Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên. Vị trí địa lý và đặc điểm địa hình. Thành phố Tam Kỳ trực thuộc tỉnh Quảng Nam, có tọa độ địa lí từ 15056’ vĩ độ bắc đến 108048’ kinh độ đông với tổng diện tích tự nhiên là 9.
Nằm cách thành phố Đà Nẵng 70 km về phía Nam, cách sân bay Chu Lai, cảng Kỳ Hà 25 km và cách khu công nghiệp và nhà máy lọc dầu Dung Quất khoảng 40 km về phía Bắc. - Phía Bắc: Giáp huyện Thăng Bình và Phú Ninh. - Phía Nam: Giáp huyện Núi Thành. - Phía Đông: Giáp biển Đông.
- Phía Tây: Giáp huyện Phú Ninh. Thành phố Tam Kỳ có vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh. Với tiềm năng địa thế đặt thù, gần các vùng kinh tế trọng điểm và sân bay Chu Lai, Tam Kỳ có được các điều kiện thuận lợi để phát triển một đô thị lớn với vai trò là thành phố tỉnh lỵ của tỉnh Quảng Nam. Trường đại học Quảng Nam nằm trên địa bàn phường An Mỹ, thành phố Tam Kỳ, trong trường có xây dựng một khu vườn thực nghiệm dành cho các sinh viên chuyên ngành sinh học và bảo vệ thực vật sử dụng.
Vườn thực nghiệm nằm ở khu đất sau giảng đường A2 có địa hình bằng phẳng với diện tích hơn 300 m2, nằm giữa cổng nhà xe sinh viên và nhà khách của trường, thuận lợi cho việc đi lại nghiên cứu của sinh viên. Đồng thời vườn thực nghiệm được xây dựng gần nguồn nước sạch của nhà trường thuận lợi cho việc tưới tiêu cây trồng. Vườn thực nghiệm trường đại học Quảng Nam 1. Chế độ khí hậu thời tiết.
Tam Kỳ nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, chỉ có 2 mùa là mùa mưa và mùa khô, chịu ảnh hưởng của mùa đông lạnh miền Bắc. Nhiệt độ và độ ẩm. - Nhiệt độ trung bình năm: 260C. + Nhiệt độ trung bình cao nhất: 28,7-29,10C.
(Tháng 5 đến tháng 8) + Nhiệt độ trung bình thấp nhất: 20,6-22,60C. (Tháng 2 và tháng 12) + Biên độ nhiệt độ trung bình tháng : 80C. - Độ ẩm trung bình trong năm: 88%. - Mùa Đông (tháng 9 đến tháng 12): độ ẩm trung bình 93-96%.
- Mùa hè (tháng 4 đến tháng 9): độ ẩm trung bình 80-88%. - Nhiệt độ trung bình của tháng 1 năm 2017: 24,50C, tháng 2: 23,10C. - Độ ẩm trung bình của tháng 1 năm 2017: 74%, tháng 2: 82%. - Mùa mưa chủ yếu tập trung nhiều vào các tháng 9 (483 mm) đến tháng 12 (1205 nm), lượng mưa chiếm 70-75% lượng mưa cả năm, tháng 12 có lượng mưa lớn nhất.
- Mùa khô từ tháng 1 đến tháng 8, lượng mưa chỉ chiếm 25-30% lượng mưa cả năm, tháng 3 có lượng mưa nhỏ nhất trong năm: 12,8 mm. 15 - Lượng mưa năm 2017: Tháng 1: 495 mm, tháng 2: 167,5 mm. Do ảnh hưởng của ấp thấp nhiệt đới nên lượng mưa tháng 1 cao. Tình hình nghiên cứu hoa Lay ơn trên thế giới và ở Việt Nam.1 Tình hình nghiên cứu hoa lay ơn trên thế giới.
