nhiều và âm độ không khí cao. Lượng mưa dao động hang năm 1.4 Một số giống mai pho biến ở Việt Nam Theo Thái Văn Thiện (2008), dựa theo số cánh hoa, mai được chia thành 2 nhóm: 1.1 Mai vàng 5 cánh Mai sẻ: Cánh hoa tròn, nhỏ từ 2 — 3 cm. Mai trâu: Hoa lớn 4 —5 em va hở, cánh dai, hay bị co cánh. Mai thơm (mai Huế, mai Ngự): có mùi thơm dịu khi nở, hoa 4 — 5 cm, nở thưa.
Mai tứ quý: Loài mai đặc trưng cho vùng Nam Bộ. Năm cánh hoa mau đỏ cũng tròn trịa và giống hình một đóa hoa mai. Mai trổ bông lac đác quanh năm.2 Mai vàng nhiều cánh (6 cánh trở lên) Mai giảo Thủ Đức (mai tai giảo): hoa từ 8 — 12 cánh, xếp thành 2 tầng xen kẽ nhau, đặc tính sinh trưởng khỏe, có mùi thơm nhẹ, lâu tàn. Mai Huỳnh Tỷ: 24 cánh xếp thành 3 tầng, cánh dày, khít đều, cánh tròn phẳng mịn, kích thước 3 em, hoa dễ rụng.
Mai 24 cánh Thủ Đức: cây siêng ra hoa và ít rụng nụ, cánh xếp 3 tầng, kích thước 2 — 3 cm, cánh ding, loan xoăn không phang, nhị có màu nâu sậm. Mai cúc: từ 24 — 120 cánh, cánh hoa xếp nhiều tầng, ít hoa do cây bị rụng nụ.5 Kỹ thuật chăm sóc mai vàng 1.1 Tưới nước Nước tưới hạn chế nhiễm phèn và không nhiễm mặn (Huỳnh Văn Thới, 2004). Ngoài việc tưới gốc, cũng nên tưới lên lá dé rửa bụi bám giúp lá quang hợp tốt hơn, làm giảm mam móng dich hại, nam mốc và nhện đỏ (Nguyễn Văn Hai, 2005).2 Bón phần Cây mai trồng đất ở trong tự nhiên yêu cầu về phân bón không cao, vì bộ rễ của nó có thê vươn xa đề tìm nguồn đinh dưỡng cho cây, ngược lại cây mai trồng trong chậu, phân bón cho cây là vẫn đề quan trọng (Thái Văn Thiện). Bón phân cân đối và hợp lý, đầy đủ 3 loại đa lượng NPK và vi lượng, tùy theo từng giai đoạn sinh trưởng và phát triển của cây (Nguyễn Văn Hai, 2005).
Trong việc trồng mai, nên sử dụng nhiều phân hữu cơ vì nó sẽ giữ bộ lá bền hơn và có tác dụng làm tăng độ pH cho đất trồng,. kết hợp với ít phân hóa học vì phân hóa học làm cây kháng bệnh yếu, cây trổ bông mà thời điểm dứt mưa mà không cần lặt lá. Nên sử dụng các chất kích thích tăng trưởng thích hợp cho cây mai. Sử dụng phân hữu cơ vi sinh vì loại phân này có chứa nhiều thứ nâm mốc, vi khuẩn cộng sinh làm cây tốt lên (Nguyễn Văn Hai, 2005).
Cách bón phân: Ở gốc: dùng phân dạng viên, dạng muối, dạng bột, rắc đều lên mặt chất trồng (cách gốc khoảng 10 em trở lên tùy cây lớn hay nhỏ, xới lên cho phân vùi vào chất trồng) Ola: phun truc tiép vào 2 mặt lá. Nên chọn thời điểm bón phân là lúc trời mát (nắng yếu). Nên tránh bón phân vào lúc cây mai đang trong thời ky mọc chổi non và ra rễ mới. Sau khi bón phân nên tưới nước day đủ.
