Nghệ Thuật Tự Sự Trong Truyện Ngắn Dương Nghiễm Mậu

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn dương nghiễm mậu, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Trần Thị Lương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Kha
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Nghệ Thuật Tự Sự Trong Truyện Ngắn Dương Nghiễm Mậu
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 2.1. Dương Nghiễm Mậu trong nghiên cứu, phê bình trước 1975
• 2.2. Dương Nghiễm Mậu trong nghiên cứu, phê bình sau năm 1975
• 3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1. Mục đích nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Đóng góp của đề tài
• 6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TỰ SỰ HỌC, TÁC GIẢ DƯƠNG NGHIỄM MẬU TRONG VĂN HỌC MIỀN NAM VIỆT NAM 1954 - 1975
• 1.1. Khái quát về tự sự học
• 1.1.1. Khái niệm tự sự
• 1.1.2. Khái niệm tự sự học
• 1.2. Đôi nét về văn xuôi miền Nam 1954 - 1975
• 1.2.1. Bối cảnh văn hóa - xã hội
• 1.2.2. Đội ngũ và khuynh hướng văn xuôi miền Nam
• 1.3. Cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của Dương Nghiễm Mậu
• 1.3.1. Cuộc đời của nhà văn Dương Nghiễm Mậu
• 1.3.2. Sự nghiệp sáng tác
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRONG TRUYỆN NGẮN DƯƠNG NGHIỄM MẬU
• 2.1. Người kể chuyện trong truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu
• 2.1.1. Người kể chuyện toàn tri
• 2.1.2. Người kể chuyện ngoại hiện
• 2.1.3. Người kể chuyện đồng sự
• 2.2. Điểm nhìn trong truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu
• 2.2.1. Điểm nhìn của người kể chuyện
• 2.2.2. Điểm nhìn của nhân vật
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT CẤU, NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRONG TRUYỆN NGẮN DƯƠNG NGHIỄM MẬU
• 3.1. Kết cấu truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu
• 3.1.1. Kết cấu đồng hiện
• 3.1.2. Kết cấu lắp ghép
• 3.1.3. Kết cấu chuyện lồng trong chuyện
• 3.2. Ngôn ngữ truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu
• 3.2.1. Ngôn ngữ giàu tính biểu tượng
• 3.2.2. Ngôn ngữ đậm chất hiện thực - đời thường
• 3.2.3. Ngôn ngữ giàu chất thơ
• 3.2.4. Ngôn ngữ đối thoại nội tâm và độc thoại nội tâm
• 3.3. Giọng điệu trong truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu
• 3.3.1. Giọng chất vấn, hoài nghi
• 3.3.2. Giọng bình thản lạnh lùng
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghệ Thuật Tự Sự Trong Truyện Ngắn Dương Nghiễm Mậu

Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú, phản ánh sâu sắc tâm tư và hiện thực xã hội miền Nam Việt Nam giai đoạn 1954-1975. Tác phẩm của ông không chỉ đơn thuần là những câu chuyện mà còn là những triết lý sống, những trăn trở về con người và số phận. Dương Nghiễm Mậu đã khéo léo sử dụng nghệ thuật tự sự để thể hiện những cảm xúc, tâm trạng của nhân vật, từ đó tạo nên một không gian văn học đặc sắc và sâu sắc.

1.1. Khái Niệm Nghệ Thuật Tự Sự Trong Văn Học

Nghệ thuật tự sự là một lĩnh vực nghiên cứu về cách thức kể chuyện, bao gồm các yếu tố như người kể chuyện, điểm nhìn và cấu trúc truyện. Trong văn học, nghệ thuật tự sự giúp tác giả truyền tải thông điệp và cảm xúc đến độc giả một cách hiệu quả.

1.2. Dương Nghiễm Mậu Một Tài Năng Văn Chương

Dương Nghiễm Mậu là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học miền Nam, nổi bật với phong cách viết độc đáo và sâu sắc. Ông đã tạo ra những tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân, thể hiện rõ nét tâm tư và nỗi niềm của con người trong bối cảnh xã hội đầy biến động.

II. Những Thách Thức Trong Nghệ Thuật Tự Sự Của Dương Nghiễm Mậu

Trong quá trình sáng tác, Dương Nghiễm Mậu đã phải đối mặt với nhiều thách thức, từ việc tìm kiếm giọng điệu riêng đến việc phản ánh chân thực hiện thực xã hội. Những khó khăn này không chỉ đến từ bản thân tác giả mà còn từ bối cảnh lịch sử và văn hóa của thời kỳ ông sống.

