Mở đầu truyện ngắn Người đi tìm giấc mơ là lời kể của nhân vật “tôi” – một người con gái nghèo sống đơn độc với bà, chấp nhận lấy một người đàn ông tật nguyền nhưng giàu có, mong đổi đời. Do không sinh được con nên cô bị nhà chồng đuổi đi. “Tôi đi ra đường, trên người là chiếc áo mỏng dính, gần rách. Chiếc quần tôi mặc co lại vì ngắn và cũ.
Tôi chẳng có gì ngoài hai thứ đó. Những lời 16 kể đầu tiên đã giúp người đọc hình dung về một người tàn tạ, nghèo khổ đi vô định hướng. Ngoại hình nhân vật đã tạo ấn tượng mạnh để tiếp nối vào mạch kể về số phận đắng cay. Tất cả quá khứ đều hiện về trong tâm trí người đàn bà tội nghiệp: „Những cái tát, những trận phang gậy vào người gần hai năm nay tôi đã quen”.
Người thân duy nhất của cô là người bà, nhưng “Đêm ấy. Tại tôi nên bà chết”. Hành trình đi của tôi mà những người xung quanh gọi là “kẻ điên” đã đến nơi “Bờ sông cao. Nước sông Hồng đỏ đặc phù sa.
Tôi thường tưởng tượng ra một ngày nào đó mình sẽ ở trên thiên đường và tự hỏi: Nếu chết linh hồn mình sẽ đi đâu khỏi cái xác thối rữa?”. Kết thúc truyện là hình ảnh cô đang ngủ và tiếp tục mơ về những điều tươi đẹp hơn, hạnh phúc hơn. Người kể chuyện xưng “tôi” – đồng thời là nhân vật chính trong chuyện, hầu hết là những phụ nữ bất hạnh trong tình yêu. Cái tôi kể chuyện và cái tôi từng trải đã hòa nhập làm một trong những trang văn chất chứa nỗi niềm.
Không phải ngẫu nhiên mà nhà phê hình Bùi Việt Thắng nhận xét: “Truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ luôn có hai mặt như thế - vừa bụi bặm trong tả chân, vừa trữ tình đằm thắm, vừa táo tợn, vừa thanh khiết”. Cái bụi bặm hiện lên qua lời kể của người mẹ trong Hậu thiên đường về những va vấp của tuổi trẻ để đến 16 năm sau chị phải sống trong đơn côi lạnh lẽo. Sự tả chân đã đem lại cho người đọc cảm giác vỡ mộng khi người kể chuyện xưng “em” trong Một chiều mưa đang hụt hẫng, tan nát vì phát hiện vị cứu tinh của mình đang ngồi cạnh một người con gái khác. “Cô ta tóc rất ngắn, còn ngắn hơn cả tóc em, xinh và tươi rói.
Em chết lặng”. Lời kể của nhân vật xưng “tôi” cũng thắm đượm vẻ trữ tình đằm thắm khi kể về những mong ước, những khát khao tình yêu và hạnh phúc rất con gái: “Tôi luôn ao ước được đi chơi với anh. Tất cả những lần chúng tôi rong ruổi trên các con đường. Lúc nhập nhoạng tối.
Tôi đều thấy các con đường, các hàng cây thật đáng yêu và tuyệt đẹp. Cũng như bây giờ. Suốt thời gian đã qua của tôi chưa bao giờ trăng đẹp như thế” (Còn lại một vầng trăng). Những trang văn của Nguyễn Thị Thu Huệ thanh khiết khi kể về những cái tôi – những người con gái, những người phụ nữ còn rất trẻ tự kể về mình.
Trong 13 truyện có người kể chuyện là nhân vật nữ xưng “tôi” thì có 7 truyện được trần thuật từ người kể chuyện là những cô gái trẻ tuổi, trẻ lòng, đầy mộng mơ và ước vọng về tình yêu. Đó là cô bé sắp tròn mười tám tuổi vào ngày mai, mơ thấy người mẹ bỏ hai bố con theo tình cũ. Đôi giày đỏ mẹ chưa kịp đi khi vội vã theo người ta trong 17 dịp sinh nhật con, mẹ tặng lại cho con (Đôi giày đỏ). Trong Biển ấm, người kể chuyện là cô gái mới hai mươi tuổi, dám tự tìm đến với người yêu – người đàn ông hơn cô mười hai tuổi.
