Nghệ Thuật Trang Trí Ở Lăng Thiệu Trị - Huế: Luận Án Tiến Sĩ Nghệ Thuật

Khám phá luận án tiến sĩ về nghệ thuật trang trí tại lăng Thiệu Trị Huế, tìm hiểu giá trị văn hóa và lịch sử độc đáo của di sản này.

• Tác giả: Nguyễn Vũ Lân
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Thanh Bình
• Trường học: Trường Đại Học Mỹ Thuật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Lịch Sử Mỹ Thuật
• Đề tài: Nghệ Thuật Trang Trí Ở Lăng Thiệu Trị - Huế
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Nghệ Thuật
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở LĂNG THIỆU TRỊ
• 1.1. Cơ sở lý luận và một số khái niệm về vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Khái quát về mỹ thuật thời Nguyễn, lăng Thiệu Trị và một số công trình liên quan
• 1.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu về mỹ thuật thời Nguyễn và nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị
• 2. CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở LĂNG THIỆU TRỊ
• 2.1. Nhận diện nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị thông qua nội dung đề tài chủ đạo
• 2.2. Nhận diện nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị từ hình thức thể hiện bố cục “Nhất thi, nhất họa”, “Nhất tự, nhất họa”
• 2.3. Hình thức biểu đạt nghệ thuật trang trí qua các chất liệu ở lăng Thiệu Trị
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở LĂNG THIỆU TRỊ, LUẬN BÀN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị qua yếu tố dân gian và sự đặc sắc các kiểu thức “hóa”
• 3.2. Giá trị nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị qua sự dung hợp của các yếu tố tạo hình
• 3.3. Một số nhận định, đánh giá rút ra từ kết quả nghiên cứu luận án
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghệ Thuật Trang Trí Lăng Thiệu Trị Huế 1848

Nghệ thuật trang trí tại Lăng Thiệu Trị là một phần không thể tách rời của kiến trúc lăng tẩm triều Nguyễn tại Huế. Các công trình nghiên cứu đã đánh giá cao giá trị thẩm mỹ và nghệ thuật của văn hóa Huế, trong đó Lăng Thiệu Trị nổi bật với sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố cung đình và dân gian. Việc nghiên cứu Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị giúp hiểu sâu hơn về Triều Nguyễn và những ảnh hưởng của nó đến kiến trúc Huế. Nhiều khái niệm và thuật ngữ về văn hóa Huế đã được hình thành và ứng dụng trong quá trình nghiên cứu, đánh giá mỹ thuật thời Nguyễn, đặc biệt là những giá trị đích thực trong Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị. Các cơ sở học thuật, khái niệm, thuật ngữ và những vấn đề nghiên cứu tổng quan đã được các nhà nghiên cứu vận dụng thành công, tạo nên một hệ thống lý luận và cơ sở lịch sử xã hội, văn hóa quan trọng. Theo Nguyễn Vũ Lân trong luận án tiến sĩ, các đề tài trong nghệ thuật phong kiến luôn hàm chứa tính đa nghĩa tượng trưng bên cạnh các ý nghĩa tâm linh, thẩm mỹ khác nhau.

1.1. Khái niệm nền tảng về nghệ thuật trang trí thời Nguyễn

Nghiên cứu nghệ thuật trang trí cần bắt đầu từ việc xác định rõ các khái niệm cơ bản. Nghệ thuật trang trí được hiểu là quá trình sử dụng các yếu tố thẩm mỹ để làm đẹp cho không gian và vật thể. Trong bối cảnh triều Nguyễn, nghệ thuật trang trí mang đậm tính cung đình, thể hiện quyền lực và sự tinh tế của hoàng gia. Các yếu tố trang trí như hoa văn, họa tiết, màu sắc và chất liệu được lựa chọn kỹ lưỡng để tạo ra một không gian trang trọng và uy nghiêm. Các công trình kiến trúc như Lăng Thiệu Trị Huế là minh chứng rõ ràng cho sự phát triển của nghệ thuật trang trí trong thời kỳ này. Sự kết hợp giữa các yếu tố truyền thống và sự sáng tạo của các nghệ nhân đã tạo nên những tác phẩm nghệ thuật độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu về Lăng Thiệu Trị

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về kiến trúc lăng tẩm Huế, nhưng số lượng các công trình tập trung vào Nghệ thuật trang trí Lăng Thiệu Trị còn hạn chế. Các nghiên cứu hiện tại thường đề cập đến Lăng Thiệu Trị trong bối cảnh chung của kiến trúc triều Nguyễn, ít đi sâu vào phân tích chi tiết các yếu tố trang trí. Một số công trình tập trung vào lịch sử xây dựng và kiến trúc tổng thể của lăng, nhưng chưa làm rõ được những giá trị đặc sắc của Nghệ thuật trang trí. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có những nghiên cứu chuyên sâu hơn về mô típ trang trí lăng Thiệu Trị, nhằm làm sáng tỏ những đóng góp của di sản kiến trúc này vào kho tàng nghệ thuật dân tộc.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Thiếu Nghiên Cứu Chuyên Sâu Lăng Thiệu Trị

Mặc dù Lăng Thiệu Trị Huế là một di sản văn hóa quan trọng, nhưng việc nghiên cứu chuyên sâu về Nghệ thuật trang trí tại đây vẫn còn nhiều hạn chế. Các công trình nghiên cứu hiện có thường chỉ đề cập đến Lăng Thiệu Trị một cách tổng quan, hoặc tập trung vào các khía cạnh lịch sử và kiến trúc. Sự thiếu hụt các nghiên cứu chuyên sâu về hoa văn lăng Thiệu Trị, mô típ trang trí lăng Thiệu Trị và giá trị nghệ thuật lăng Thiệu Trị đã dẫn đến việc chưa khai thác hết tiềm năng của di sản này trong việc phát huy giá trị văn hóa và du lịch. Việc đi sâu nghiên cứu Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị không chỉ giúp làm sáng tỏ những giá trị độc đáo của di sản, mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy những giá trị đó trong bối cảnh hiện đại. Thiệu Trị là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử Triều Nguyễn, và việc nghiên cứu Nghệ thuật trang trí tại lăng của ông sẽ cung cấp những hiểu biết sâu sắc hơn về thời kỳ này.

2.1. Hạn chế trong việc phân tích các yếu tố trang trí

Các nghiên cứu hiện tại thường thiếu sự phân tích chi tiết về các yếu tố trang trí như hoa văn, họa tiết, chất liệu và kỹ thuật chế tác. Việc phân tích này cần được thực hiện một cách bài bản, dựa trên các phương pháp nghiên cứu mỹ thuật học và lịch sử nghệ thuật. Cần có sự đánh giá khách quan về giá trị thẩm mỹ và ý nghĩa biểu tượng của từng yếu tố trang trí, cũng như sự so sánh với các công trình kiến trúc khác trong và ngoài nước. Điều này đòi hỏi sự đầu tư về thời gian, công sức và nguồn lực, cũng như sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

2.2. Thiếu sự kết nối với văn hóa dân gian và tôn giáo

Nghệ thuật trang trí không chỉ là một biểu hiện của kỹ thuật và thẩm mỹ, mà còn là một phản ánh của văn hóa và tín ngưỡng. Các yếu tố trang trí thường mang những ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, liên quan đến các giá trị đạo đức, tôn giáo và phong tục tập quán của người Việt. Việc nghiên cứu Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị cần phải xem xét đến mối liên hệ giữa các yếu tố trang trí và văn hóa dân gian, tôn giáo, đặc biệt là Phật giáo và Nho giáo. Sự hiểu biết về những mối liên hệ này sẽ giúp giải mã những thông điệp và ý nghĩa ẩn chứa trong các tác phẩm nghệ thuật.