2.1. Bối Cảnh Lịch Sử Ảnh Hưởng Đến Sáng Tác

Bối cảnh lịch sử miền Nam Việt Nam giai đoạn 1954-1975 đã tạo ra nhiều áp lực cho các nhà văn, trong đó có Dương Nghiễm Mậu. Những biến động xã hội, chiến tranh và sự phân hóa tư tưởng đã ảnh hưởng lớn đến nội dung và hình thức tác phẩm của ông.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Thể Hiện Tâm Trạng Nhân Vật

Việc thể hiện tâm trạng nhân vật trong truyện ngắn của Dương Nghiễm Mậu không hề đơn giản. Ông phải khéo léo lồng ghép những cảm xúc phức tạp vào trong từng câu chữ, tạo nên sự đồng cảm và thấu hiểu từ phía độc giả.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Nghệ Thuật Tự Sự Trong Tác Phẩm

Để nghiên cứu nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, từ phân tích văn bản đến so sánh với các tác phẩm khác. Những phương pháp này giúp làm sáng tỏ hơn về phong cách và đặc điểm nghệ thuật của tác giả.

3.1. Phân Tích Văn Bản Cách Tiếp Cận Hiệu Quả

Phân tích văn bản là phương pháp chủ yếu trong nghiên cứu nghệ thuật tự sự. Qua việc phân tích ngôn ngữ, cấu trúc và hình tượng, có thể hiểu rõ hơn về cách Dương Nghiễm Mậu xây dựng nhân vật và truyền tải thông điệp.

3.2. So Sánh Với Các Tác Giả Khác

So sánh tác phẩm của Dương Nghiễm Mậu với các tác giả khác trong cùng thời kỳ giúp làm nổi bật những điểm khác biệt và tương đồng trong phong cách viết, từ đó làm rõ hơn giá trị nghệ thuật của ông.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghệ Thuật Tự Sự Trong Truyện Ngắn

Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giáo dục và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ. Những tác phẩm của ông có thể được sử dụng trong giảng dạy văn học để giúp học sinh hiểu rõ hơn về con người và xã hội.

4.1. Giáo Dục Văn Học Qua Tác Phẩm

Tác phẩm của Dương Nghiễm Mậu có thể được đưa vào chương trình giảng dạy văn học, giúp học sinh tiếp cận với những vấn đề nhân sinh sâu sắc và phát triển tư duy phản biện.

4.2. Truyền Cảm Hứng Cho Thế Hệ Trẻ

Nghệ thuật tự sự của Dương Nghiễm Mậu có thể truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ trong việc khám phá bản thân và tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống, từ đó hình thành những giá trị nhân văn tốt đẹp.

V. Kết Luận Tương Lai Của Nghệ Thuật Tự Sự Trong Văn Học

Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu không chỉ là một phần quan trọng trong văn học Việt Nam mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Tương lai của nghệ thuật này sẽ tiếp tục được khám phá và phát triển, góp phần làm phong phú thêm nền văn học nước nhà.

5.1. Tiềm Năng Nghiên Cứu Nghệ Thuật Tự Sự

Nghệ thuật tự sự vẫn còn nhiều tiềm năng để nghiên cứu, từ việc áp dụng các lý thuyết hiện đại đến việc khám phá những khía cạnh chưa được khai thác trong tác phẩm của Dương Nghiễm Mậu.

5.2. Định Hướng Phát Triển Văn Học Việt Nam

Nghệ thuật tự sự sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc định hình văn học Việt Nam, góp phần vào việc phát triển tư duy sáng tạo và nhân văn trong xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu văn học đô thị miền Nam giai đoạn 1954-1975 là một trong những mảng đề tài học thuật giàu giá trị nhưng từng tồn tại nhiều khoảng trống lý luận. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số: 8220121) của tác giả Trần Thị Lương, do PGS.TS Nguyễn Văn Kha hướng dẫn tại Trường Đại học Thủ Dầu Một (hoàn thành năm 2021), đã lựa chọn đề tài "Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu" nhằm giải mã toàn diện diện mạo thi pháp của một cây bút tiên phong. Trong suốt sự nghiệp sáng tác với hơn 20 tác phẩm văn xuôi quy mô, Dương Nghiễm Mậu (1936-2016) đã xác lập một phong cách trần thuật độc đáo, thấm đẫm tư tưởng hiện sinh và phản ánh sâu sắc những chấn thương tinh thần của con người thời chiến.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là vận dụng hệ thống lý thuyết tự sự học hiện đại để làm sáng tỏ các bình diện nghệ thuật cốt lõi trong truyện ngắn của tác giả: mô hình người kể chuyện, tổ chức điểm nhìn nghệ thuật, kết cấu tự sự, hệ thống ngôn ngữ và các sắc thái giọng điệu đặc trưng. Phạm vi khảo sát trọng tâm tập trung vào 4 tập truyện ngắn tiêu biểu được tái bản chính thức gồm Cũng đành, Đôi mắt trên trời, Tiếng sáo người em út và Nhan sắc.

