Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Giới thiệu sơ lược về cây bí đỏ 1.1 Nguồn gốc và phân loại khoa học Nguồn gốc: Bí đỏ có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới Châu Phi, Châu Mỹ, Nam Châu Á (Ấn Độ, Malacca, Nam Trung Quốc) nên yêu cầu về nhiệt độ để sinh trưởng và phát triển cao hơn các loại rau ăn quả khác. Vì vậy, bí đỏ cũng như các loại cây họ bầu bí khác có khả năng phát triển rộng ở nước ta từ Bắc chí Nam (Mai Thị Phương Anh và ctv, 1996). Phân loại khoa hoc: Bi đỏ thuộc: Gidi Plantae, ngành hạt kín (Angiospermatophyta) hay ngành Ngoc Lan (Magnoliophyta), lớp hai lá mầm (Dicotyledoneae), chi Cucurbita, là một loài thực vật có hoa trong bộ Cucurbitaceae (Ta Thu Cúc và ctv, 2000).2 Đặc điểm thực vật học Theo Trần Thị Ba (2013), cây bí đỏ có các đặc tính thực vật học: Rễ: Rễ của cây bí đỏ có bộ rễ phát triển rất sâu và rộng, khả năng hút nước rất mạnh, rễ chính ăn sâu (> 2 m) và rễ phụ ăn lan rộng nên khả năng chịu hạn tốt. Khả năng tái sinh của rễ kém nên thường được gieo thắng, khi gieo hạt đặt hạt nằm ngang hoặc quay xuống đất.
Cây có khả năng phát triển trên đất hơi phèn hoặc mặn. Đây là cây rau được chú ý canh tác đầu tiên trên những vùng đất mới khai phá. Thân: Thân bò có tua cuốn, thân dài ngắn tùy giống, thân tròn hay có gốc cạnh. Thân có khả năng ra rễ bất định ở đốt.
Tua cuốn phân nhánh mọc ở đốt thân. Lá: Lá thuộc loại hai lá mầm, hai lá mầm đầu tiên mọc đối xứng nhau qua đỉnh sinh trưởng. Bí đỏ có độ lớn hai lá mầm lớn nhất trong họ bầu bí. Lá mầm: lớn dang hình trứng, tuổi thọ trung bình khoảng 25 ngày, nếu được chăm sóc tốt tuôi thọ sẽ được 3 kéo đài.
Lá thật mọc cách trên thân chính, lá có điểm lớn tối đa vào thời kì sinh trưởng mạnh, ra hoa rộ, lá có hình chân vịt, xẻ thùy sâu hoặc không xẻ thùy. Trên lá và cuống có lớp lông phủ dày, lớp lông này có tác dụng bảo vệ và chống thoát hơi nước. Bí đỏ có bộ lá lớn nên khả năng quang hợp cao, vì vậy cần bé trí mật độ phù hợp dé hạn chế sâu bệnh, tăng khả năng quang hợp. Hoa: Số lượng mỗi loại hoa trên cây nhiều nhất là hoa đực, kế đến là hoa cái đôi khi xuất hiện hoa lưỡng tính.
Sự sắp xếp hoa trên cây của nhóm này là đơn tính cùng gốc chiếm ưu thế. Hoa đực mọc đơn, ra sớm và ở vị trí thấp hơn hoa cái trên cùng cây. Hoa đực nhỏ hơn hoa cái. Bí đỏ có hoa lớn nhất trong họ bau bí, hoa có màu vàng sam, thường thì số hoa đực trên cây nhiều hơn hoa cái.
Khi thời tiết không có lợi cho ong bướm thụ phan thì cần phải thụ phan bổ sung, trung bình một hoa đực thụ phan cho 2 - 3 hoa cái. Quả: Đặc điểm của cuống quả là một đặc tính để phân biệt các loài bí trồng. Cuống trái mềm hay cứng, tròn hay gốc cạnh, đáy cuống phình hay không. Vỏ trái cứng hay mềm, trơn láng hay san sùi, màu sắc vỏ trái thay đổi từ xanh đậm tới vàng, hơi trang.
Hình dang trái thay đối từ tron, oval tới dai. Thịt trái đài hay mỏng tùy giống, màu vàng đỏ tới vàng tươi. Ruột chứa nhiều hạt nằm giữa trái. Hạt: Hạt dẹp, hơi dài, một đầu nhọn và một đầu tròn.