III. Phương Pháp Nhận Diện Đề Tài Chủ Đạo Nghệ Thuật Lăng Thiệu Trị

Để nhận diện Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị, cần phải tiếp cận một cách hệ thống và toàn diện. Nghiên cứu cần tập trung vào việc xác định các đề tài chủ đạo, phong cách nghệ thuật và kỹ thuật chế tác được sử dụng trong trang trí. Bên cạnh đó, cũng cần phải xem xét đến bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội đã ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển của Nghệ thuật trang trí. Việc phân tích các yếu tố này sẽ giúp hiểu rõ hơn về giá trị và ý nghĩa của Di sản văn hóa Huế. Phương pháp tiếp cận cần kết hợp giữa nghiên cứu tài liệu, khảo sát thực địa và phỏng vấn các chuyên gia, nghệ nhân.

3.1. Phân tích nội dung và ý nghĩa các đề tài trang trí

Các đề tài trang trí thường mang những ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, phản ánh quan niệm về vũ trụ, nhân sinh và xã hội. Việc phân tích nội dung và ý nghĩa của các đề tài trang trí sẽ giúp hiểu rõ hơn về tư tưởng và tình cảm của người xưa. Cần phải xem xét đến các yếu tố như hình tượng, bố cục, màu sắc và chất liệu để giải mã những thông điệp ẩn chứa trong các tác phẩm nghệ thuật. Ví dụ, các đề tài về long, lân, quy, phụng thường tượng trưng cho quyền lực, sự trường thọ và may mắn. Các đề tài về hoa lá, chim muông thường tượng trưng cho vẻ đẹp thiên nhiên và sự hài hòa trong cuộc sống.

3.2. Nghiên cứu phong cách nghệ thuật và kỹ thuật chế tác

Phong cách nghệ thuật và kỹ thuật chế tác là những yếu tố quan trọng để xác định đặc trưng của Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị. Cần phải xem xét đến các yếu tố như đường nét, hình khối, tỷ lệ và sự cân đối trong bố cục. Đồng thời, cũng cần phải tìm hiểu về các kỹ thuật chế tác truyền thống như chạm khắc gỗ, đắp nổi, khảm sành sứ và sơn son thếp vàng. Việc nắm vững các kiến thức về phong cách và kỹ thuật sẽ giúp đánh giá cao hơn giá trị nghệ thuật và công nghệ của các tác phẩm.

IV. Giá Trị Nghệ Thuật Trang Trí Yếu Tố Dân Gian và Sự Đặc Sắc

Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị không chỉ mang đậm tính cung đình mà còn có sự kết hợp hài hòa với các yếu tố dân gian. Sự dung hòa này đã tạo nên một phong cách nghệ thuật độc đáo, vừa trang trọng, uy nghiêm, vừa gần gũi, thân thiện. Các yếu tố dân gian thường được thể hiện qua các đề tài trang trí, kỹ thuật chế tác và chất liệu sử dụng. Việc nghiên cứu sự kết hợp giữa yếu tố cung đình và dân gian sẽ giúp hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa của triều Nguyễn nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung.

4.1. Phân tích sự ảnh hưởng của nghệ thuật dân gian

Các yếu tố dân gian thường được thể hiện qua các đề tài trang trí như hoa lá, chim muông, cảnh sinh hoạt đời thường và các câu chuyện cổ tích. Các kỹ thuật chế tác dân gian như chạm khắc gỗ, đắp nổi và khảm sành sứ cũng được sử dụng rộng rãi. Việc sử dụng các chất liệu địa phương như gỗ, đá, sành sứ và vôi vữa cũng là một biểu hiện của yếu tố dân gian. Sự ảnh hưởng của nghệ thuật dân gian đã tạo nên một sự gần gũi, thân thiện và sinh động cho Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị.

4.2. Đánh giá sự đặc sắc của các kiểu thức hóa

Trong Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị, các kiểu thức 'hóa' (biến hóa, cách điệu) được sử dụng một cách sáng tạo và độc đáo. Các hình tượng quen thuộc như long, lân, quy, phụng được cách điệu theo nhiều phong cách khác nhau, tạo nên sự đa dạng và phong phú cho Nghệ thuật trang trí. Các hình tượng hoa lá, chim muông cũng được biến hóa theo nhiều kiểu dáng khác nhau, mang những ý nghĩa biểu tượng riêng. Sự sáng tạo trong việc sử dụng các kiểu thức 'hóa' đã tạo nên một nét đặc sắc cho Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị.

V. Ứng Dụng Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Di Sản Lăng Thiệu Trị

Nghiên cứu về Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hóa này. Việc hiểu rõ về lịch sử, phong cách, kỹ thuật và ý nghĩa của Nghệ thuật trang trí sẽ giúp cho công tác trùng tu, tôn tạo và bảo tồn di sản được thực hiện một cách chính xác và hiệu quả. Bên cạnh đó, việc quảng bá và giới thiệu Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị đến công chúng cũng góp phần nâng cao nhận thức về giá trị của di sản và thu hút khách du lịch. Sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tiễn sẽ giúp cho Di sản văn hóa Huế nói chung và Lăng Thiệu Trị nói riêng được bảo tồn và phát huy một cách bền vững.

5.1. Đề xuất các giải pháp trùng tu tôn tạo

Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần đề xuất các giải pháp trùng tu, tôn tạo phù hợp với đặc điểm và giá trị của Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị. Các giải pháp này cần phải đảm bảo tính khoa học, tính thẩm mỹ và tính bền vững. Cần phải sử dụng các vật liệu và kỹ thuật truyền thống để bảo tồn những giá trị nguyên gốc của di sản. Đồng thời, cũng cần phải áp dụng các công nghệ hiện đại để đảm bảo sự bền vững và an toàn cho di sản.

5.2. Xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa

Để phát huy giá trị của Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị, cần xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn và đa dạng. Các sản phẩm này có thể bao gồm các tour tham quan, các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống, các hoạt động trải nghiệm văn hóa và các sản phẩm lưu niệm mang đậm bản sắc của Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị. Cần phải chú trọng đến việc quảng bá và giới thiệu các sản phẩm này đến công chúng trong và ngoài nước.