Ý nghĩa khoa học của công trình thể hiện ở việc nâng cao tính khách quan trong đánh giá di sản văn học đô thị miền Nam, đạt tỷ lệ quy chiếu học thuật chuẩn mực qua việc tái cấu trúc các giá trị nghệ thuật thay vì thuần túy phân tích xã hội học chính trị. Luận văn cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc, lấp đầy hơn 80% các khoảng trống nghiên cứu về kỹ thuật trần thuật của tác giả trong giai đoạn 1954-1975.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống tự sự học kinh điển và hậu kinh điển làm trục lý thuyết chủ đạo, kế thừa nền tảng từ công trình nền tảng của Tzvetan Todorov (1969), Gérard Genette (1972, 1983), Mieke Bal (1985, 1997), Boris Uspensky và chuyên khảo của nhà nghiên cứu Trần Đình Sử. Khung lý luận tập trung khai thác 4 khái niệm trung tâm:

• Người kể chuyện (Narrator): Chủ thể phát ngôn và tổ chức văn bản nghệ thuật, được khu biệt rành mạch giữa tác giả tiểu sử và các hình thức trần thuật (người kể toàn tri, ngoại hiện, đồng sự).
• Điểm nhìn nghệ thuật (Focalization/Point of view): Tọa độ nhận thức, tâm lý và không-thời gian để tri nhận thế giới truyện kể, chia thành điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìn bên trong và điểm nhìn hạn tri của nhân vật.
• Kết cấu tự sự (Narrative structure): Phương thức tổ chức các sự kiện, xâu chuỗi tình tiết theo mô hình phi tuyến tính, đồng hiện và lồng ghép.
• Diễn ngôn tự sự (Narrative discourse): Hệ thống chất liệu ngôn từ nghệ thuật gồm đối thoại nội tâm, độc thoại, biểu tượng và các biến thể giọng điệu.

Bên cạnh đó, luận văn kết hợp hệ hình triết học hiện sinh (Existentialism) của Jean-Paul Sartre và Albert Camus để giải mã thế giới tinh thần của con người hư vô, cảm thức tha hóa và sự lựa chọn thân phận trong văn cảnh đô thị miền Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu khảo sát chính bao gồm 4 tập truyện ngắn cốt lõi phát hành năm 2007 (NXB Văn nghệ) kết hợp cùng hơn 20 tác phẩm truyện dài, đoản văn và bút ký của Dương Nghiễm Mậu giai đoạn 1957-1975. Cỡ mẫu nghiên cứu được xây dựng dựa trên phương pháp chọn mẫu chủ đích (purposive sampling), bao quát toàn bộ các truyện ngắn mang tính bước ngoặt tư tưởng và cách tân kỹ thuật viết của tác giả.

Luận văn kết hợp đa dạng các phương pháp phân tích liên ngành:

• Phương pháp tiếp cận tự sự học: Dùng để mổ xẻ cấu trúc trần thuật, xác định ngôi kể, phân tầng điểm nhìn và phân tích tính liên kết văn bản.
• Phương pháp lịch sử - xã hội: Xem xét tác phẩm trong bối cảnh lịch sử biến động dữ dội của miền Nam 1954-1975 để đánh giá tính xác thực của cảm quan hiện thực.
• Phương pháp loại hình: Nhận diện các đặc trưng thể loại truyện ngắn và tư duy nghệ thuật của nhà văn đô thị.
• Phương pháp thống kê, phân loại và so sánh - tổng hợp: Định lượng tần suất xuất hiện của các ngôi kể, kiểu kết cấu và giọng điệu nghệ thuật.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp này xuất phát từ tính tương thích vượt trội của tự sự học trong việc giải mã cấu trúc chiều sâu của văn bản nghệ thuật hiện đại. Tiến trình nghiên cứu được thực hiện hoàn chỉnh trong giai đoạn 2019-2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra những đổi mới thi pháp mang tính đột phá trong truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu qua 3 phương diện chính:

Thứ nhất, sự phân hóa và chuyển dịch linh hoạt của mô hình người kể chuyện. Trong 4 tập truyện khảo sát, người kể chuyện toàn tri chiếm khoảng 55% (như trong Tiếng sáo người em út, Những chuột), tạo nên cái nhìn bao quát về thực tại tha hóa; người kể chuyện đồng sự xưng "tôi" chiếm khoảng 30% (như trong Mẹ và con, Bồn cát tuổi thơ, Cơn say mù đục), giúp cá nhân hóa trải nghiệm bi kịch; người kể chuyện ngoại hiện chiếm 15%, mang đến khoảng cách trần thuật khách quan.

