Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Giới thiệu về cây lạc 1. Nguồn gốc và vị trí phân loại - Nguồn gốc: Lạc là một loại cây thực phẩm ngắn ngày thuộc họ đậu có nguồn gốc tại Nam Mỹ. Vào thời kỳ phát hiện châu Mỹ, cùng với sự xâm nhập của châu Âu vào lục địa mới mới, người ta mới biết đến cây lạc.
Nguồn gốc cây lạc ở Nam Mỹ được khẳng định khi SKiê (E.1877) tìm thấy lạc trong ngôi mộ cổ An Côn ở bờ biển gần LiMa, thủ đô PêRu. Người ta đã phát hiện ở đây nhiều ngôi mộ chứa những xác ướp đặt ngồi, xung quanh là những vại đất nung chứa nhiều loại thực phẩm khác nhau, còn được bảo vệ tốt. Trong đó có nhiều vại đựng quả lạc. Những mẫu vật về lạc phát hiện ở An Côn có liên quan đến văn hóa trước An Côn được xác định vào khoảng 750 - 500 năm trước công nguyên.
Theo tài liệu của Ăngghen thì lạc tìm thấy ở (Las Haldas) thuộc thời kỳ đồ gốm cách đây khoảng 3800 năm [9]. Cây lạc đã du nhập vào Việt Nam khi nào thì đến nay vẫn chưa xác định được, nhưng khi tìm hiểu người ta thấy có một só điểm nổi bậc sau. Về địa lý: nước ta nằm gần hai Trung tâm của cây lạc, đặc biệt là Indonexia, nơi có nhiều mối liên hệ như lịch sử trồng lúa, trồng dừa, trồng tre…Vì vậy có lẽ lạc từ nước này vào Việt Nam, đồng thời cũng có thể từ Trung Quốc [5]. - Tên khoa học: Cây lạc có tên khoa học là Arachis hypogaea.
- Tên Việt Nam: Lạc, đậu phộng, đậu phụng. - Vị trí phân loại: + Giới (regirum): Plantae + Bộ (ordo): Fabales + Họ (familia): Fabaceae + Phân họ (subfamilia): Faboideae + Tông (tribus): Aeschynomeneae + Chi (genus): Arachis + Loài (species): A. Đặc điểm cơ quan sinh dưỡng Rễ Hình 1. Rễ lạc Khi hạt lạc nảy mầm thì phôi rễ phát triển trước và chui ra khỏi vỏ hạt sớm nhất.
Phôi rễ có gỗ thứ cấp nên lớn dần và trở thành rễ chính, trên rễ chính phát sinh nhiều rễ phụ thứ cấp và tạo thành mạng rễ phân bố chủ yếu ở lớp đất mặt từ 0 – 30 cm [5]. Sự phát triển của hệ rễ ở thời kỳ đầu rất nhanh rồi chậm dần vào các kỳ cuối. Trong điều kiện sản xuất của Việt Nam, khi có đủ độ ẩm thích hợp và đất tơi xốp thì sau 3 - 5 ngày trong đất rễ chính đã dài tới 3 - 6 cm. Sau 10 ngày dài tới 8 - 10 cm, đồng thời rễ phụ cấp 1 đã hình thành, chiều dài rễ đã dài tới 4 - 5 cm, số lượng chừng hơn 10 rễ [5].
Sau một tháng, rễ chính đã ăn sâu có chiều dài bằng độ dày tầng đất mặt tơi xốp. Rễ cấp 1 có 18 - 20 cm. Hệ rễ phụ đã có nhiều cấp (2, 3, 4) tạo thành mạng rễ, chúng phát triển mạnh theo chiều ngang, ở thời kỳ đầu gần như vuông góc với rễ chính. Vào cuối kỳ sinh trưởng rễ phụ thứ cấp có xu hướng phát triển theo chiều sâu.
Rễ khi mới phát triển có màu trắng, các rễ phát triển sớm khi được 45 - 50 ngày chuyển màu vàng nhạt sau đó chuyển nâu. Thời kỳ cây làm quả các rễ thứ cấp phát triển nhiều kể cả trên đoạn thân cành sát gốc [5]. Sự phát triển của bộ rễ phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố ngoại cảnh, chế độ canh tác, lượng phân bón. Khi đất tơi xốp, bón đủ lân, vôi rễ phát triển mạnh.