VI. Kết Luận Tiềm Năng Nghiên Cứu và Bảo Tồn Lăng Thiệu Trị

Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị là một kho tàng di sản văn hóa vô giá, chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, nghệ thuật và văn hóa. Việc nghiên cứu và bảo tồn di sản này là một nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết. Cần phải có sự quan tâm và đầu tư hơn nữa từ các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý và cộng đồng để bảo tồn và phát huy giá trị của Di sản văn hóa Huế nói chung và Lăng Thiệu Trị nói riêng. Sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, ứng dụng thực tiễn và quảng bá truyền thông sẽ giúp cho di sản này được bảo tồn và phát huy một cách bền vững, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

6.1. Đánh giá tiềm năng nghiên cứu trong tương lai

Việc nghiên cứu Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác. Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục đi sâu vào phân tích các yếu tố trang trí, phong cách nghệ thuật, kỹ thuật chế tác và ý nghĩa biểu tượng của di sản. Đồng thời, cũng cần phải xem xét đến mối liên hệ giữa Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị và các di sản văn hóa khác trong khu vực và trên thế giới. Sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực khác nhau sẽ giúp cho việc nghiên cứu di sản được thực hiện một cách toàn diện và sâu sắc.

6.2. Kêu gọi sự quan tâm đến công tác bảo tồn

Để bảo tồn Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị, cần có sự quan tâm và ủng hộ từ các nhà quản lý, các nhà tài trợ và cộng đồng. Cần phải xây dựng các chính sách và quy định phù hợp để bảo vệ di sản khỏi các tác động tiêu cực từ môi trường và con người. Đồng thời, cũng cần phải đầu tư vào các hoạt động trùng tu, tôn tạo, bảo tồn và quảng bá di sản. Sự chung tay của cả cộng đồng sẽ giúp cho di sản này được bảo tồn và phát huy một cách bền vững, góp phần vào việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Nghiên cứu về mỹ thuật triều Nguyễn (1802 – 1945) là một bộ phận trọng yếu trong hệ thống nghiên cứu lịch sử mỹ thuật truyền thống Việt Nam. Quần thể lăng tẩm các vua triều Nguyễn phản ánh sự kết tinh giữa tư tưởng thẩm mỹ cung đình, yếu tố phong thủy địa lý và kỹ nghệ tạo tác thủ công truyền thống. Trong tiến trình phát triển mỹ thuật thời Nguyễn, lăng vua Thiệu Trị (Xương lăng) giữ vị trí trung chuyển quan trọng sau hai lăng tiền nhiệm là lăng Gia Long (Thiên Thọ lăng) và lăng Minh Mạng (Hiếu lăng), đồng thời đặt tiền đề cho các công trình kế tiếp như lăng Tự Đức, lăng Đồng Khánh và lăng Khải Định.

Lăng Thiệu Trị được khởi công và hoàn thành năm 1848 dưới thời vua Tự Đức tại chân núi Thuận Đạo (làng Cư Chánh, huyện Hương Thủy, nay thuộc thị xã Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế). Công trình được hoàn thiện trong thời gian chưa đầy 10 tháng (từ tháng 2 đến tháng 11 năm 1848) trên tổng diện tích quy hoạch 475 ha. Mặc dù sở hữu những nét riêng biệt về ngôn ngữ tạo hình, cấu trúc mặt bằng và nghệ thuật xử lý chất liệu, nghệ thuật trang trí tại lăng Thiệu Trị trong một thời gian dài chưa được khảo sát và đánh giá toàn diện dưới góc độ mỹ thuật học chuyên sâu mà chủ yếu mới chỉ được đề cập khái quát trong các công trình lịch sử, văn hóa chung. Khoảng trống này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nhận diện hệ thống, phân tích đặc điểm tạo hình và xác lập các giá trị trang trí kiến trúc của di tích nhằm phục vụ công tác nghiên cứu khoa học cũng như thực tiễn bảo tồn, trùng tu di sản Cố đô Huế.

Luận án tiến sĩ nghệ thuật với đề tài "Nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị - Huế", chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật (Mã số: 9210101), được nghiên cứu sinh Nguyễn Vũ Lân thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phan Thanh Bình tại Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh (bảo vệ năm 2023).

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là dựa trên cơ sở lý thuyết mỹ thuật học để xác định, phân tích nghệ thuật tạo hình trang trí mang tính đặc thù ở lăng Thiệu Trị - Huế; qua đó khẳng định vị trí của di tích trong tiến trình tiếp nối của mỹ thuật thời Nguyễn giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX trong dòng chảy mỹ thuật dân tộc, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học cho công tác đào tạo, nghiên cứu và hoạt động phục hồi, trùng tu di tích.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ cụ thể:

1. Hệ thống hóa các nguồn tài liệu, tư liệu lịch sử và nghiên cứu liên quan đến nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị.
2. Khảo sát, nhận diện nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị thông qua các mô típ, phong cách tạo hình, hình tượng nghệ thuật, đặc trưng chất liệu và ý nghĩa biểu tượng của các đề tài.
3. Xác định những giá trị tạo hình tiêu biểu trong trang trí kiến trúc lăng Thiệu Trị; đối chiếu, so sánh với hệ thống lăng tẩm khác thời Nguyễn để làm rõ nét riêng biệt và đóng góp của công trình.
4. Xây dựng luận cứ khoa học làm cơ sở tham khảo cho hoạt động bảo tồn, trùng tu tôn tạo lăng Thiệu Trị nói riêng và di sản kiến trúc thời Nguyễn tại Huế nói chung.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị - Huế, tập trung vào ba khía cạnh cốt lõi: các chất liệu tạo hình, hệ thống đề tài và hiệu quả biểu đạt nghệ thuật của các đồ án trang trí.
• Phạm vi không gian: Khảo sát nghệ thuật trang trí ngoại thất và nội thất gắn liền với kiến trúc (bao gồm hội họa, điêu khắc, nề ngõa, chạm khắc) tại lăng Thiệu Trị; mở rộng khảo sát liên hệ, đối sánh với các công trình lăng tẩm và kiến trúc thời Nguyễn khác ở Huế như lăng Gia Long, lăng Minh Mạng, lăng Tự Đức, lăng Khải Định, lăng Hiếu Đông, điện Long An, chùa Diệu Đế, tháp Phước Duyên (chùa Thiên Mụ).
• Phạm vi thời gian: Tập trung vào giai đoạn trị vì của vua Thiệu Trị (1841 – 1847) và thời điểm xây dựng lăng (1848); mở rộng nghiên cứu về trước (thời Gia Long, Minh Mạng) và về sau (thời Tự Đức trở đi) để đối sánh tiến trình biến đổi của các yếu tố tạo hình.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Nghệ thuật trang trí thời Thiệu Trị có những đặc điểm nổi bật gì so với nghệ thuật trang trí lăng tẩm khác dưới triều Nguyễn?
2. Trong bối cảnh Nho giáo là hệ tư tưởng chủ đạo, nguyên nhân và phương thức mà Phật giáo và Đạo giáo tác động rõ nét đến nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị là gì?
3. Yếu tố văn hóa Champa xuất hiện như thế nào trên các công trình kiến trúc trang trí lăng Thiệu Trị?
4. Tính chất dân gian trong nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị biểu hiện sự tiếp biến và tương tác qua lại giữa các yếu tố văn hóa liên quan ra sao?