Thứ hai, nghệ thuật tổ chức điểm nhìn đa tầng và nội soi tâm lý. Điểm nhìn trần thuật không cố định mà liên tục di chuyển từ ngoại quan (bên ngoài) vào nội quan (bên trong tâm lý nhân vật), chiếm hơn 70% dung lượng các tác phẩm lớn. Tác giả triệt để khai thác điểm nhìn hạn tri của nhân vật trong Lời chúc cho kẻ phản bội, Nhan sắc để diễn tả nỗi hoang mang, day dứt hiện sinh.

Thứ ba, cấu trúc tự sự hiện đại kết hợp ngôn ngữ biểu tượng và giọng điệu phức hợp. Nhà văn đã phá vỡ trật tự thời gian tuyến tính truyền thống để vận dụng kết cấu đồng hiện, kết cấu lắp ghép và chuyện lồng trong chuyện. Ngôn ngữ truyện ngắn vừa giàu tính biểu tượng (hình tượng "lũ chuột", "bồn cát", "ngọn đèn cạn dầu"), vừa đậm chất đời thường trần trụi. Giọng điệu hoài nghi, chất vấn và giọng bình thản lạnh lùng chiếm trên 80% tần suất xuất hiện, tạo ra hiệu ứng thẩm mỹ gây chấn động tâm lý người đọc.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên cho thấy truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu là minh chứng rõ nét cho sự chuyển dịch từ lối viết hiện thực xã hội truyền thống sang lối viết hiện thực hiện sinh. Nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ hiện thực chiến tranh khốc liệt tại miền Nam sau năm 1954, khiến con người luôn đối diện với sự phi lý, đổ vỡ và nỗi cô đơn bản thể. So sánh với các nhận định của Đặng Tiến (1963) về "thời đại mồ côi", Tô Thùy Yên (1967) hay nghiên cứu sau năm 2000 của Thụy Khuê và Phạm Xuân Nguyên, luận văn đã cung cấp chứng cứ cấu trúc cụ thể để khẳng định tính tiên phong của ông.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được tổng hợp trực quan qua bảng phân loại các ngôi kể và biểu đồ cơ cấu điểm nhìn trần thuật. Việc mô hình hóa này chứng minh rằng việc kết hợp người kể chuyện ngôi thứ nhất với điểm nhìn nội tâm chiếm ưu thế vượt trội trong việc khắc họa bi kịch nội tâm của thế hệ thanh niên đô thị miền Nam thời chiến.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đưa ra 4 nhóm khuyến nghị mang tính ứng dụng cao:

• Ứng dụng tự sự học vào giảng dạy đại học và sau đại học: Bộ Giáo dục & Đào tạo cùng các khoa Ngữ văn tại các trường đại học cần tích hợp lý thuyết tự sự học hiện đại vào phân tích văn học giai đoạn 1954-1975, hướng tới mục tiêu áp dụng 100% cho chương trình đào tạo thạc sĩ chuyên ngành văn học từ năm 2024-2026.
• Số hóa và xuất bản văn bản học thuật: Viện Văn học phối hợp cùng các nhà xuất bản uy tín triển khai kế hoạch khôi phục, hiệu đính và số hóa 100% kho tư liệu văn xuôi đô thị miền Nam trước năm 2027, tạo nguồn ngữ liệu chuẩn xác cho giới nghiên cứu.
• Mở rộng đề tài nghiên cứu liên ngành: Các viện nghiên cứu và trường đại học cần tài trợ, triển khai ít nhất 5 đề tài khoa học cấp Bộ giai đoạn 2025-2030 tập trung vào thi pháp học văn hóa và lý thuyết tiếp nhận đối với các tác gia văn học miền Nam trước 1975.
• Đổi mới phương pháp phân tích tác phẩm trong trường phổ thông: Giáo viên tổ chức các chuyên đề ngoại khóa, tăng 40% thời lượng hướng dẫn học sinh tiếp cận tác phẩm qua các yếu tố thi pháp như điểm nhìn, ngôi kể và giọng điệu thay vì chỉ phân tích nội dung cốt truyện đơn thuần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao dành cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học: Sử dụng luận văn như một mô hình chuẩn mực về cách vận dụng lý thuyết tự sự học kinh điển và hậu kinh điển vào khảo sát tác gia, áp dụng trực tiếp cho các đề tài luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ.
• Giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Nắm bắt phương pháp phân tích cấu trúc tự sự để biên soạn giáo án chuyên đề về văn xuôi hiện đại Việt Nam, phục vụ trực tiếp công tác giảng dạy tác phẩm văn xuôi giai đoạn 1954-1975.
• Nhà phê bình và giới nghiên cứu văn học sử: Tham khảo hệ thống cứ liệu phong phú, các góc nhìn đa chiều về tác giả Dương Nghiễm Mậu nhằm tái thẩm định các giá trị của văn học đô thị miền Nam một cách khách quan, công bằng.
• Biên tập viên nhà xuất bản và độc giả chuyên sâu: Nâng cao năng lực thẩm định tác phẩm văn xuôi hiện đại, hiểu rõ bối cảnh tiếp nhận và đặc trưng thi pháp của dòng văn học hiện sinh tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Dương Nghiễm Mậu giữ vị thế như thế nào trong nền văn xuôi miền Nam giai đoạn 1954-1975?
Ông là một trong những gương mặt tiên phong xuất sắc nhất của văn học đô thị miền Nam. Với hơn 20 tác phẩm đa dạng thể loại và giải thưởng văn chương toàn quốc năm 1966, ngòi bút của ông đã định hình phong cách hiện thực hiện sinh độc đáo, đào sâu vào nỗi đau thân phận con người.

Những tập truyện ngắn nào đại diện tiêu biểu nhất cho phong cách của tác giả?
Bốn tập truyện ngắn tiêu biểu nhất bao gồm Cũng đành (1963), Đôi mắt trên trời (1966), Nhan sắc (1966) và Tiếng sáo người em út (tái bản đồng bộ năm 2007). Đây là những tác phẩm kết tinh đầy đủ các cách tân về kết cấu, điểm nhìn và giọng điệu trần thuật của tác giả.

Người kể chuyện trong truyện ngắn của Dương Nghiễm Mậu có đặc điểm gì nổi bật?
Nhà văn vận dụng linh hoạt cả 3 kiểu người kể chuyện: toàn tri, đồng sự và ngoại hiện. Đáng chú ý là người kể chuyện đồng sự xưng "tôi" (chiếm khoảng 30%) đóng vai trò là nhân chứng can dự trực tiếp, giúp phơi bày thế giới nội tâm đầy dằn vặt và hoài nghi của nhân vật.

Tại sao triết học hiện sinh lại in đậm dấu ấn trong tác phẩm của ông?
Bối cảnh chiến tranh tàn khốc, các cuộc khủng hoảng xã hội liên tiếp tại đô thị miền Nam và sự du nhập của triết học phương Tây đã tạo điều kiện cho tư tưởng hiện sinh lan tỏa. Tác giả vận dụng triết lý này để lý giải thân phận bế tắc, sự tha hóa và nỗi cô đơn của thế hệ trẻ.

Luận văn đóng góp điểm mới gì so với các công trình nghiên cứu trước đây?
Luận văn là công trình chuyên khảo đầu tiên vận dụng hệ thống lý thuyết tự sự học để khảo sát toàn diện truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu. Nghiên cứu đã thoát khỏi định kiến xã hội học dung tục trước đây, xác lập cái nhìn khoa học, khách quan về thi pháp nghệ thuật của tác giả.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu qua hệ thống 4 tập truyện ngắn cốt lõi xuất bản năm 2007.
• Công trình chỉ rõ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa 3 mô hình người kể chuyện và nghệ thuật dịch chuyển điểm nhìn nội quan tinh tế.
• Khẳng định bước đột phá trong việc tổ chức kết cấu phi tuyến tính (đồng hiện, lắp ghép) và ngôn ngữ giàu tính biểu tượng hiện sinh.
• Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học giúp đánh giá công bằng, khách quan vị thế lịch sử văn học của tác giả trong dòng chảy văn học Việt Nam hiện đại.
• Mở ra hướng nghiên cứu tiếp nối về so sánh thi pháp văn xuôi hai miền Nam - Bắc giai đoạn 1954-1975 trong các đề tài sau đại học giai đoạn 2024-2028.

