Khóa luận: Hình thành khái niệm hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3

Khóa luận nghiên cứu các phương pháp hình thành khái niệm hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3, đề xuất giải pháp dạy học hiệu quả cho giáo viên.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bích Hằng
• Người hướng dẫn: Th.S Trương Thị Kim Ngọc
• Trường học: Trường Đại học Quảng Nam
• Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học
• Đề tài: Hình thành khái niệm hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Tam Kỳ

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của hình thành khái niệm hình học

Hình thành khái niệm hình học là quá trình giúp học sinh lớp 1, 2, 3 tiếp nhận và phát triển các kiến thức về hình dạng, không gian và mối quan hệ giữa các hình học cơ bản. Đây là nền tảng quan trọng cho sự phát triển toán học của trẻ em trong giai đoạn tiểu học. Tầm quan trọng của hình thành khái niệm hình học được thể hiện qua việc giúp học sinh hiểu rõ các khái niệm như hình vuông, hình chữ nhật, đường gấp khúc, và kỹ năng tính toán liên quan. Quá trình này không chỉ phát triển khả năng tư duy logic mà còn kích thích trí tưởng tượng không gian của trẻ. Các nhà giáo dục nhận thức rõ về vai trò dạy học hình thành khái niệm hình học trong việc xây dựng nền tảng toán học vững chắc cho học sinh.

1.1. Định nghĩa hình thành khái niệm hình học

Hình thành khái niệm hình học là hoạt động sư phạm nhằm giúp học sinh từng bước tiếp cận, khám phá và nội hóa các đặc trưng cơ bản của các hình hình học. Quá trình này đòi hỏi giáo viên phải thiết kế các hoạt động từ cụ thể đến trừu tượng, từ trực quan đến khái quát. Học sinh sẽ qua các bước quan sát vật thể thực tế, xác định đặc điểm, so sánh, phân loại và cuối cùng là định hình khái niệm toán học.

1.2. Vai trò của hình thành khái niệm trong giáo dục tiểu học

Vai trò hình thành khái niệm hình học không thể phủ nhận trong giáo dục tiểu học. Nó giúp phát triển kỹ năng nhận thức không gian, tư duy trừu tượng và khả năng giải quyết vấn đề. Thông qua các bài học về hình học, học sinh lớp 1, 2, 3 học cách quan sát, mô tả và phân tích các đặc điểm của hình dạng, qua đó xây dựng nền tảng cho toán học cao hơn.

II. Các phương pháp dạy học hình thành khái niệm hình học hiệu quả

Để hình thành khái niệm hình học hiệu quả, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học đa dạng và phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 1, 2, 3. Những phương pháp này bao gồm: phương pháp trực quan cụ thể, phương pháp khám phá có hướng dẫn, phương pháp hoạt động nhóm, và phương pháp dạy học tích cực. Dạy học hình thành khái niệm hình học thông qua các hoạt động thực hành với vật liệu cụ thể như hình khối, thẻ hình học, đồ dùng dạy học giúp học sinh dễ dàng tiếp nhận kiến thức. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, giữa trực quan và trừu tượng tạo điều kiện tốt nhất cho hình thành khái niệm vững chắc.

2.1. Phương pháp trực quan cụ thể và khám phá có hướng dẫn

Phương pháp trực quan cụ thể là nền tảng của hình thành khái niệm hình học ở lớp 1, 2, 3. Học sinh quan sát trực tiếp các vật thể thực tế như hộp, quả bóng, tờ giấy hình chữ nhật để nhận biết hình dạng. Phương pháp khám phá có hướng dẫn cho phép học sinh tự tìm tòi các đặc điểm của hình thông qua các câu hỏi gợi mở từ giáo viên, từ đó xây dựng khái niệm một cách tự nhiên và bền vững.