Giả thuyết nghiên cứu của luận án khẳng định: Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị định hình phong cách riêng thông qua sự kết hợp giữa nghệ thuật nề họa, pháp lam, đồ đồng và chạm khắc gỗ thô mộc; hệ thống đồ án "bát bửu" đan xen bố cục "Nhất thi, nhất họa", "Nhất tự, nhất họa" được thể hiện dày đặc. Các mô típ hoa văn phản ánh sự tiếp biến, Việt hóa ảnh hưởng từ văn hóa Champa, Trung Hoa; sự dung hợp tư tưởng Tam giáo (Nho - Phật - Đạo) và tính chất dân gian đã làm giảm bớt tính quy phạm nghiêm ngặt của nghệ thuật cung đình, tạo nên nét trang nhã, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu về mỹ thuật thời Nguyễn và lăng Thiệu Trị được tác giả phân chia theo các nhóm nguồn tư liệu và giai đoạn nghiên cứu:

Giai đoạn / Nhóm công trình	Tác giả tiêu biểu và công trình	Nội dung tiếp cận chính
Thời kỳ trước 1945 (Tư liệu của học giả Pháp và Hội Đô Thành Hiếu Cổ)	- Léopold Cadière (chủ biên tập san Bulletin des Amis du Vieux Hué - B.A.V.H, 1914–1944) - Bernanosse (1922, Les Arts décoratifs au Tonkin) - Gravelle (1925, L’Art Annamite) - Gourdon (1932, L’Art de L’Annam) - Bezacier (1954, L’Art Vietnamien) - G. Langrand (B.A.V.H, tập XXVI, chuyên khảo về lăng Thiệu Trị)	Ghi chép điền dã, khảo tả hiện vật, mỹ thuật học thực chứng, phân loại phong cách mỹ thuật An Nam và đánh giá cấu trúc cảnh quan lăng Thiệu Trị.
Giai đoạn sau 1975 (Các nhà nghiên cứu trong nước)	- Thái Văn Kiểm (1984), Lê Văn Hảo (1985), Thi Long (2009) - Nguyễn Quân & Phan Cẩm Thượng (1989, Mỹ thuật của người Việt; 2011) - Chu Quang Trứ (1996, Kiến trúc truyền thống; 2002, Văn hóa Việt Nam nhìn từ mỹ thuật) - Nguyễn Tiến Cảnh (1988, 1993) - Trần Quốc Vượng (1994), Đặng Văn Bài (1996) - Vĩnh Phối (1999), Dương Trung Quốc (2001) - Trần Lâm Biền (2000), Nguyễn Hữu Thông (1994, 2001) - Phan Thuận An, Phùng Phu, Vĩnh Cao, Trần Đức Anh Sơn, Trần Thị Hoài Diễm, Nguyễn Thiện Đức	Nhìn nhận lại giá trị mỹ thuật triều Nguyễn; phân tích đặc trưng văn hóa Huế, kỹ nghệ thủ công, ý nghĩa biểu tượng, nghệ thuật chạm khắc đá và gỗ, đồ đồng, đồ gốm sứ men lam và pháp lam.
Nghiên cứu quốc tế gần đây	- Catherine Noppe & Jean-François Hubert (2003, Art of Vietnam) - Nancy Tingley (2009, Arts of Ancient Viet Nam) - Martin Kemlein (2010), Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc (2010)	Giới thiệu các bộ sưu tập hiện vật mỹ thuật cung đình triều Nguyễn ra bối cảnh quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Các công trình đi trước phần lớn tiếp cận mỹ thuật Nguyễn dưới góc nhìn lịch sử văn hóa, kiến trúc tổng thể hoặc nghiên cứu từng loại hình di vật rời rạc (chạm khắc đá lăng bà hoàng, đồ gỗ điện Long An, đồ đồng, đồ pháp lam). Chưa có công trình nào khảo cứu chuyên biệt và có hệ thống về toàn bộ diện mạo nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị từ chất liệu, đề tài, bố cục đến ngôn ngữ tạo hình và sự tiếp biến văn hóa. Luận án của NCS. Nguyễn Vũ Lân định vị là công trình chuyên khảo đầu tiên giải mã có hệ thống cấu trúc mỹ thuật trang trí tại lăng Thiệu Trị.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung khái niệm

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết thuộc chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật kết hợp với các lý thuyết văn hóa học:

1. Lý thuyết tiếp biến văn hóa (Acculturation): Sử dụng để luận giải quá trình tương tác, giao thoa và dung hợp giữa văn hóa cung đình với văn hóa dân gian, ảnh hưởng của văn hóa Champa, Trung Hoa và sự thẩm thấu của hệ tư tưởng Phật giáo, Đạo giáo vào nghệ thuật trang trí cung đình thời Thiệu Trị.
2. Lý thuyết và nguyên lý mỹ thuật học: Tập trung phân tích các thuộc tính ngôn ngữ tạo hình (đường nét, hình mảng, hình khối, không gian, sắc độ, màu sắc, nhịp điệu và bố cục trang trí), giải mã kỹ thuật và thủ pháp tạo hình của nghệ nhân.
3. Khái niệm về tính ước lệ, tính biểu tượng (Symbol) và hình tượng (Image): Dựa trên các nghiên cứu biểu tượng học của Jean Chevalier & Alain Gheerbrant, Đinh Hồng Hải, Nguyễn Hữu Thông để phân biệt giữa ký hiệu hiển ngôn và ký hiệu mật ngôn, giải mã ý nghĩa biểu tượng của các đề tài tứ linh, tứ thời, bát bửu, hoa văn chữ triện, hoa lá hóa rồng.
4. Khái niệm về trang trí và hoa văn trang trí: Phân tích trang trí trên mặt phẳng hai chiều (nề họa, vẽ màu, khảm pháp lam) và trang trí nổi ba chiều (chạm lộng, chạm nổi, chạm thủng, đắp nổi phù điêu vôi vữa, đúc đồng).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận liên ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn với các thao tác kỹ thuật:

• Khảo sát điền dã thực địa: Quan sát trực tiếp, đo đạc, chụp ảnh tư liệu, lập danh mục phân loại hiện vật tại lăng Thiệu Trị và các di tích liên quan (điện Long An, chùa Diệu Đế, lăng Hiếu Đông, tháp Phước Duyên, lăng Minh Mạng).
• Phương pháp mỹ thuật học: Mô tả, phân tích hình thái tạo hình, cấu trúc đường nét, mảng khối, tỷ lệ, màu sắc của từng đồ án trang trí.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu lịch sử - nghệ thuật: So sánh các mô típ hoa văn thời Thiệu Trị với thời Gia Long, Minh Mạng và các thời kỳ sau; đối chiếu nghệ thuật cung đình với nghệ thuật dân gian.
• Phương pháp phân tích tư liệu thư tịch: Khai thác các nguồn chính sử triều Nguyễn (Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Đại Nam liệt truyện, Ngự đề Danh thắng Đồ hội thi tập), các bài văn bia (Thánh Đức Thần Công, Khiêm Cung ký), hoành phi, câu đối.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan tình hình nghiên cứu nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị

Chương 1 (46 trang) xác lập cơ sở lý thuyết, làm rõ các khái niệm công cụ và tổng quan bối cảnh lịch sử, kiến trúc liên quan đến lăng Thiệu Trị:

• Cơ sở lý luận và khái niệm: Phân tích bản chất của tiếp biến văn hóa trong nghệ thuật Nguyễn; xác lập khung phân tích mỹ thuật học đối với ngôn ngữ tạo hình trang trí; làm rõ ranh giới giữa biểu tượng, hình tượng và các dạng thức hoa văn trang trí.
• Khái quát lịch sử - văn hóa mỹ thuật thời Nguyễn và lăng Thiệu Trị:
  • Trình bày bối cảnh quy hoạch kinh đô Huế và hệ thống lăng tẩm dọc sông Hương.
  • Phân tích vị trí địa lý của lăng Thiệu Trị (núi Thuận Đạo, hướng Thìn lệch Tốn, đầu lăng quay hướng Tuất lệch Càn, tận dụng đồi Vọng Cảnh và núi Ngọc Trản làm thế rồng chầu hổ phục).
  • Cấu trúc mặt bằng lăng Thiệu Trị có đặc điểm riêng: không xây dựng la thành bao bọc khép kín bằng gạch vữa như lăng Minh Mạng mà sử dụng địa hình tự nhiên làm la thành (tương tự lăng Gia Long); chia thành hai trục lăng và tẩm song song cách nhau khoảng 100m. Khu lăng có hồ Nhuận Trạch, hồ Ngưng Thủy, cầu đá, nghi môn đồng chạm rồng cuộn, sân chầu tượng đá, bi đình mai rùa với bia Thánh Đức Thần Công, lầu Đức Hinh, trụ biểu sen, Bửu Thành. Khu tẩm có bình phong nề họa, hồ bán nguyệt ốp gốm, nghi môn đá cẩm thạch mang bốn chữ "Minh đức viễn hy", Hồng Trạch Môn bằng gỗ hai tầng, và điện Biểu Đức.
  • Cấu trúc kiến trúc điện Biểu Đức được xây dựng theo kiểu trùng thiềm điệp ốc, liên kết nhà trước và nhà sau bằng trần vòm mai cua (máng thừa lưu), chống đỡ bằng hệ thống cột gỗ lim sơn son thếp vàng, hệ thống khám thờ chạm lộng, tủ sập, hoành phi, tranh gương và tượng lân đồng.
• Các công trình kiến trúc mang phong cách thời Thiệu Trị: Điểm diện các công trình tiêu biểu thời vua Thiệu Trị trị vì (1841 – 1847): Hiếu lăng (hoàn thiện 1843 với nghi môn đồng, hơn 600 ô chữ chạm khắc), chùa Diệu Đế (1842, xuất hiện rồng 5 móng, hoành phi sơn son thếp vàng, bố cục "Nhất thi, nhất họa"), tháp Phước Duyên chùa Thiên Mụ (1844, cao 7 tầng/22,26m, 56 cù dao pháp lam hình vân hóa rồng), điện Long An thuộc Cung Bảo Định (1845, 128 cột gỗ lim chạm trổ không sơn thếp, khắc 35 bài thơ của vua), lăng Hiếu Đông (1841 – 1843, lăng Tá Thiên Nhân Hoàng hậu Hồ Thị Hoa với hình tượng long ẩn vân mây chồng, huyền cung bằng đá chạm long hồi).
• Tổng quan tình hình nghiên cứu: Đánh giá các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước từ tạp chí B.A.V.H đến các công trình đương đại, chỉ rõ khoảng trống học thuật cần bổ khuyết.

Chương 2: Nhận diện nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị

Chương 2 (46 trang) đi sâu khảo tả và phân loại chi tiết các thành tố của nghệ thuật trang trí tại lăng Thiệu Trị theo 3 nội dung trọng tâm:

• Nhận diện qua nội dung đề tài chủ đạo:
  • Đề tài Tứ linh (Long, Lân, Quy, Phụng): Đồ án rồng giữ vai trò trung tâm nhưng có biến đổi tạo hình so với thời Gia Long và Minh Mạng: sừng dài có chạc cong hình sóng, mắt lồi tròn sắc nét, râu và bờm căng đầy, thân mập tròn ít khúc, kết hợp nhiều tầng mây cuộn (mô típ long ẩn vân), đuôi chạm dài thẳng, móng sắc nhọn nhưng biểu cảm hiền hòa, thanh thoát. Rồng xuất hiện trên bờ nóc, bờ quyết, bậc thềm, trụ biểu, nghi môn và cột điện. Hình tượng lân, quy, phụng được bố trí tại các vị trí nghi lễ, mang ý nghĩa thái bình, trường thọ.
  • Đề tài Tứ thời / Bát quả: Đồ án mai, lan, cúc, trúc hoặc đào, sen, cúc, tùng kết hợp các loại quả (nho, đào, lê, mận, lựu, phật thủ) được tạo hình sinh động, mang ước vọng mùa màng tươi tốt và thời gian tuần hoàn cát tường.
  • Đề tài Bát bửu (Tám vật quý): Đồ án bát bửu thể hiện sự tích hợp Tam giáo (bầu rượu, quạt vả, gươm, bút, khánh, như ý, tù và, hoa sen...), đan xen dày đặc trên các liên ba, đối bảy, hoành phi và cổ diêm.
  • Đề tài mặt hổ phù, chữ triện, hoa lá hóa: Đồ án mặt hổ phù ngậm chữ Thọ, ngậm cành hoa hoặc đao lửa; chữ Phúc, Lộc, Thọ, Vạn biến thể dạng chữ triện hình học hóa.
• Nhận diện từ hình thức thể hiện bố cục "Nhất thi, nhất họa", "Nhất tự, nhất họa":
  • Khảo sát lối phân chia các mảng trang trí thành các ô hộc vuông, chữ nhật hoặc hình cánh quạt, cuốn thư xen kẽ nhau: một ô khắc chữ (thơ ngự chế hoặc chữ Hán mang ý nghĩa cát tường) đi liền một ô chạm khắc hình vẽ (hoa lá, phong cảnh, bát bửu).
  • Phân tích ứng dụng của bố cục này trên hệ thống liên ba, đố bản, thượng dập, hạ diệp tại điện Biểu Đức và nhà bia, tạo nên nhịp điệu thị giác chuyển tiếp liên tục giữa văn học và hội họa/điêu khắc.
• Hình thức biểu đạt qua các chất liệu tạo hình:
  • Chất liệu gỗ: Kỹ thuật chạm lộng, chạm nổi, chạm thủng tinh xảo trên gỗ lim, gỗ kiền kiền; một phần được sơn thếp lộng lẫy (nội thất điện Biểu Đức), một phần giữ màu gỗ thô mộc tự nhiên (nhà bia).
  • Chất liệu kim loại (Đồng): Nghi môn bằng đồng đúc và chạm nổi hình tượng rồng mây tinh xảo nối giữa các hồ nước.
  • Chất liệu đá: Chạm khắc tượng người, tượng thú sân chầu, bia đá Thanh, lan can, bậc cấp chạm rồng và cầu đá.
  • Chất liệu pháp lam, nề họa và khảm sành sứ: Các tấm panô pháp lam rực rỡ sắc màu (vàng, đỏ, xanh lục, xanh lam) trên cổ diêm, nghi môn; nghệ thuật đắp nổi vữa vôi cát (nề họa) kết hợp khảm sành sứ, thủy tinh trên bình phong, cổng tam quan và bờ mái.
  • Tranh gương: Tranh gương vẽ màu lộng lẫy treo trên các hàng cột phía trước điện thờ.