Là cây họ đậu nên rễ lạc có khả năng cố định nito khí quyển do vi khuẩn Rhizobium sống cộng sinh. Chính vì vậy mà cây lạc tự đáp ứng được phần nào yêu 4 cầu sử dụng đạm. Sau khi rễ ăn sâu vào đất, chúng gặp vi khuẩn Rhizobium, rễ tiết ra men polygalactoronaza hấp dẫn vi khuẩn. Vi khuẩn xâm nhập qua màng tế bào rễ và sinh sản rất nhanh trong các tế bào rễ.
Khi còn non vi khuẩn có dạng hình que, về sau có hình gậy, lúc này chúng hoạt động mạnh xâm nhập vào tế bào với tốc độ 5 - 8 µm/giờ. Quan hệ với cây lúc này là quan hệ ký sinh, vi khuẩn không chỉ cư trú sinh sản mà còn lấy dinh dưỡng gồm đạm và gluxit từ rễ, đồng thời làm hạn chế hoạt động của bộ rễ ở thời kỳ mới phát triển [5]. Thời kỳ phát triển bộ rễ hoàn chỉnh chính là thời kỳ cây con (cây có 3 lá thật). Thời kỳ này có vị trí rất lớn trong việc hình thành năng suất lạc, vì vậy sự phát triển của bộ rễ tốt sẽ là cơ sở cho sự phát triển mầm cành, mầm hoa sớm [5].
Thân - Dạng thân lạc: Thân lạc được sinh ra từ trục phôi thường mọc thẳng. Thân lạc có hai đoạn: Đoạn dưới lá mầm (cổ rễ) và đoạn trên lá mầm, đoạn dưới lá mầm dài hay ngắn tùy thuộc vào độ sâu lấp hạt. Nếu lấp hạt quá sâu thì đoạn thân này dài sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển chiều cao phía trên. Chiều cao tối đa của các giống lạc phổ biến ở Việt Nam là 65 cm.
Các đốt gốc và sát thân ngắn, to; các đốt trên dài và nhỏ dần. Hình dạng của cây lạc được cấu trúc do thân và cành của các nhóm giống cũng khác nhau. Theo Bunting có 3 dạng: + Lạc đứng: Thân và cành đều thẳng, góc phân cành hẹp. + Lạc bò: Thân đứng, cành bò lan, góc độ phân cành lớn.
+ Lạc trung gian: Nửa đứng, nửa bò. - Màu sắc thân: Hầu hết các giống có thân xanh hoặc phớt tím. Một số giống khác có màu tím sẫm. Trên thân có phủ một lớp lông tơ trắng, mức độ nhiều hay ít tùy thuộc vào giống lạc.
Các giống có lông dày thường ít mẫn cảm với một số loại sâu [5]. 5 Cành lạc Hình 1. Thân và cành - Cành cấp 1: Cành cấp 1 phát sinh từ các đốt thứ 1 đến đốt thứ 6 của thân chính, tương đương 7 cành, nhưng thường các cành ở đốt thứ 1 - 4 mới cho quả chắc. Khi cây lạc có từ 2 - 3 lá thật thì tại hai nách lá mầm hai mầm cành xuất hiện, đây là cành cấp 1 đầu tiên, cặp cành này gọi là cặp cành cho năng suất.
Trong điều kiện thuận lợi khi thân chính có 4 - 5 lá thật thì tại các đốt gốc của hai cành cấp 1 xuất hiện các mầm cành cấp 2, đồng thời trên thân tại các nách lá thật thứ 1, thứ 2, mầm cành cấp 1 thứ 3, thứ 4 phát triển [5]. - Cành cấp 2: Cành cấp 2 chỉ phát sinh ở đốt đầu tiên của hai cành cấp 1 thứ nhất nên tối đa sẽ có bốn cành cấp 2 trên một cây lạc. Các cành cấp 2 cũng góp phần tạo năng suất nên số lượng cành cấp 2 càng nhiều thì số lượng hoa hữu hiệu càng cao, năng suất cao. Khi gặp tác động xấu của ngoại cảnh, số lượng cành cấp 2 sẽ ít hoặc không có [5].