Kích thước 5 - 12 mm. Hạt chứa nhiều chất béo nên dé mat sức nảy mầm. Số lượng hạt trong quả có từ 100 - 200 hạt hoặc nhiều hơn.3 Các thời kỳ sinh trưởng và phát triển của cây bí đỏ Theo Tạ Thu Cúc (2007), cây bí đỏ trải qua 5 thời kỳ sinh trưởng: Thời kỳ nây mam, thời kỳ cây con, thời kỳ ra hoa, thời kỳ ra quả, thời kỳ già cdi. Thời ky nay mam: Thời kỳ nay mam của cây bí đỏ được tính từ khi mọc đến lúc cây ra hai lá mầm.
Nhiệt độ thích hợp cho thời kỳ nay là 25 - 30°C. Hat chứa nhiều chat dinh dưỡng, nên thuận lợi cho quá trình mọc. Yếu tố quan trọng trong thời kỳ nay là nhiệt độ. Khi nhiệt độ lớn hơn 12°C thì hạt mới có thé nay mam, nhiệt độ thích hợp nhất là 25 - 30°C.
Sự sinh trưởng của hai lá mam phụ thuộc vào giống, nhiệt độ, chất đinh dưỡng và độ âm đất. Thời kỳ cây con: Thời kỳ cây con bắt đầu từ lúc cây có hai lá mầm đến 4 - 5 lá thật. Đặc điểm của thời kỳ này là thân lá sinh trưởng rất chậm, lá nhỏ, lóng cây nhỏ và ngắn, thân ở trạng thái đứng, thân thắng chưa có khả năng phân cành. Giai đoạn này cây sinh trưởng rất yếu, dé man cảm với điều kiện ngoại cảnh, khả năng chống chịu sâu bệnh kém.
Vì vậy, cần tăng cường chăm sóc, tưới thúc, sử dụng những loại phân dễ hòa tan. Van đề quan trong là phun thuốc phòng chống bệnh hai. Thời kỳ ra hoa: Thời kỳ ra hoa được tính từ giai đoạn cây có 4 - 5 lá thật đến khi ra hoa đầu tiên. Ở thời kỳ này thân lá sinh trưởng mạnh, các nhánh cấp 1, cấp 2 và tua cuốn được hình thành liên tục.
Cây nhanh chóng chiếm diện tích dinh dưỡng. Ở thời kỳ nay cần chú ý đến sự cân bằng giữa sinh trưởng sinh dưỡng và sinh trưởng sinh thực, tùy theo mục đích thu hái ở bộ phận nào mà có chế độ chăm sóc hợp lý. Thời kỳ ra quả: Cây sinh trưởng và phát triển mạnh, khối lượng thân, lá, quả trên mặt đất và khối lượng dưới mặt đất đạt tối đa. Thời kỳ già cỗi: Trong thời kỳ này sự sinh trưởng của thân, lá, quả giảm đi nhanh chóng, số quả trên cây ít, cây trở nên già cdi.
Nên tăng cường chăm sóc, bón phân có thé làm cho thời kỳ gia cỗi đến chậm. Nhìn chung, sau khi tận thu có thé nhanh chong chuẩn bị cho vụ gieo trồng tiếp theo đề sử dụng đất đai có hiệu quả hơn.4 Yêu cầu điều kiện ngoại cảnh Theo Trần Thị Ba (2013), cây bí đỏ có yêu cầu và điều kiện ngoại cảnh: Nhiệt độ: Bi đỏ thích nghi với điều kiện vùng nhiệt đới, có thể trồng ở đồng bằng cho đến cao nguyên có độ cao 1. Nhiệt độ cho cây sinh trưởng và phát triển từ 23 - 30°C. Nhiệt độ và độ dài ngày có ảnh hưởng đến sự hình thành hoa đực và hoa cái trên cây.
Sự chênh lệch nhiệt độ ngày và đêm càng lớn hoa cái càng nhiều, năng suất tăng. Ngày dài và nhiệt độ cao thích hợp cho cây ra nhiều hoa đực. Ánh sáng: Cây yêu cầu ánh sáng ngày ngắn từ 10 - 12 giờ chiếu sáng trong ngày. Bí đỏ yêu cầu cường độ ánh sáng mạnh; nếu gieo trồng trong điều kiện mưa nhiều, trời âm u, ánh sáng yếu cây sinh trưởng kém, cây dễ bị nhiễm bệnh.