2.2. Hoạt động nhóm và học tập hợp tác trong hình thành khái niệm

Dạy học hình thành khái niệm hình học thông qua hoạt động nhóm giúp học sinh tương tác, trao đổi ý kiến và học hỏi lẫn nhau. Các bài tập nhóm về sắp xếp hình, ghép hình, tìm hình trong xung quanh không chỉ giúp hình thành khái niệm mà còn phát triển kỹ năng xã hội và tư duy sáng tạo của trẻ em.

III. Những khó khăn và giải pháp trong quá trình dạy học hình thành khái niệm hình học

Các giáo viên thường gặp phải nhiều khó khăn khi dạy học hình thành khái niệm hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3. Một trong những khó khăn chính là sự đa dạng trong mức độ nhận thức của học sinh, một số em nhanh tiếp thu trong khi một số em cần nhiều thời gian để hình thành khái niệm. Ngoài ra, giáo viên cũng cần vật liệu dạy học phù hợp và chính xác để truyền tải khái niệm hình học một cách hiệu quả. Không phải tất cả các trường đều có đủ đồ dùng dạy học cần thiết. Để khắc phục những khó khăn trong hình thành khái niệm hình học, giáo viên nên thiết kế các hoạt động linh hoạt, sử dụng vật liệu thay thế có sẵn, áp dụng các chiến lược dạy học khác nhau phù hợp với từng đối tượng học sinh.

3.1. Khó khăn chính trong dạy học hình thành khái niệm

Khó khăn trong dạy học hình thành khái niệm hình học bao gồm: sự không đồng đều về mức độ tiếp nhận của học sinh, thiếu vật liệu và đồ dùng dạy học chất lượng cao, việc duy trì sự hứng thú của học sinh suốt quá trình hình thành khái niệm. Một số giáo viên cũng gặp khó khăn trong việc liên kết giữa khái niệm toán học trừu tượng và thực tế cuộc sống.

3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả hình thành khái niệm

Để nâng cao hiệu quả hình thành khái niệm hình học, giáo viên nên: tạo ra các hoạt động học tập đa dạng phù hợp với các kiểu học khác nhau; sử dụng công nghệ giáo dục hiện đại; tăng cường liên hệ với thực tế; phát triển kỹ năng quan sát và phân tích cho học sinh. Việc đánh giá liên tục quá trình hình thành khái niệm cũng giúp giáo viên điều chỉnh chiến lược dạy học kịp thời.

IV. Hướng dẫn thực hành dạy học hình thành khái niệm hình học hiệu quả

Để thực hành dạy học hình thành khái niệm hình học hiệu quả, giáo viên cần tuân thủ một quy trình khoa học và có hệ thống. Trước hết, hãy bắt đầu từ các vật thể cụ thể mà học sinh có thể chạm vào và quan sát trực tiếp. Sau đó, dần dần nâng cao mức độ trừu tượng thông qua các hình vẽ, sơ đồ và ký hiệu toán học. Phương pháp dạy học hình thành khái niệm nên tích hợp các hoạt động trò chơi, bài tập thực hành, và các tình huống thực tế. Giáo viên cần tạo môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi và khám phá. Việc lặp lại và ôn tập định kỳ các khái niệm hình học giúp học sinh ghi nhớ lâu dài và vận dụng hiệu quả.

4.1. Quy trình từng bước trong hình thành khái niệm hình học

Quy trình hình thành khái niệm hình học gồm các bước: (1) Quan sát vật thể thực tế, (2) Nhận diện các đặc trưng chủ yếu, (3) So sánh và phân loại, (4) Tóm tắt đặc điểm chung, (5) Đặt tên khái niệm, (6) Vận dụng khái niệm vào các tình huống khác nhau. Mỗi bước đòi hỏi sự kiên nhẫn và hướng dẫn chu đáo từ giáo viên để đảm bảo hình thành khái niệm bền vững.