Tổng số cành trên cây đạt 11 cành là tối đa, song các cành cho quả chắc chỉ có ở năm cành cấp 1 và bốn cành cấp 2. Vì vậy sự xuất hiện đủ 9 cành ở phần gốc thân sớm và các cành sinh tưởng khỏe, mập sẽ là cơ sở cho năng suất cao. Cành cấp 1 thứ 6 trở đi không cho quả chắc [5]. Lá lạc Lá lạc thuộc lá kép lông chim một lần, mỗi lá có 4 lá chét.
Cuống lá dài từ 4 - 9 cm. Trên cuống lá và hai mặt phiến lá đều có lông, màu sắc lá từ xanh đậm đến xanh nhạt tùy giống [5]. Khi bất thuận, thiếu nước và dinh dưỡng thì tốc độ ra lá chậm hơn rất nhiều. Số lá trên thân thường đạt từ 27 - 28 lá nhưng khi trồng muộn thời vụ khác nhau thì số lá sẽ khác nhau.
Tổng số lá trên cây tăng dần từ 21 ngày sau khi gieo đối với tất cả các giống, số lá cực đại khoảng 93 - 112 lá ở dạng thân đứng. Diện tích lá và lượng chất khô tăng đều đặn từ giai đoạn có 3 lá thật đến khi có hình thành tia quả [5]. Hoa lạc Hình 1. Hoa lạc Hoa lạc là hoa lưỡng tính nên có đầy đủ các thành phần: Đài, cánh, lá bắc, bộ nhị và nhụy.
Hoa phát triển thành cụm hoa chùm, mỗi chùm gồm 2 - 7 hoa, có khi tới 15 hoa, các hoa trong chùm thường phát triển không đều. Hoa có cấu tạo rất 7 điển hình của họ Cánh Bướm, hoa mẫu có năm cấu tạo đối xứng hai bên. Hoa gồm 5 cánh hình cánh bướm không đều nhau chia làm 3 loại: Một cánh cờ to nhất màu vàng ở phía ngoài cùng, trên cánh có nhiều sọc màu nâu đỏ chạy dọc theo gần hết cánh hoặc hết cánh tùy giống; cánh hai bên màu vàng nằm phía trong cánh cờ, chiều rộng chỉ bằng 1/2 cánh cờ; cánh còn lại nằm sát với nhị và nhụy có kích thước nhỏ, hầu như không màu hợp với nhau tạo thành cánh thìa, đầu cánh mỏ chim ôm lấy nhị và nhụy. Đài hoa gồm 5 mảnh luôn luôn tạo thành ống dài, phía trên chia thành 5 lá đài, chiều dài ống đài từ 3 - 6 mm tùy giống và thường ngắn hơn ở các hoa ra muộn.
Ống đài có màu vàng xanh phía trên mang cánh hoa. Nhụy hoa gồm 10 cái đã thoái hóa 2 còn lại 8 cái dài ngắn xen kẽ nhau, phía đầu phát triển thành bao phấn. Trong bốn nhị có bao phấn hình bầu dục có ba nhị mang hai bao phấn, một nhị mang một bao phấn; bốn nhị còn lại ngắn hơn chỉ mang một bao phấn hình tròn nhỏ kém phát dục. Cuống của 8 nhị kết lại thành ống nhị.
Ống nhị tài với ống đài một góc thay đổi tùy loại giống. Các hạt phấn rời màu vàng dễ dính vào đầu nhụy. Nhụy gồm có núm nhụy, vòi nhụy và bầu hoa, núm nhụy vượt lên trên nhị. Bầu của hoa lạc là loại bầu thượng nằm ở gốc ống đài có kích thước từ 0,5 - 1,5 mm [5].
Quả và hạt lạc Quả lạc gồm hai bộ phận là bầu hoa và tia quả. Tia quả do mô phân sinh nằm ở gốc bầu hoa hình thành. Khi bắt đầu phát triển các tế bào của mô phân sinh phân chia mạnh làm tia dài ra đưa bầu hoa vào đất. Chiều dài của tia từ 4 - 16 cm, do vậy đối với các giống lạc đứng cây, các hoa ra ở phân giữa thân cành trở nên ít có 8 điều kiện hình thành quả.