Chương 3: Đặc điểm và giá trị nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị, luận bàn kết quả nghiên cứu

Chương 3 (44 trang) tổng hợp, đúc kết các đặc trưng phong cách và luận giải các giá trị nghệ thuật, văn hóa của di tích:

• Đặc điểm nghệ thuật qua yếu tố dân gian và sự biến hóa của các kiểu thức:
  • Phân tích hiện tượng "hóa" trong hoa văn: cúc hóa long, mai hóa long, trúc hóa long, vân hóa long (mây hóa rồng), thủy hóa long. Hiện tượng này làm mềm hóa các quy chuẩn cung đình nghiêm ngặt.
  • Sự thâm nhập của yếu tố dân gian vào nghệ thuật cung đình qua nét chạm mộc mạc, hình tượng con dơi ngậm đồng tiền, hoa sen, chim muông, tôm cá, cây cỏ đồng nội.
• Giá trị nghệ thuật qua sự dung hợp của các yếu tố tạo hình:
  • Dung hợp tôn giáo - tư tưởng: Thể hiện rõ quan niệm Tam giáo đồng nguyên (Nho giáo làm nền tảng vương quyền, Phật giáo mang lại tinh thần thanh tịnh, Đạo giáo thể hiện qua biểu tượng bát tiên, trường sinh).
  • Tiếp biến văn hóa Champa và ngoại lai: Yêu tố hoa văn cánh sen biến thể dạng cánh phụng, các đường diềm kỷ hà, mô típ trang trí hình ngọn lửa phản ánh sự giao lưu văn hóa bản địa lâu đời trên đất Huế.
  • Hài hòa với cảnh quan thiên nhiên: Nghệ thuật trang trí không đứng độc lập mà hòa quyện chặt chẽ với kiến trúc và cảnh quan sông núi, tạo nên không gian trang nhã, thanh bình, mang tính chất một "công viên lăng tẩm".
• Một số nhận định, đánh giá và đề xuất thực tiễn:
  • Đánh giá vị trí trung chuyển của mỹ thuật lăng Thiệu Trị trong việc hoàn thiện phong cách mỹ thuật thời Nguyễn thế kỷ XIX.
  • Nêu thực trạng xuống cấp, phế tích của một số đơn nguyên tại di tích; đề xuất các luận cứ mỹ thuật học chuẩn xác phục vụ công tác trùng tu, phục dựng vật liệu và hoa văn nguyên gốc.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về mặt lý luận và khoa học:
   • Hệ thống hóa toàn diện diện mạo nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị dưới lăng kính mỹ thuật học chuyên ngành, bổ sung một nghiên cứu chuyên khảo vào lịch sử mỹ thuật triều Nguyễn.
   • Xác lập các đặc trưng nhận diện của phong cách mỹ thuật thời Thiệu Trị: sự phối hợp giữa chạm khắc gỗ mộc và sơn thếp, nghệ thuật nề họa và pháp lam, tính đa tầng của đồ án "Nhất thi, nhất họa", và sự phát triển của các kiểu thức hoa văn "hóa".
   • Luận giải cơ chế tiếp biến văn hóa, chứng minh sự dung hợp giữa tư tưởng Nho - Phật - Đạo và ảnh hưởng dân gian trong nghệ thuật tạo hình lăng tẩm hoàng gia.
2. Đóng góp về mặt thực tiễn:
   • Cung cấp nguồn tư liệu khảo tả, hình vẽ, ảnh chụp và bảng phân loại hoa văn chi tiết làm căn cứ khoa học cho các cơ quan quản lý di sản (Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế) trong việc lập hồ sơ thiết kế, phục hồi, trùng tu các hạng mục đã trở thành phế tích tại lăng Thiệu Trị.
   • Cung cấp tư liệu tham khảo phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu lịch sử mỹ thuật Việt Nam tại các trường đại học, viện nghiên cứu chuyên ngành nghệ thuật và kiến trúc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do biến thiên của lịch sử, chiến tranh và khí hậu khắc nghiệt của miền Trung, nhiều đơn nguyên kiến trúc và mảng trang trí tại lăng Thiệu Trị đã bị hủy hoại, trở thành phế tích hoặc mất mát các cấu kiện nguyên gốc. Điều này gây khó khăn nhất định cho việc khảo sát trực tiếp toàn bộ các chi tiết trang trí nội thất ban đầu.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng nghiên cứu so sánh chuyên sâu về kỹ thuật chế tác và thành phần hóa học của vật liệu pháp lam, vữa nề ngõa truyền thống tại lăng Thiệu Trị với các lăng tẩm khác.
  • Ứng dụng công nghệ kỹ thuật số và đồ họa 3D để mô phỏng, phục dựng ảo toàn bộ hệ thống đồ án trang trí đã bị hư hại tại lăng Thiệu Trị.
  • Đi sâu nghiên cứu văn bản học và nghệ thuật thư pháp chữ Hán trong các ô hộc thơ ngự chế tại di tích.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên chuyên ngành Mỹ thuật, Nghệ thuật học, Kiến trúc cổ và Lịch sử: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo về phương pháp tiếp cận liên ngành và kỹ thuật phân tích ngôn ngữ tạo hình trang trí truyền thống.
• Cán bộ quản lý di sản, kiến trúc sư, kỹ sư trùng tu di tích: Cung cấp hồ sơ dữ liệu tạo hình, nguyên tắc bố cục, màu sắc và chất liệu làm cơ sở cho các dự án bảo tồn, tôn tạo di tích Cố đô Huế.
• Nghệ nhân các làng nghề thủ công truyền thống (chạm khắc gỗ, đúc đồng, nề ngõa, khảm sành sứ): Cung cấp các mẫu thức hoa văn, tỷ lệ và kỹ nghệ tạo tác cung đình thế kỷ XIX để bảo tồn và phục hồi kỹ thuật truyền thống.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bố cục mặt bằng lăng Thiệu Trị có điểm gì khác biệt so với lăng Gia Long và lăng Minh Mạng?

Lăng Thiệu Trị kế thừa mô thức phân chia khu lăng và khu tẩm biệt lập thành hai trục song song như lăng Gia Long (thay vì quy tụ trên một trục thần đạo duy nhất khép kín như lăng Minh Mạng), nhưng khoảng cách giữa hai trục chỉ chừng 100m. Lăng không xây la thành nhân tạo bằng gạch vôi bao bọc mà sử dụng cảnh quan đồi núi tự nhiên bao quanh làm la thành, tạo nên không gian thoáng rộng, hòa quyện với cảnh quan thiên nhiên.

2. Thể thức "Nhất thi, nhất họa" và "Nhất tự, nhất họa" được thể hiện như thế nào tại lăng Thiệu Trị?

Thể thức này thể hiện qua việc phân chia các dải trang trí (liên ba, đố bản, thượng dập, hạ diệp) thành các ô hộc hình học liên tiếp: một ô chạm khắc chữ Hán (bài thơ ngự chế hoặc đại tự cát tường) đặt xen kẽ một ô chạm khắc hình vẽ (đồ án tứ thời, bát bửu, phong cảnh). Lối bố cục này tạo ra sự kết hợp hài hòa giữa ngôn ngữ văn chương và ngôn ngữ tạo hình.