4.2. Sử dụng hoạt động thực hành và trò chơi giáo dục

Dạy học hình thành khái niệm hình học thông qua hoạt động thực hành như: ghép hình, cắt hình, vẽ hình, xây dựng hình khối với các vật liệu đơn giản. Trò chơi giáo dục như "tìm hình trong xung quanh", "cuộc đua tìm hình" giúp học sinh vừa học vừa chơi, từ đó nâng cao hứng thú và hiệu quả học tập. Những hoạt động này tạo điều kiện để học sinh chủ động tìm tòi và hình thành khái niệm một cách tự nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC HÌNH THÀNH KHÁI NIỆM HÌNH HỌC CHO HỌC SINH LỚP 1, 2, 3 1. Cơ sở lí luận của việc dạy học hình thành khái niệm hình học cho học sinh lớp 1, 2, 3 1. Một số khái niệm liên quan 1.

Khái niệm [8, 8] Khái niệm là một trong số những thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong sách báo khoa học. Khi sử dụng thuật ngữ KN chúng ta cần phải biết “Khái niệm là gì?”. Câu hỏi, Khái niệm là gì? trước hết là câu hỏi (vấn đề) của triết học. Vấn đề triết học này tuy đã được đặt ra và phân tích trong các sách giáo khoa về logic học, lý luận nhận thức, phép biện chứng, nhưng hiện nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau.

Khi bàn về vấn đề KN, Lênin viết: "Nhận thức là sự phản ánh giới tự nhiên bởi con người. ở đây, về khách quan có ba vế: 1) Giới tự nhiên, 2) Nhận thức của con người, bằng bộ óc của người (với tư cách là sản phẩm cao nhất của giới tự nhiên đó) và 3) Hình thức của sự phản ánh giới tự nhiên vào trong nhận thức của con người, hình thức này chính là những KN, những quy luật, những phạm trù.”, “những KN là sản phẩm cao nhất của bộ óc". Như vậy, theo quan niệm của Lênin, KN là một hình thức phản ánh giới tự nhiên bởi nhận thức của con người, đồng thời là sản phẩm cao nhất của nhận thức. KN, đúng như Lênin quan niệm, là sản phẩm cao nhất của nhận thức, bởi vì KN chẳng qua là sự hiểu biết đúng đắn, tương đối toàn diện và có hệ thống về bản chất của các hiện tượng (đối tượng), có thể chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người trong quan hệ với các đối tượng ấy.

Nói đến KN trước hết là nói đến sự hiểu biết (tri thức) về bản chất của các hiện tượng. Trong giới tự nhiên có vô vàn hiện tượng khác nhau với những bản chất khác nhau, chịu sự chi phối của các quy luật khác nhau. Hiện tượng và bản chất tuy khác nhau song lại thống nhất với nhau, vì hiện tượng nào cũng được phát khởi từ bản chất của nó, còn bản chất nào cũng được biểu hiện qua các hiện tượng của mình. Nhận thức cảm tính chỉ mới phản ánh được thế giới hiện tượng, còn nhận thức lý tính thì mới phản ánh được thế giới bản chất.

Nếu tri giác và biểu tượng mới chỉ là “hình ảnh” (ánh phản, sự phản ánh) về các hiện tượng, thì KN là “hình ảnh” về các bản chất. Chỉ con 6 người mới có KN, vì chỉ con người mới có sự hiểu biết (sự phản ánh) về các bản chất ẩn dấu đằng sau các hiện tượng. KN tồn tại trong đầu óc của con người, còn bản chất tồn tại trong thế giới. Bản chất là đối tượng của sự phản ánh, còn KN là sự phản ánh.