Năm 1988, theo các tác giả Divia S; Joopk M.S; Sciortino A và các cộng sự, đưa ra kết quả sử dụng phân lân, phân kali và phun bổ sung vi lượng có ảnh hưởng rất tích cực đến khả năng sinh trưởng, phát triển và nâng cao năng suất, chất lượng hoa cắt và củ giống lay ơn, bón ở mức 200 kg P2O5/ha và 100 kg K2O và phun bổ sung vi lượng (có chứa Zn, Mn, Cu, Mg, Fe, Bo và Mo) ở mức 3000 ppm đã làm tăng chiều cao bông từ 80,2 cm đến 97,4 cm, số hoa/bông tăng từ 13,5 hoa/bông lên 14,9 hoa/bông, khối lượng cây hoa tăng từ 127,5g lên 137g/cây và số củ đạt 41,2 củ/cây [5]. Năm 1998, tác giả Maenaka F và các cộng sự nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ trồng lay ơn đến sự sinh trưởng, phát triển và sự ra hoa ở vụ thu đã kết luận trên giống Jessica và Peter Pears cùng được trồng ở các mật độ 26; 40 và 53 củ/m2 cho thấy mật độ không ảnh hưởng tới thời gian ra hoa của giống Jessica và thời gian này là 68 ngày. Còn đối với giống Peter Pears thời gian ra hoa là 85,6; 89,2 và 93,1 ngày trên các ô trồng ở mật độ 26, 40 và 53 củ/m2. Cả 2 giống trồng ở các mật độ đều ảnh hưởng tới chiều dài ngồng hoa và số hoa/bông hoa.
Với giống Peter Pears, khối lượng hoa cắt và tỷ lệ hoa nở giảm khi mật độ tăng [6].J và cộng sự khi nghiên cứu đặc tính sinh lý trong bảo quản lạnh hoa lay ơn đã cho biết: với các giống Blue Aile và Peter pears được thu ở giai đoạn xuất hiện cánh hoa 3 nụ đầu tiên, sau đó được bảo quản 4-60C trong 3 tuần sau đó được cắm trong nước cất 7 ngày để đánh giá và theo dõi. Số liệu thu được thể hiện trên đường đồ thị và cho thấy sự thay đổi về áp suất nước và chất sản sinh ABA trong màng tế bào cánh hoa là tuổi thọ của hoa cắm càng cao khi hàm lượng ABA càng thấp. Tuổi thọ cũng như khả năng nở của các hoa/bông tốt nhất là hoa được cắm trong dung dịch có bổ sung sucarosar + muối bạc + axit pyrosunlfurous trong 5 giờ [7]. Tình hình nghiên cứu hoa lay ơn ở Việt Nam.
Ở Việt Nam, trong những năm gần đây ngành trồng hoa đang được quan tâm và phát triển mở rộng sản xuất thì các nghiên cứu về cây hoa nói chung và về hoa Lay ơn nói riêng cũng được chú trọng hơn. Năm 1997, Đặng Văn Đông và Đỗ Thị Lưu đã tiến hành nghiên cứu sự mọc mầm của một số giống Lay ơn đang được trồng sản xuất ở miền Bắc-Việt Nam và đưa ra kết luận: giống lay ơn trắng, tím có tỉ lệ nảy mầm cao trong 10 ngày đầu, các giống đỏ, boocđô, phấn hồng ra hoa rải rác [1]. Năm 2001, Đặng Văn Đông và Đỗ Thị Lưu đã đưa ra kết quả nghiên cứu ở Viện Nghiên cứu Rau quả cho thấy trong 13 giống đưa vào trồng thử nghiệm có 5 giống: đỏ Pháp, cánh sen, san hô, vàng chanh, đỏ catigo và đỏ tươi là những giống có chất lượng cao đáp ứng được nhu cầu của thị trường [2]. Năm 2007, theo tác giả Nguyễn Mạnh Khải và Đinh Sơn Quang, đưa ra Giáo trình Kĩ thuật trồng Hoa Cây cảnh, trong sản xuất hoa lay ơn thương phẩm nấm Fusarium oxysporum gây bệnh cho củ là nghiêm trọng nhất.
Bên cạnh đó một số vi sinh vật khác gây thối ướt hay khô củ là Stromatinia gladioli, Rhizotonia solani, Penicillium gladioli, ., cũng hoạt động mạnh gây hại cho củ, rễ, thân, lá. Chính vì vậy các tác giả đã khuyến cáo, nên xử lý củ Lay ơn bằng hóa chất để trừ bệnh khi đào củ, bảo quản trong kho và thời gian trước khi trồng [3]. Nguồn gốc và phân loại. Hoa Lay ơn có tên khoa học là Gladiolus communis Lin, được trồng rộng rãi trên thế giới.