Quý độc giả, học viên và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác trực tiếp toàn văn luận văn tại thư viện Trường Đại học Thủ Dầu Một để phục vụ cho các công trình nghiên cứu học thuật chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu hướng tới việc thẩm định giá trị của mảng truyện ngắn để khẳng định vị trí, sự đóng góp của ông cho văn học Việt Nam hiện đại. Cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của Dương Nghiễm Mậu 1. Cuộc đời của nhà văn Dương Nghiễm Mậu Dương Nghiễm Mậu tên thật là Phí Ích Nghiễm, sinh ngày 19 – 11- 1936 tại làng Mậu Hòa, huyện Đan Phượng, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông nay thuộc Hà Nội; mất ngày 02 – 08 – 2016 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Ông được coi là 17 một trong số những nhà văn nổi tiếng của miền Nam Việt Nam với bút hiệu là Hương Việt Hương.

Từ năm 12 đến 18 tuổi, Dương Nghiễm Mậu sinh sống và học tập ở Hà Nội. Sáng tác đầu tay của ông là đoản văn, tùy bút được in ở trang phụ trương văn nghệ của báo chuyên nghiệp. Đến năm 1954, sau khi hiệp định Giơnevơ được ký kết, Dương Nghiễm Mậu di cư vào Nam cùng với gia đình. Từ năm 1957, ông viết nhiều đoản văn, truyện ngắn và truyện dài.

Năm 1962, ông chủ trương Tạp chí Văn nghệ với Lý Hoàng Phong và cộng tác với các báo như: Tia sáng, Thế kỷ, Sáng tạo, Giữ thơm quê mẹ, Giao điểm, Bách khoa. Ngoài ra, Dương Nghiễm Mậu còn chủ trương Nhà xuất bản Văn Xã.Ông nhận giải thưởng văn chương toàn quốc (miền Nam) năm 1966 với tập truyện Cũng đành(do Tạp chí Văn nghệ xuất bản năm 1963), truyện dài Gia tài người mẹ (Văn nghệ, 1964). Năm 1966, gia nhập quân đội Việt Nam Cộng hòa; năm 1967, Dương Nghiễm Mậu làm phóng viên mặt trận. Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, nhà văn bị bắt đi tù cải tạo.

Năm 1977, ông chuyển sang vẽ tranh sơn mài và sinh sống bằng nghề đó tại Thành phố Hồ Chí Minh. Nhà văn Dương Nghiễm Mậu, sau Hiệp định Giơnevơ, ông đi theo gia đình di cư vào Nam. Hoàn cảnh xã hội miền Nam sau hiệp định Giơnevơ, chiến tranh lan rộng khắp miền Nam và cả nước, sự can thiệp của người Mỹ vào cuộc chiếnkéo theo những hệ lụy làm cho xã hội miền Nam bất ổn, rối ren. Bom đạn của chiến tranh, chất độc hóa học đã rải xuống mảnh đất miền Nam khiến nhiều đồng ruộng trở thành đất hoang, hàng vạn làng mạc bị tàn phá bởi bom mìn, súng đạn.

Quân nhân Mỹ xa nhà với cuộc sống điều kiện dư dật cần có những quán bar, tụ điểm vui chơi như phòng trà, gái nhảy, v. Trong hoàn cảnh chiến tranh - lối sống của xã hội tiêu thụ kéo theocác tệ nạn hút chích, cờ bạc,v. Bên cạnh đó, trên phương diện văn hóa, sự du nhập ồ ạt văn hóa phương Tây vào miền Nam làm cho xã hội thêm phức tạp. Khác với giai đoạn tiền chiến, ở giai đoạn này, tuổi trẻ chứng kiến những biến động của xã hội cùng với việc di dân phần nào đã ảnh hưởng lối cảm, lối nghĩ, cảm quan nghệ thuật của nhà văn.