Mặc dù có sự khác nhau đó, song bản chất và KN lại có sự thống nhất với nhau, vì nói đến KN là nói đến sự hiểu biết đúng đắn, phù hợp, trùng hợp của bản chất. Cho rằng KN là sự hiểu biết đúng đắn về bản chất của các hiện tượng, điều đó có nghĩa rằng, những hiểu biết (những quan điểm, quan niệm, lý thuyết.) không đúng đắn (hoặc chưa được xác nhận là đúng đắn) thì không phải là KN. Thêm nữa, bất kỳ bản chất nào cũng đều có nhiều phương diện, bởi thế nếu chúng ta chưa hiểu biết toàn diện và có hệ thống về một bản chất nào đó, thì sự hiểu biết ấy cũng chưa phải là KN. Và đã có rất nhiều chuyên ngành nghiên cứu vấn đề khái niệm.

Bởi vậy, tuỳ theo từng góc độ khác nhau mà các nhà nghiên cứu đưa ra quan niệm khác nhau, nhiều cách hiểu khác nhau về KN. KN là ý nghĩa phản ánh ở dạng khái quát các sự vật và hiện tượng của hiện thực và những mối liên hệ giữa chúng. KN là những ý nghĩ khái quát về các sự vật và hiện tượng của hiện thực và những mối liên hệ giữa chúng của thế giới xung quanh chúng ta nhằm phản ánh ở mức độ khác nhau: thuộc tính chung, bản chất của các sự vật hay hiện tượng đó. KN là sự suy nghĩ, nhận biết về sự vật hay hiện tượng thông qua những đặc tính chung, tính chất chung của chúng.

Trong logic học có nhấn mạnh rằng, mỗi KN bao giờ cũng chứa đựng tính chất nội hàm và ngoại diên của của đối tượng. Quá trình hình thành KN là quá trình hình thành nội dung đó. Song nội hàm được hình thành đến mức nào đó thì ta mới có một KN khoa học, nghĩa là lượng tri thức biểu hiện trong nội hàm phải đạt đến mức thoả mãn các đặc trưng của KN. Như vậy, nội hàm của khái niệm khoa học bao giờ cũng phải chứa đựng những dấu hiệu bản chất của sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan.

Cùng tồn tại với nội hàm trong KN là ngoại diên. Ngoại diên của KN là tập hợp những sự vật hay hiện tượng có chứa đựng những thuộc tính được phản ánh trong KN. KN liên hệ chặt chẽ với từ ở chỗ: bất cứ KN nào cũng được thể hiện bằng một từ hay một số từ phản ánh hiện thực mà chúng ta đã biết ý nghĩa của chúng. Từ mang tính 7 chất quy ước, còn khái niệm phản ánh hiện thực khách quan được biểu hiện bằng từ.

Quan điểm của tâm lí học biện chứng về KN Mỗi môn học, tập trung trong nó một hệ thống các KN khoa học, bao gồm KN về sự vật, KN về quan hệ (quy luật). Theo logic hình thức, KN là kết quả của quá trình khái quát hoá những biểu hiện của một nhóm sự vật, hiện tượng và kết quả của quá trình này là có những biểu hiện trong định nghĩa và các đặc điểm cơ bản. Theo logic biện chứng, KN là năng lực thực tiễn của xã hội loài người được kết tinh lại và được gửi vào đối tượng đó là một chuỗi thao tác tuyến tính mà xã hội loài người đã thể hiện trong đối tượng (tương ứng với năng lực đó). Như vậy, theo quan điểm của tâm lí học duy vật biện chứng thì KN là năng lực thực tiễn của xã hội loài người được kết tinh trong đối tượng, KN có bản chất thao tác nên khi tổ chức hình thành KN ở học sinh, trước hết cần xác định chuỗi thao tác tương ứng với KN.

Các hình thức tồn tại của KN Bất cứ một KN khoa học nào cũng tồn tại dưới 3 hình thức sau: - Hình thức vật chất: Đây là hình thức nguyên thuỷ của KN. KN khoa học được khách quan hoá, trú ngụ trên các vật thật hay vật thay thế. - Hình thức mã hoá: Logic của KN được con người gửi vào trú ngụ ở một vật liệu như kí hiệu, sơ đồ, thuật ngữ hay định nghĩa. - Hình thức tinh thần: KN tồn tại dưới các thao tác tinh thần theo logic của nó trong tâm lí của chủ thể khi chủ thể nắm được hình thức này thì mới thực sự nắm được KN.