Âm độ: Bi đỏ không thích ẩm độ cao, 4m ướt dé bị bệnh. Trong thời kỳ cây phát triển thân lá, thời kỳ hình thành hoa và thời kỳ quả phát triển cây cần đủ nước. 5 Gió: Gió có thé làm tốc day, gãy ngọn, cành, rụng nụ hoa vi vậy bồ trí bí đỏ bò xuôi theo chiều gió. Nước: Cây yêu cầu nhiều nước vì bộ lá to, nhiều lá, cần âm độ 70 - 80%.
Cây không kén đất nhưng đòi hỏi phải thoát nước tốt, vì vậy chịu úng kém nhưng chịu khô hạn tốt. Âm độ cao không khí thích hợp cho cây phát triển vì dé phát sinh bệnh trên lá. Đất và pH: Cây bí đỏ không kén đất yêu cầu đất tơi xốp. tầng đất canh tác sâu, thích hợp dé trồng trên đất phù sa, thịt nhẹ.
Cây bí đỏ có thé sinh trưởng và phát triển ở pH trung tính đến hơi chua, bình thường pH từ 5 - 7. Dinh dưỡng: Ngoài ra, bí đỏ cũng cân các chât trung và vi lượng, đặc biệt rât nhạy cảm với canxi và magie. Thiếu canxi bí dé bị “thối dit trái”, thiếu magie giảm kha năng đậu trái (Nguyễn Mạnh Chinh, 2011). Dam: Là thành phần cây bí cần nhiều sau các nguyên tố carbon, Hydro va Oxy, trong đó có từ 2,5 - 5% N có nhiều ở lá non.
Cây bí cần cung cấp nhiều N ở giai đoạn sinh trưởng dé phân chia tế bao tăng thích thước tế bao. Lân: Rat cần trong thời kỳ cây con dé phát triển rễ. Nồng độ lân trong lá chiếm 0,2 - 0,6% chất khô. Cần bón lân sớm dé cây bi đỏ phát triển bộ rễ tốt.
Kali: Giúp cho cây bí đỏ tăng khả năng chống chịu, tăng khả năng chính sớm và tăng lượng đường trong trái. Thiếu kali thì kali chuyên từ lá già sang lá non làm cho cây tăng trưởng chậm, chóp lá bị mat diệp lục tố dẫn đến lá bị hoại tử.5 Các loại sầu, bệnh hại trên cây bí đỏ Theo Phạm Văn Biên và ctv (2003), trên cây bí đỏ có các loải sâu, bệnh hại: 1.1 Sau hại Bọ trĩ (7#rịp palmi) hay còn gọi là bù lach, ray lửa: Là một đối tượng sâu hại nguy hiểm nhất trên cây bí đỏ, gây hại nặng từ giai đoạn cây con đến ra hoa, đậu trái. Bọ trưởng thành và bọ non cơ thé rất nhỏ, dài khoảng 1 mm. Bọ trưởng thành màu vàng nhạt hay vàng đậm, cánh là những sợi tơ mảnh, cuối bụng thon, di chuyên nhanh đẻ trứng trong mô mặt dưới lá.
Bọ trĩ hút làm dot lá non xoắn lại có nhiều đốm nhỏ màu vàng nhạt. Mật độ cao làm cây can cỗi không phát triển được, dot bi chin lại, lá vàng 6 và khô. Bọ trĩ gây hại nặng làm đọt non sượng, ngóc đầu lên cao. Bọ trĩ phát triển mạnh trong điêu kiện thời tiệt nóng và khô, có sức có sức kháng thuôc cao va mau quen thuôc.
Bo ray dưa (Aulacophora similis): Thành trùng có cánh cứng, màu vàng cam, hình bau dục. Dài 7 - 8 mm, mắt đen, râu dai. Bọ trưởng thành cắn lá non đứt thành vòng tròn trên lá, bọ thường pha hại khi cây còn nhỏ có 4 - 5 lá thật, mật độ bọ cao có thể cây trụi lá đọt. Khi lá lớn có nhiều lông cứng bò ít phá hại.
Bọ non sống trong đất ăn rễ và cắn gốc cây, ké cả khi cây đã lớn làm cây sinh trưởng kém. Bọ phát triển gây hại nhiều vào mùa khô. Biện pháp phòng trừ: cày bừa phơi đất đề diệt sâu non và nhộng, bắt bọ trưởng thành bằng tay hoặc vợt. Bọ xit mướp (Aspongopus fuscus): Bọ trưởng thành mau nâu sam, hình lục giác, dai 17 - 18 mm, rộng 9 - 10 mm.
Trứng hình trụ nằm ngang, xếp liền nhau một hang từ 10 đến 20 trứng.