Đất Quảng Ninh với những hầm than là thế giới của anh. Với cô lúc ấy tất cả thấm đẫm một sắc màu huyền ảo bởi “tôi” nhìn chúng bằng ánh mắt kẻ đang yêu. “Tôi” trong Còn lại một vầng trăng cũng hồn nhiên bày tỏ niềm hạnh phúc của mình: “Tôi biết mơ mộng từ ngày yêu anh. Biết nhớ mong, dỗi hờn từ ngày có anh.
Và đêm nay. Biết trăng đẹp vì đi bên anh”. Hoàng hôn màu cỏ úa lại là cảm nhận của người kể chuyện xưng „tôi” trong một buổi chiều chia tay cuối cấp ba đong đầy bao kỷ niệm. Thành phố không mùa đông là câu chuyện của cô gái trẻ ngỡ ngàng biết tin cha mẹ chia tay nhau, cô theo người bạn lên công viên.để khuây khỏa những nỗi buồn vẫn nghẹn thắt con tim.
Cát đợi là lời kể của người con gái đã trao thân mình ở một vũng cát bên bờ biển khi đang ở độ tuổi học trò. Trong Một chiều mưa, “em” đứng dưới gốc dâu da con con có mấy chùm hoa trắng như hoa sấu để đợi anh mà không thấy anh đến. Chợt gặp anh tình tứ với người con gái khác, “em” mới biết mình bị mắc lừa một kẻ Sở Khanh. Không đi vào những chuyện quá lớn lao, nhân vật con gái – đàn bà trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ tự kể về câu chuyện nhỏ bé rất riêng của mình.
Là tình yêu trong sáng nguyên sơ nhưng bị lừa lọc bởi những người đàn ông từng trải. Là khát khao hạnh phúc vừa trẻ con, vừa ngây thơ lại rất đỗi đàn bà. Là sai lầm vì bồng bột và cả tin. Tất cả những trái ngang, những mộng mơ, những hụt hẫng và đau đớn sâu kín nhất của người phụ nữ đều được những nhân vật xưng “tôi” tỏ bày trên trang viết.
Truyện thiên vể kể, tâm sự nên lời văn thấm đẫm cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật. Đối thoại trong truyện ít. Những sự kiện, biến cố xảy ra chỉ là “cái cớ” để người kể chuyện bộc lộ tâm trạng và suy tư cá nhân. Có lẽ vì thế mà ở một số truyện, người đọc có cảm giác đọc truyện như đang bước vào những trang nhật ký của người phụ nữ đầy chân thực, chân thành, cảm động.
Nói lúc này, Nguyễn Thị Thu Huệ đang “rút ruột” ra để viết cũng không sai. Nữ giới – viêt văn là họ “tự ăn mình”. Trong 24 truyện ngắn được trần thuật từ ngôi thứ nhất tập hợp từ 5 tập truyện trước, ngoài 13 truyện được kể bằng lời nhân vật nữ, còn 11 truyện có người kể chuyện xưng “tôi” là nhân vật nam. Trong đó, người kể chuyện đứng bên trong truyện đóng vai nhân vật chính xuất hiện ở 5 truyện (Người đàn bà ám khói, Sơ-ri đắng, Ám ảnh, Minu xinh đẹp, Những đêm thắp nắng).
Người kể chuyện đứng 18 bên trong truyện đóng vai người quan sát xuất hiện ở 6 truyện (Nước mắt đàn ông, Dĩ vãng, Chị tôi, Một chuyến đi, Cõi mê, Màu ngả sắc đỏ). Với vai trò là một nhân vật chính của truyện, người kể chuyện là một nhân vật nam xưng “tôi” thường kể về những câu chuyện của bản thân có liên quan đến nhân vật khác là người phụ nữ. Đối thoại trong truyện được xây dựng nhiều hơn nhằm bộc lộ suy nghĩ và tính cách, bản chất của người đàn ông. Người đàn bà ám khói là hình ảnh của người tình cũ trong mắt người kể chuyện là “tôi” khi gặp lại trong một đám tang.