Hình học [8, 11] Như chúng ta đã biết, Toán học chứa đựng trong nó những đặc điểm của lý trí, của lập luận trừu tượng và hướng tới sự hoàn thiện về thẩm mỹ. Những yếu tố cơ bản và đối lập lẫn nhau của nó là logic và trực giác, giải tích và phép dựng hình, tính khái quát và tính cụ thể. Với mọi quan điểm khác nhau bắt nguồn từ truyền thống này hay truyền thống khác, sự tác động đồng thời của những thái cực đó và sự đấu tranh để tổng hợp chúng lại sẽ đảm bảo cho sức sống, sự bổ ích và giá trị cao của khoa học Toán học. Sự tiến lên trong phạm vi toán học được quy định bởi sự phát sinh những 8 nhu cầu có tính chất thực tiễn nhất định.

Nhưng, tất yếu phải có một cái đà nội tại vượt ra ngoài giới hạn của lợi ích trực tiếp. Toán học là môn khoa học nghiên cứu về các số, cấu trúc, không gian và các phép biến đổi. Nói một cách khác đó là môn học về “hình và số”. Nó là môn học nghiên cứu về các cấu trúc trừu tượng định nghĩa từ các tiên đề, bằng cách sử dụng Luận lý học (logic) và ký hiệu toán học.

Các quan điểm khác của nó được miêu tả trong Triết học toán. Do khả năng ứng dụng rộng rãi trong nhiều khoa học, toán học được mệnh danh là "ngôn ngữ của vũ trụ". HH là một mảng tri thức thuộc phạm trù môn Toán. KNHH là KN toán học trừu tượng.

Như vậy, KN Toán học nói chung hay KNHH nói riêng rất trừu tượng, không được giới thiệu một cách tường minh, cụ thể. Nhưng nó lại trải dài và có một vị trí rất quan trọng. Cụ thể hơn, các KN toán học nói chung và KNHH nói riêng được giới thiệu trong suốt quá trình học tập của HS theo nguyên tắc đồng tâm, giới thiệu từ các KN đơn giản đến phức tạp, từ những KN đã biết đến những KN chưa biết. Mặc dù, tư duy của HS được hoàn thiện dần nhưng chúng vẫn chưa thoát li khỏi những đối tượng và những tình huống cụ thể.

Cho nên, các em vẫn chưa đủ trình độ để nhận thức hay tiếp nhận ngay một KN toán học theo đúng bản chất của nó dưới dạng một định nghĩa như các cấp học trên. Bởi thế, các KN Toán học ở tiểu học nói chung cũng như các KNHH nói riêng thường được giới thiệu theo phương pháp quy nạp không hoàn toàn hay là sách giáo khoa đưa ra cho HS một số ví dụ, hình HH, hình ảnh và cách giải các ví dụ hay ý nghĩa miêu tả của các hình ảnh đó nhằm cho HS quan sát, phân tích để từng bước nắm được nội dung KN. Sau đó, HS mô tả lại KN chứ sách giáo khoa không đưa ra những kết luận khái quát về KN đó hay chỉ đưa ra dưới dạng mô tả lại KN thông qua những hình ảnh trực quan mà HS có thể quan sát và nhận thức được. Phương pháp dạy học trực quan 1.

Quan niệm về phương pháp trực quan Phương pháp dạy học trực quan trong dạy học toán ở tiểu học là một phương pháp dạy học, trong đó GV tổ chức hướng dẫn cho HS trực tiếp hoạt động trên các phương tiện, đồ dùng dạy học, từ đó giúp HS hình thành kiến thức và kĩ năng cần thiết của môn Toán. Vai trò và phạm vi sử dụng của phương pháp dạy học trực quan trong dạy học Toán 1.