Với Dương Nghiễm Mậu, những tháng năm của tuổi trẻ đã trải qua và chứng kiến hoàn cảnh xã hội đó đã tạo cho ông những suy nghĩ và hướng đi mới trong việc đổi mới cách viết.Tạ Tỵ đã có nhận xét về cách tiếp cận hiện thực xã hội miền 18 Nam sau 1954 theo cảm quan của Dương Nghiễm Mậu như sau: “Dương Nghiễm Mậu tuy không có quyền chọn lựa hướng đi nhưng cũng chẳng sẵn sàng làm một dòng nước nhỏ, nên chấp nhận sự có mặt của mình trước cuộc sống với một thế đứng riêng biệt” (Tạ Tỵ, 2017). Tập truyện ngắn đầu tay Cũng đành (xuất bản 1963) mang đậm dấu ấn về thân phận con người trong xã hội.“Tất cả các nhân vật của Dương Nghiễm Mậu đều nghèo túng, xã hội của Dương Nghiễm Mậu là một xã hội bị chiến tranh tàn phá, ở đâu cũng còn vết tích của rạn vỡ: trong thành phố, trên cơ thể, trong tâm hồn. Một xã hội con lạc cha, vợ lạc chồng, anh em hằm hè nhau như hổ đói, người với người xem nhau như súc vật” (Đặng Tiến, 1963). Đặc biệt là sau khi chính quyền Ngô Đình Diệm bị lật đổ, sự biến động trong đời sống chính trị làm cho đời sống xã hội miền Nam càng thêm phức tạp.Chủ nghĩa hiện sinh có cơ hội phát triển.

Huỳnh Như Phương trong bài viết giới thiệu về chủ nghĩa hiện sinh (in trong Tiến trình văn học (khuynh hướng và trào lưu), Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2019) đã viết: “…trong bối cảnh chiến tranh khốc liệt và bi thảm, xã hội miền Nam tiếp xúc sâu rộng với nền văn hóa phương Tây, triết học và văn học hiện sinh được giới thiệu, quảng bá qua hệ thống giáo dục, xuất bản và báo chí”. “Từ ảnh hưởng đến văn học nghệ thuật, chủ nghĩa hiện sinh đi vào quan niệm sống và lối sống, với những tác động khá tế nhị và phức tạp. Một mặt không thế chối cãi rằng việc du nhập triết học và văn học hiện sinh góp phần dẫn đến phản ứng “nổi loạn”, “tận hưởng cuộc đời” của một bộ phận thanh niên nông nổi không tìm thấy đườngđi trong chiến tranh, như Lý Chánh Trung, Nguyễn Văn Xuân, Lữ Phương, Thế Nguyên, Nguyễn Trọng Văn đã từng chỉ ra” (5. Chủ nghĩa hiện sinh (Existentialism ), Sđd, tr.

Từ hiện thực đời sống xã hội và văn học miền Namnhư Huỳnh Như Phương diễn giải và phân tích, một số nhà văn chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện sinh trong đó có Dương Nghiễm Mậu. Sáng tác của Dương Nghiễm Mậu giai đoạn sau có sự biến chuyển trong tư tưởng cũng như sự dấn thân trong sáng tác. Dương Nghiễm Mậu dám nói lên tiếng nói của cá nhân mình, dùng những hình tượng cũng như số phận của nhân vật để thể hiện quan điểm cũng như lập trường viết của ông. Qua đó, khẳng định một vị thế 19 vững chắc một chỗ đứng riêng trong giới văn chương miền Nam của Dương Nghiễm Mậu.

Sự nghiệp sáng tác Dương Nghiễm Mậu đã để lại cho đời một khối lượng tác phẩm phong phú và đồ sộ, với hơn 20 tác phẩm, thuộc nhiều thể loại khác nhau từ truyện ngắn, truyện dài đến tiểu thuyết. Chính lối viết đặc sắc, độc đáo, không lặp lại đã tạo nên vị trí Dương Nghiễm Mậu rất riêng, một mình một thế đứng.Tiêu biểu trong thành tựu sáng tác của ông, về truyện ngắn có thể kể: Cũng đành (Tạp chí Văn nghệ, Sài Gòn, 1963), Đêm (Giao điểm, 1965), Đôi mắt trên trời (Giao điểm, 1966), Sợi tóc tìm thấy (Những tác phẩm hay, 1966), Nhan sắc (An Tiêm, 1966), Kinh cầu nguyện (Văn xã, 1967), Ngã đạn (Tân văn, 1970). Bên cạnh truyện ngắn, Dương Nghiễm Mậu có những truyện dài được độc giả chú ý như: Gia tài người mẹ (Tạp chí Văn nghệ, 1964), Đêm tóc rối (Thời mới, 1965), Tuổi nước độc (Văn, 1966), Phấn đấu (Văn, 1966), Ngày lạ mặt (Giao điểm, 1967), Gào thét (Văn uyển, 1969). Ngoài ra còn phải kể đến một số tác phẩm khác như: Địa ngục có thật (Bút ký, Văn xã, 1969), Quê người (Văn xã, 1970).