Phần lớn các loài Lay ơn có nguồn gốc từ châu Phi (đặc biệt là Nam Phi) nhưng một số loài lại có nguồn gốc từ châu Âu, địa Trung Hải và Cận đông. Lay ơn được nhập từ châu Âu vào Việt Nam khoảng cuối thế kỷ XIX-đầu thế kỷ XX. Ở Việt Nam, hoa Lay ơn được trồng rải rác ở hầu hết các tỉnh, nhưng chủ yếu tập trung trồng sản xuất ở Đà Lạt, Hải Phòng, Bắc Giang, Quảng Ninh, Phú Yên,…Các vùng khí hậu mát mẻ có thể trồng quanh năm, còn các vùng đồng bằng sông Hồng và Nam Trung Bộ chỉ trồng được vào vụ đông và vụ đông xuân [4]. 17 Trên thế giới, hiện nay chi Lay ơn có khoảng 260 loài trong đó 250 loài có nguồn gốc từ châu Phi (đặc biệt là Nam Phi), 10 loài từ châu Âu-Á, với trên 10.000 giống khác nhau.
Ở Việt Nam có khoảng 90 giống đang được trồng rải rác ở các tỉnh làm hoa cắt [1]. Lay ơn được thuần hoá chọn lọc từ loài Lay ơn hoang dại khoảng thế kỷ 17. Hiện nay, Lay ơn trồng trên thế giới không phải là giống thuần, giống nguyên chủng mà phần lớn là các giống được trồng hiện nay là các giống lai. Lay ơn có 3 nhóm lai chính là: Grandiflorus, Primulines, Nanus.
Điều này, cho thấy nguồn gốc của mỗi giống rất phức tạp, nguồn gen cũng rất phong phú, do đó việc phân loại giống gặp rất nhiều khó khăn. Hiện nay trong sản xuất thường phân loại dựa vào các tập tính sau: tập tính sinh thái, thời gian sinh trưởng phát triển của giống, loại hình hoa, màu sắc hoa. Hiện nay, Lay ơn trồng ở nước ta cũng như các nước khác trên thế giới đều được thuần hoá từ các loài Lay ơn hoang dại vì vậy có thể nhiều giống Lay ơn được trồng phổ biến hiện nay đều được chọn lọc tự nhiên. Trong hệ thống phân loại thực vật, Lay ơn được phân loại như sau [1]: Giới (regnum): Plantae.
Loài: Gladiolus communis Lin. Giới thiệu một số giống hoa lay ơn chính đang được trồng tại nước ta. - Các giống địa phương: + Lay ơn trắng: cây cao từ 1,0 đến 1,2 m, cành hoa dài, yếu, hoa màu trắng, số hoa trên bông từ 8-10 hoa. Thời gian sinh trưởng từ 80-100 ngày, có thể trồng từ tháng 7 đến tháng 11 trong năm.
18 + Lay ơn phấn hồng: cây cao từ 0,9 đến 1,1 m, cành trung bình, yếu, hoa màu hồng nhạt, số hoa trên bông từ 7-10 hoa. Thời gian sinh trưởng từ 80-105 ngày, có thể trồng từ tháng 7 đến tháng 11 trong năm. - Các giống mới nhập nội đang trồng phổ biến: + Lay ơn đỏ đô: cây cao từ 1,1 đến 1,3 m, cành hoa dài, cứng, hoa màu đỏ thẫm, số hoa trên bông từ 10-12 hoa. Thời gian sinh trưởng từ 80-90 ngày, có thể trồng từ tháng 9 đến tháng 11.
+ Lay ơn đỏ tươi: cây cao từ 1,2 đến 1,5 m, cành hoa dài, cứng, hoa màu đỏ tươi, số hoa trên bông từ 12-15 hoa. Thời gian sinh trưởng từ 80-90 ngày, có thể trồng từ tháng 9 đến tháng 11. + Lay ơn Catigo: cây cao từ 1,1 đến 1,3 m, cành hoa dài, có 12-15 hoa, cánh hoa dày và có độ bền hoa cắt > 8 ngày, màu hoa đỏ tươi, cành hoa cứng thuận lợi cho vận chuyển và bảo quản. Là giống có thời gian sinh trưởng từ 90-110 ngày, tỉ lệ hoa hữu hiệu đạt trên 80% và có tỉ lệ nhiễm bệnh cháy lá thấp.
+ Lay ơn các màu khác như: tím cẩm, vàng chanh, song sắc, vàng đồng, …, có màu sắc mới lạ nhưng chưa có nhiều nghiên cứu về các giống này nên chỉ được trồng rải rác với quy mô nhỏ. Đặc điểm sinh học. Đặc điểm hình thái.