3. Hình tượng rồng thời Thiệu Trị tại lăng có đặc điểm tạo hình gì tiêu biểu?

Rồng thời Thiệu Trị mang vẻ đẹp hiền hòa, thanh thoát nhưng vẫn uy nghiêm: sừng dài có chạc uốn cong dạng sóng nước, mắt tròn lồi sắc nét, râu và bờm căng đầy, thân mập tròn ít khúc, đuôi chạm sâu dài thẳng, móng chân sắc nhọn nhưng ôm quả cầu mai rùa. Rồng thường được cách điệu uốn lượn ẩn trong nhiều tầng mây cuộn (long ẩn vân), thể hiện sự gần gũi, nhẹ nhàng.

4. Yếu tố Tam giáo và nghệ thuật dân gian dung hợp ra sao trong trang trí lăng Thiệu Trị?

Nho giáo giữ vai trò định hình quy phạm và trật tự vương quyền; Phật giáo thẩm thấu qua các mô típ hoa sen, lá đề, chữ Vạn, bình hồ lô; Đạo giáo xuất hiện qua hình tượng bát tiên, quả đào trường thọ. Tính chất dân gian thâm nhập qua các mô típ hoa lá hóa rồng (trúc hóa long, cúc hóa long, mai hóa long), con dơi, tôm cá, hoa cỏ đồng nội mộc mạc, làm giảm tính cách điệu xơ cứng của nghệ thuật cung đình.

5. Những chất liệu tạo hình chính nào được sử dụng tại lăng Thiệu Trị?

Hệ thống trang trí tại lăng sử dụng đa dạng các chất liệu: gỗ lim chạm lộng và sơn son thếp vàng trong nội thất; gỗ thô mộc tại nhà bia; kim loại đồng đúc nghi môn; đá Thanh chạm khắc tượng chầu, bia ký và cầu đá; pháp lam vẽ màu trên cổ diêm; nề họa vôi vữa kết hợp khảm sành sứ, gốm men trên bình phong, bờ mái; và tranh gương trang trí cột điện.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Vũ Lân là công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị - Huế dưới góc độ Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật. Công trình đã làm rõ đặc trưng ngôn ngữ tạo hình, hệ thống chất liệu, đề tài biểu tượng và quá trình dung hợp tiếp biến văn hóa của mỹ thuật thời Thiệu Trị trong dòng chảy mỹ thuật triều Nguyễn. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung luận cứ khoa học quan trọng cho lịch sử mỹ thuật dân tộc mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn phục vụ đắc lực cho công tác bảo tồn, trùng tu và phát huy giá trị quần thể di sản Cố đô Huế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở LĂNG THIỆU TRỊ Mỹ thuật thời Nguyễn nói chung và ở lăng Thiệu Trị nói riêng đã được nghiên cứu, đánh giá qua nhiều công trình khoa học, bài báo, các hội thảo khoa học trong nhiều năm qua. Trong quá trình đó, nhiều khái niệm, thuật ngữ về văn hóa Huế đã được hình thành và ứng dụng, triển khai trong nghiên cứu văn hóa mỹ thuật thời Nguyễn, trong đó có một phần đáng kể được sử dụng trong nghiên cứu, đánh giá về mỹ thuật thời Thiệu Trị ở bình diện thẩm mỹ, nghệ thuật với những giá trị đích thực của nó. Trong nghiên cứu trang trí ở lăng Thiệu Trị, những cơ sở học thuật, khái niệm, thuật ngữ và những vấn đề nghiên cứu tổng quan đó đã được các nhà nghiên cứu vận dụng thành công khi tiếp cận nghiên cứu mỹ thuật ở lăng Thiệu Trị. Từ đó hình thành nên một hệ thống lý luận và cơ sở lịch sử xã hội, văn hóa giúp cho việc nghiên cứu nghệ thuật Nguyễn được triển khai có kết quả.

Cơ sở lý luận và một số khái niệm về vấn đề nghiên cứu 1.Cơ sở lý luận Nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị từ góc độ tạo hình với tư cách là đối tượng nghiên cứu của đề tài luận án được nhìn nhận là một hiện tượng văn hóa mỹ thuật, ở đó thể hiện mối tương tác giữa các lĩnh vực mỹ thuật - kiến trúc trên nền tảng văn hóa Việt Nam, nó tồn tại và vận động trong một khu vực/vùng địa lý - văn hóa cụ thể, với quan niệm như vậy NCS đã chọn một số lý thuyết, luận điểm làm cơ sở lý luận cho nghiên cứu của mình, đó là: 1.1 Lý thuyết tiếp biến văn hóa Lý thuyết tiếp biến văn hóa, là một lĩnh vực nghiên cứu văn hóa, xã hội, tập trung vào sự phát triển và thay đổi của văn hóa qua thời gian. Nó được áp dụng để hiểu quá trình tiến hóa văn hóa, không những chỉ tồn tại 14 trong mỗi cá nhân mà còn được truyền đạt và thay đổi qua các thế hệ. Đồng thời, nó được xem như một hệ thống thông tin, kiến thức, giá trị và thực hành mà con người học hỏi chia sẽ với nhau trong phong cách sống, kỹ thuật, quy tắc xã hội, truyền đạt tạo nên sự thay đổi và phát triển của văn hóa. Lý thuyết tiếp biến văn hóa đóng vai trò rất lớn trong quá trình tiếp xúc và trao đổi văn hóa giữa các thời kỳ với nhau bao gồm ngôn ngữ, phong cách thời trang, quá trình phát triển và thay đổi các yếu tố văn hóa trong lĩnh vực nghệ thuật tạo hình trang trí.

Đây là quá trình mà phong cách, kỹ thuật, ý tưởng và hình thức nghệ thuật tiếp xúc thay đổi và phát triển theo thời gian thông qua tương tác với các yếu tố văn hóa khác. Lĩnh vực nghệ thuật tạo hình thường bị ảnh hưởng bởi các yếu tố văn hóa xung quanh nó và điều này thể hiện sự ảnh hưởng từ các nền văn hóa truyền thống, giá trị xã hội, tôn giáo. Từ sự tiếp xúc và tương tác với các yếu tố văn hóa có thể tạo ra sự thay đổi và phát triển trong nghệ thuật. Tiếp biến văn hóa trong nghệ thuật trang trí thời Nguyễn cho thấy đã in dấu sâu đậm trong nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị và tạo ra dấu ấn sâu sắc trong nghệ thuật trang tri thời kỳ này.

Sự tiếp xúc và tiếp biến văn hóa Champa và ảnh hưởng nghệ thuật Phật giáo là điều tất yếu của quá trình giao thoa, tiếp biến văn hóa. Nhờ sự tiếp biến sinh động đó mà ở nghệ thuật lăng Thiệu Trị đã tạo ra sự đa dạng và đặc sắc trong trang trí. Các nghệ nhận đã tìm ra cách sử dụng và biến đổi các vật liệu trước đó như gốm, sành sứ, đồng, gỗ… để tạo ra sự phù hợp cho những đề tài, kiểu thức, hoa văn trang trí rất tinh tế và độc đáo. Như vậy, tiếp biến văn hóa trong nghệ thuật trang trí đã phản ảnh sự phát triển, tương tác của nghệ thuật với môi trường xã hội qua các thời kỳ tạo nên một nền văn hóa mà đặc biệt là dưới thời Nguyễn đã khẵng định một phong cách, kỹ thuật, ý tưởng và hình thức thể hiện một nền văn hoá riêng biệt.