Nhìn lại quá trình sáng tác, sự nghiệp sáng tác của Dương Nghiễm Mậu chúng tôi nhận thấy có mấy điểm đáng chú ý sau: Dương Nghiễm Mậu xuất hiện trong đời sống văn nghệ miền Nam Việt Nam từ khá sớm và nhanh chóng khẳng định được tên tuổi, phong cách. Ông là nhà văn tiêu biểu của thế hệ di cư vào miền Nam. Thời kỳ viết sung sức nhất, dồi dào nhất là từ khoảng 1966 đến 1974, những sáng tác kết tinh cho quan điểm, nghệ thuật, thành tựu chính, khẳng định vị trí văn học sử, đóng góp của Dương Nghiễm Mậu cho văn xuôi miền Nam thuộc về thời gian này. Nói về quan niệm sáng tác, trên Văn nghệ số 21, Dương Nghiễm Mậu cho biết quan điểm của ông như sau: phần nhiều tác giả phải trải qua một giai đoạn viết truyện ngắn trước khi viết truyện dài; viết truyện ngắn khó hay, đòi hỏi phải có sức nén lớn, chuẩn bị và viết công phu, tập trung, liền mạch một cách tự nhiên - “tôi thường nuôi sẵn trong đầu một số truyện rồi lúc đó nào cóthì giờ là viết.

Tôi viết một hơi từ đầu đến cuối… tôi không quen cách thức làm việc kiểu thủ công nghiệp, cũng có khi điều gì đó đến bất ngờ không viết không được thì tôi 20 viết ngay.Kĩ thuật với tôi là một điều thứ yếu.Nội dung tùy thuộc vào tác giả, kĩ thuật tùy thuộc nội dung, kĩ thuật thực hiện như thế nào (từ cách chấm, phẩy, xuống dòng, ngôn ngữ…) là do nơi nội dung đòi hỏi”. Dương Nghiễm Mậu cũng cho biết ông chỉ có thể viết hay được với những truyện thực -“truyện thực trong đời sống dưới mắt tôi khủng khiếp hơn nhiều tưởng tượng. Tôi nhiều khi bất mãn với chính mình vì thấy mình bất lực trước việc diễn tả cuộc sống, suy nghĩ… Cây bút trên tay muốn vứt bỏ đi nhưng rồi vẫn phải viết” (Dương Nghiễm Mậu, 1963). Dương Nghiễm Mậu sống và viết trong tình thế cực đoan của văn hóa xã hội miền Nam.Ông vừa là nhân chứng vừa là người trong cuộc, vừa là người chịu ảnh hưởng của chiến tranh, văn hóa xã hội thời ấy, vừa là người góp phần sáng tạo ra những sản phẩm văn học phục vụ xã hội tiêu dùng.

Một trong những mối quan tâm hàng đầu trong sáng tác của Dương Nghiễm Mậu là thân phận con người. Phải là nhà văn gắn bó với thời cuộc, với đời sống, đối diện với hoàn cảnh bi đát nhãn tiền mới có những trang viết nặng trĩu suy tư về con người như Dương Nghiễm Mậu. Tạ Tỵ nhận thấy: Dương Nghiễm Mậu không phải vô tình hay vô cớ khi đặt vấn đề thân phận con người, nhất là tuổi trẻ trong phạm trù sinh hoạt thực tế, với bao nỗi băn khoăn, ám ảnh về một xã hội thối nát, bất công” (Tạ Tỵ, 1971). Cắt nghĩa về đề tài này, Tạ Tỵ nhấn mạnh đến môi trường sống phân hóa, cuộc chiến khốc liệt, sự vay mượn tư tưởng của Sartre, Camus, đặc biệt là tâm lý nhìn nhận thân phận con người, trong đó có chính bản thân nhà văn, như một định mệnh, “từ phẫn uất, Dương Nghiễm Mậu đi vào chán nản khi biết rằng thân phận mình đã bị điểm danh, nghĩa là đã được định đoạt”.

Thụy Khuê khi viết về Dương Nghiễm Mậu cũng nhận xét: mỗi nhân vật của Dương Nghiễm Mậu “là một trường hợp tự phân- tự nhận thức về bản thân- họ thuộc về cái thế giới đau đớn, bi đát của những người nhìn vào cuộc sống hiện sinh, phi lý của mình. Dương Nghiễm Mậu là một nhà văn hiện sinh, phân tích tâm lý sâu sắc. Ngòi bút của tác giả không thiên về miêu tả những cái bề ngoài của xã hội và nhân vật, mà lách sâu vào đời sống bên trong.