Người kể chuyện bộc lộ là một kẻ nghiệt ngã, vô tình, sĩ diện và tàn nhẫn. Sơ-ri đắng là cảm nhận của người kể chuyện xưng “tôi” khi giữ mãi tình yêu với người con gái đã chết vì một kẻ vô lại, vô tình. Trong Những đêm thắp nắng – nhân vật “tôi” kể về câu chuyện của chính mình khi bị một phụ nữ có gia đình bội bạc và dối trá ngay trước mặt. Riêng hai truyện Ám ảnh và Minu xinh đẹp, người kể chuyện lại kể về câu chuyện khác, không phải là tình yêu.
Ám ảnh là câu chuyện của chàng trai tên Thành mơ về người cha tàn nhẫn, hắt hủi mẹ để đi với người tình, anh vừa qua tuổi vị thành niên đã bắn chết hai mẹ con người tình của bố. Anh bị kết tội tử hình, lúc chết chỉ kịp gọi hai tiếng “Mẹ ơi”. Minu xinh đẹp được kể bằng lời của nhân vật xưng “tôi” – một thiếu tá đã về hưu, mong đổi đời nhờ nuôi chó nhưng thất bại. Những nhân vật này góp phần khắc họa thế giới đàn ông đa dạng trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ.
Đối với hình tượng người kể chuyện xưng “tôi” chỉ đóng vai trò là người quan sát, 6 truyện được trần thuật lại một cách tương đối khách quan. Trong Nước mắt đàn ông, “tôi” – một đứa cháu ruột kể về nỗi đau riêng của cậu mình khi không hạnh phúc trong cuộc sống gia đình, khi người yêu bỏ đi và vật chứng của tình yêu bị giết bởi chính tay người vợ. Dĩ vãng được kể bằng nhân vật “tôi” – một anh lính đến thăm thủ trưởng của mình – ông Xung đang sống trong cô đơn tột độ. Nhờ người kể chuyện là người chứng kiến ở hai khoảng đời của nhân vật chính nên những thay đổi của nhân vật chính được trần thuật lại rất chi tiết, cụ thể.
Chị tôi là câu chuyện của người kể chuyện xưng “tôi” – một sinh viên đại học sống nhờ đồng tiền buôn thuốc lá dạo của chị ở bến tàu. Chị chết vì tại nạn lúc qua đường, để lại nỗi ân hận và thương xót vô bờ trong lòng “tôi”. Người kể chuyện hiện diện trong Một chuyến đi là chàng trai vừa tròn 18 tuổi, kể về người cậu đi bộ đội, lúc trở về đã là thương binh. Cõi mê là câu chuyện về người cô bị điên được một người đàn ông khỏe mạnh, bình thường cưới làm vợ.
Người trần thuật trong truyện là đứa cháu 19 ruột của cô. Người kể chuyện xưng “tôi” trong Màu ngà sắc đỏ là một người đã cứu vớt một người con gái tên Hạnh phải nạo phá thai vì yêu Hưởng. Câu chuyện chủ yếu diễn ra trong đối thoại giữa tôi và Hưởng, từ đó những vấn đề của câu chuyện tình yêu tình yêu riêng tư, bản chất của người đàn ông làm Hạnh khổ lộ diện. “Tôi” đóng vai trò là người cật vấn, nói lên tiếng nói của cá nhân nhưng cũng là băn khoăn và cảm nhận của số đông khi biết chuyện này.
Thương Hạnh và trách móc, giận người đàn ông bao nhiêu, “tôi” càng hỏi dồn dập bấy nhiêu. Lúc đầu, cán cân đối thoại nghiêng về “tôi” vì tôi là là kẻ nắm bằng chứng, “tôi” đã làm một hành động cao thượng là cứu Hạnh. Hưởng lúc này là kẻ tội đồ. Thế nhưng dần dần, qua sự kể lể giải thích của Hưởng, cán cân ấy lại nghiêng về phía người đàn ông đã có vợ và vô trách nhiệm với người tình.
“Tôi” từ bực bội đã chuyển sang thương cảm cho anh.