Từ cuối tháng 9 âm lịch trở đi không nên bón phân và xới gốc làm đứt rễ cây mai vì nếu động rễ có thé cây mai sẽ phản ứng và trổ hoa sớm. Nên ngâm phân pha loãng tưới vào gốc (Nguyễn Văn Hai, 2005).1 Lịch bón phân cây mai Tháng Loại phần a. Dynamic đậm đặc hoặc đạm cá b. Bánh dầu + lân hữu cơ sinh học (Sông Gianh) Từ tháng 2 ` đến tháng 5 °- Phân chuông (đã ủ hoai) âm lịch Lưu ý: Tùy theo điều kiện mà sử dung một trong ba dang trên.
Nếu phối hợp dạng khác thì N phải cao hơn P và K; vì giai đoạn này, cây mai cần phát triển cành lá. Nên dùng ít phân hóa học. Lân hữu cơ (Sông Gianh) + Dynamic đến tháng " Lưu ý: Đây là giai đoạn cây mai bat đầu có nụ nên Dynamic phải ít hon 9 âm lịch Sông Gianh Từ tháng a.3 Tia canh, tao tan Tiến hành sau Tết, trong tháng giéng dé tao bố cục hợp lí về kiêu dang, thâm my cho cây mai, loại bỏ những cành sâu bệnh, cành vô hiệu (Thái Văn Thiện, 2008).4 Thúc mai vàng ra hoa Theo Vương Trung Hiểu, 1999: Việc cây nở hoa phụ thuộc vào nhiều yếu tố: giống loài, thời tiết, môi trường, tình trạng của hoa cái, điều kiện chăm sóc,. Ngày tước bỏ lá mai: đối với loại mai vàng 5 cánh trồng ở miền Nam, tước lá mai vào ngày 15 âm lịch; mai có nhiều cánh sẽ nở trễ hơn loài có 5 cánh.
Thời tiết: năm nào thời tiết nắng nhiều, nhiệt độ trong ngày tăng cao thì cây sẽ nở hoa sớm, còn thời tiết lạnh hay mưa thì cây sẽ tr6 hoa muộn. Tình trạng của hoa cái: quan sát vỏ lụa của hoa cái mọc ra từ nách lá. Điều kiện chăm sóc: tưới nước thường xuyên dé dưỡng lá, đến khoảng trước Tết nửa tháng tước bỏ lá mai là vừa. Tước bỏ lá mai: tước bỏ tất cả các lá trên cây bất kể lá già hay lá non.
Sau khi tước hết lá, ngừng tưới nước một hai ngày đề cây khô nhựa rồi tưới nước như cũ vào lúc sáng sớm hay chiêu tôi.5 Dịch hại trên mai vàng Thanh phan dich hại chính trên mai bao gồm: Bo trĩ Scirtothrips dorsalic Hood (Thysanoptera: Thripidae), sâu nai Parasa sp. (Lepidoptera: Limacodidae), sâu ăn lá Delias aglaia (Lepidoptera: Pieridae), sâu bao Pteroma plagiophleps (Lepidoptera: Psychidae), nhện đỏ Tetranychus sp.6 Gia trị của cay mai vàng 1.1 Giá trị làm cảnh Cây mai vàng được trồng phổ biến ở nước ta, có thé làm cây cảnh trồng chậu hoặc bonsai tùy vào sở thích của người chơi mai. Vào dịp Tết cô truyền, lượng tiêu thụ của loại cây này được day mạnh hơn vì đây là mặt hàng chủ đạo. Vào dip này, giá của một cây mai vàng dao động từ vài triệu cho đến vài chục triệu có trường hợp lên đến hàng trăm triệu tùy thuộc vào thế, đáng và độ tuổi của cây.
Mô hình trồng mai vàng ở huyện Bình Chánh, thành phó Hồ Chí Minh đã có hơn 1000 hộ trồng mai với diện tích 270 ha, thu nhập trên 2 tỷ đồng/ha/năm (Sở Nông Nghiệp Và Phát Triển Nông Thôn TP. Hồ Chí Minh, 2018).2 Giá trị làm dược liệu Mai vàng có nhiều loại tinh dau như cineole, borneol, linalool, benzyl alcohol, farnesol, terpineol, indol va một sé hop chat nhu meratin, calycanthine, carotene.