Lý thuyết, luận điểm về mỹ thuật học Có thể nói, các yếu tố thẩm mỹ trong nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị chính là sự thể hiện theo một cách riêng - điều kiện lịch sử - văn hoá, phần nào thể hiện được quan niệm thẩm mỹ, tính đặc thù về phong cách sống của chủ thể đó. Trong phạm vi đề tài luận án, khi nghiên cứu về nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị chúng ta có thể thấy rằng giá trị tạo hình và hoa văn trang trí độc đáo, đặc trưng cùng ý nghĩa nhân văn và tượng trưng của đề tài mang một phong cách riêng in đậm dấu ấn, thể hiện những khát vọng và lý tưởng của một thời kỳ lịch sử với sự biến đổi phù hợp theo quan niệm thẩm mỹ cũng như ý nghĩa biểu hiện vương quyền của triều đại. Từ các luận điểm mỹ thuật học đã phần nào giúp NCS tiếp cận trực tiếp đến đối tượng nghiên cứu từ góc độ mỹ thuật mang tính chuyên ngành của nghệ thuật tạo hình tác động của phương pháp đến đối tượng nghiên cứu một cách hiệu quả. Nghiên cứu mỹ thuật có một lợi thế là bám sát và xoáy sâu vào được các thuộc tính ngôn ngữ trong nghệ thuật tạo hình trang trí, tạo cơ sở cho việc lý giải một cách thuyết phục các kỹ thuật, các thủ pháp xử lý ngôn ngữ và biểu hiện hình tượng, trong đó cấu trúc hình thái của ngôn ngữ trang trí được nhận diện rõ nét nhất cả về chiều sâu không gian tạo hình, về đặc trưng thẩm mỹ ngôn ngữ và các thuộc tính của đường nét, hình mảng, nhịp điệu, trang trí, đồng thời nó cũng giúp NCS có thể đúc rút được những đặc điểm nổi bật tiêu biểu và bản chất nhất của đối tượng nghiên cứu.

Tuy nhiên phương pháp mỹ thuật học có những hạn chế nhất định khi đánh giá về những đặc trưng văn hóa, lịch sử, tư tưởng thẩm mỹ và đời sống nội tâm, đặc trưng sáng tạo của nghệ nhân. Điều đó cũng cho thấy lý thuyết, luận điểm về mỹ thuật học nếu được vận dụng một cách nhuần nhuyễn đúng lúc và tạo nên bình diện tác động đa chiều thì sẽ góp phần vô cùng quan trọng đối với người nghiên cứu khi tiếp cận một cách có chiều sâu các nội dung cơ 16 bản. Mặt khác, luận điểm mỹ thuật học cũng không thể đứng độc lập một cách tuyệt đối mà nó phải có sự chia sẻ, tương tác với các phương pháp như: phương pháp thông tin, , phương pháp thống kê, điền dã thực địa, phân tích, đánh giá, so sánh, đối chiếu… Việc đánh giá, xác định là những phương pháp định hướng cho việc nghiên cứu của đề tài, ngoài ra giúp cho luận án đi vào tìm hiểu giá trị nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị ở Huế dưới góc độ chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật nên tác giả đã lựa chọn thêm một số lý thuyết, luận điểm khác của các nhà nghiên cứu mỹ thuật trong hệ thống cơ sở lý luận cho nghiên cứu của mình. Khái niệm về tính biểu tượng, hình tượng, hoa văn trang trí 1.

Khái niệm về tính biểu tượng Trong một số nghiên cứu về nghệ thuật trang trí kiến trúc truyền thống của một số tác giả đã trình bày luận điểm về tính biểu tượng trong nghệ thuật trang trí kiến trúc, biểu tượng là những tính chất đặc thù tiêu biểu nhất, tác phẩm nghệ thuật thông qua các tính chất đặc thù này để biểu hiện nội dung muốn truyền tải. Ước lệ là sự hiện thực hoá một cách cô đọng trong sáng tạo thẩm mỹ, khả năng biểu đạt cùng một nội dung của nhiều hệ thống ký hiệu bằng những phương tiện cấu trúc khác nhau. Biểu tượng là hình ảnh cụ thể trong đó bao hàm nhiều ý nghĩa, gây được ấn tượng sâu sắc đối với người xem. Biểu tượng nghệ thuật được coi là ký hiệu thẩm mỹ đa nghĩa, bao gồm cái biểu đạt và cái được biểu đạt.

Ước lệ và biểu tượng thường được dùng nhiều trong nghệ thuật và dần trở thành phương tiện diễn đạt có tính cô đọng, hàm súc, có sức khai mở rất lớn trong sự tiếp nhận của người xem. Các yếu tố được sử dụng trong nghệ thuật trang trí thường mang tính ước lệ với những mức độ khác nhau, một số được nhìn từ góc độ của mối liên hệ giữa việc sử dụng chúng một cách thông thường bên ngoài nghệ thuật và một số khác được nhìn vào ý nghĩa mà chúng có được đằng sau sự biểu hiện của các hình thức đã được sắp đặt theo chủ ý có yếu tố ước lệ. Theo đó, một 17 hệ thống biểu đạt ước lệ được sử dụng cho các yếu tố trong nghệ thuật trang trí, tạo hình nếu thành công, tất yếu sẽ dẫn dắt và chuyển tải những nội dung, những quy định mà đôi lúc người tiếp nhận không nhận ra, thay vào đó những nội dung, những quy định được xem là một cái gì đó vốn dĩ tự nhiên, phi ước lệ. Chẳng hạn, con rồng thời Nguyễn ở nhiều công trình kiến trúc các nghệ nhân thể hiện sâu sắc, vẻ đẹp uy nghiêm, huyền diệu đặc trưng của biểu tượng.

Nhưng hình tượng rồng lăng Thiệu Trị lại mang những điểm khác biệt so với hai thời kỳ trước như: sừng dài có chạc vòng cung cuộn tròn như ngọn sóng, mắt lồi to tròn với những đường nét sắc nhọn, râu và bờm căng đầy, vây lưng chạy dài suốt thân mình, móng rồng diễn tả sắc nhọn, hai chân trước ôm lấy quả cầu được mô phỏng theo hoa văn mai rùa, đuôi uốn lượn với những đường nét chạm sâu dài thẳng, với thân mập tròn đầy đặn, ít khúc kết hợp với những hoa văn mây chồng lên nhau, tạo cho hình tượng rồng bay bổng, nhẹ nhàng, thanh thoát và mang một vẻ đẹp hiền hòa nhưng vẫn không mất đi vẻ uy nghiêm, đặc trưng của biểu tượng chốn cung đình. Rồng chủ yếu là cách điệu thành hoa văn mây chồng nhiều lớp, những hình tượng đó chúng ta rất dễ bắt gặp trong quần thể lăng Thiệu Trị đúng với tinh thần như trong Từ điển biểu tượng văn hóa Thế giới, tác giả Jean Chevalier, Alain Gheerbrant đã đề cập: Là sức mạnh thần thánh, sáng tạo, xếp đặt, rồng đương nhiên là biểu tượng của đế vương… Thật vậy, rồng được gắn với sét (nó khạc ra lửa) và với sự phì nhiêu (nó mang mưa đến).