Nghệ Thuật Chạm Khắc Hoa Văn Trên Đồ Thờ Đá Trong Lăng Mộ Thế Kỷ XVII - XVIII Ở Bắc Bộ

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghệ thuật chạm khắc hoa văn trên đồ thờ đá trong lăng mộ thế kỷ xvii xviii ở bắc bộ, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Xuân Giáp
• Người hướng dẫn: PGS.TS Ngô Văn Doanh
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử mỹ thuật
• Đề tài: Nghệ Thuật Chạm Khắc Hoa Văn Trên Đồ Thờ Đá Thế Kỷ XVII - XVIII Ở Bắc Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ nghệ thuật
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN ĐỀ TÀI HOA VĂN CHẠM KHẮC TRÊN ĐỒ THỜ ĐÁ Ở MỘT SỐ LĂNG MỘ TIÊU BIỂU THẾ KỶ XVII - XVIII
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG CỦA NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC HOA VĂN TRÊN ĐỒ THỜ ĐÁ TRONG LĂNG MỘ THẾ KỶ XVII - XVIII, GIÁ TRỊ VÀ MỘT SỐ BÀN LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghệ Thuật Chạm Khắc Đá Đồ Thờ Bắc Bộ

Nghệ thuật chạm khắc đá đồ thờ đóng vai trò quan trọng trong mỹ thuật cổ Việt Nam. Nó không chỉ tạo nên vẻ đẹp mà còn là linh hồn của các công trình kiến trúc, điêu khắc. Các nhà nghiên cứu đã dành nhiều sự quan tâm đến lĩnh vực này. Tài liệu của Phan Cẩm Thượng phác thảo lịch sử điêu khắc Việt Nam, bao gồm cả giai đoạn liên quan đến chạm khắc trang trí hoa văn trong lăng mộ. Sách của Chu Quang Trứ đề cập đến nghệ thuật chạm khắc trong lăng mộ qua các thời kỳ, bao gồm cả thế kỷ XVII - XVIII. Những nghiên cứu này là cơ sở quan trọng để hiểu rõ hơn về di sản văn hóa độc đáo của Bắc Bộ.

1.1. Chạm Khắc Đá Mỹ Nghệ Tìm Hiểu Di Sản Văn Hóa

Nghệ thuật chạm khắc đá mỹ nghệ không chỉ là kỹ thuật tạo hình, mà còn là phương tiện truyền tải văn hóa, lịch sử. Việc nghiên cứu các tác phẩm chạm khắc đá, đặc biệt là trên đồ thờ cúng bằng đá, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về đời sống tâm linh, tín ngưỡng của người xưa. Những hoa văn, họa tiết được chạm khắc tỉ mỉ thể hiện ước vọng về một cuộc sống tốt đẹp, thịnh vượng.

1.2. Nghệ Thuật Dân Gian Bắc Bộ Gìn Giữ Bản Sắc Văn Hóa

Nghệ thuật dân gian Bắc Bộ là một kho tàng vô giá, bao gồm nhiều loại hình khác nhau như hội họa, điêu khắc, chạm khắc. Các nghệ nhân dân gian đã khéo léo đưa những yếu tố văn hóa truyền thống vào tác phẩm của mình, tạo nên những sản phẩm mang đậm bản sắc dân tộc. Việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật dân gian là trách nhiệm của mỗi chúng ta.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Giá Trị Nghệ Thuật Đồ Thờ Đá Cổ

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về điêu khắc và chạm khắc đá, nhưng việc nghiên cứu chuyên sâu về hoa văn đồ thờ đá trong lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ vẫn còn hạn chế. Hầu hết các công trình nghiên cứu trước đây chỉ đề cập đến khía cạnh lịch sử, văn hóa hoặc kỹ thuật chạm khắc nói chung, mà chưa đi sâu vào phân tích ý nghĩa và giá trị nghệ thuật của các hoa văn trang trí trên đồ thờ đá. Điều này đặt ra một thách thức lớn cho các nhà nghiên cứu trong việc khám phá và giải mã những thông điệp mà người xưa muốn gửi gắm qua những tác phẩm nghệ thuật này.

2.1. Lịch Sử Đồ Thờ Đá Việt Nam Khoảng Trống Nghiên Cứu

Lịch sử đồ thờ đá Việt Nam là một lĩnh vực rộng lớn, chứa đựng nhiều bí ẩn và khoảng trống cần được khám phá. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về các loại hình đồ thờ khác nhau, nhưng việc nghiên cứu về đồ thờ đá cổ vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu cần có sự đầu tư thời gian và công sức để tìm hiểu, phân tích và đánh giá giá trị của những di sản văn hóa này.

2.2. Ý Nghĩa Hoa Văn Trên Đồ Thờ Đá Giải Mã Thông Điệp

Hoa văn trên đồ thờ đá không chỉ là những họa tiết trang trí đơn thuần, mà còn là những biểu tượng mang ý nghĩa sâu sắc về văn hóa, tín ngưỡng. Việc giải mã những thông điệp mà người xưa muốn gửi gắm qua những hoa văn này là một nhiệm vụ khó khăn, đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Tuy nhiên, thành công trong việc này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thế giới quan và nhân sinh quan của người xưa.

2.3. Thiếu Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Đồ Thờ Đá Thế Kỷ 17 18

Có rất ít công trình đi sâu vào phân tích cụ thể đồ thờ đá thế kỷ 17-18, đặc biệt là những tác phẩm được tìm thấy trong lăng mộ ở Bắc Bộ. Các nghiên cứu hiện tại thường chỉ dừng lại ở việc mô tả hình dáng, kích thước hoặc chất liệu của đồ thờ, mà chưa đi sâu vào phân tích ý nghĩa của các hoa văn, họa tiết trang trí, cũng như kỹ thuật chạm khắc được sử dụng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Nghệ Thuật Điêu Khắc Đá Bắc Bộ

Luận án sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau để đạt được mục tiêu. Phương pháp điền dã được sử dụng để khảo sát thực tế các lăng mộ, thu thập dữ liệu và hình ảnh. Phương pháp phân tích, tổng hợp được sử dụng để phân tích các yếu tố lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và kỹ thuật của chạm khắc đá. Phương pháp so sánh được sử dụng để so sánh các phong cách chạm khắc khác nhau và xác định đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc đá Bắc Bộ trong giai đoạn này.

3.1. Kỹ Thuật Chạm Khắc Đá Cổ Phân Tích Chi Tiết

Phân tích chi tiết các kỹ thuật chạm khắc đá cổ được sử dụng trong lăng mộ thế kỷ XVII-XVIII. Nghiên cứu về công cụ, phương pháp và quy trình chạm khắc đá của người xưa, từ đó hiểu rõ hơn về kỹ năng và kinh nghiệm của các nghệ nhân.

3.2. Khảo Sát Mẫu Hoa Văn Đồ Thờ Đá Cổ Thu Thập Dữ Liệu

Thu thập và phân tích dữ liệu về các mẫu hoa văn đồ thờ đá cổ được tìm thấy trong lăng mộ. Thống kê số lượng, chủng loại và đặc điểm của các hoa văn, từ đó xác định những chủ đề và phong cách trang trí phổ biến.

3.3. Phong Cách Chạm Khắc Đồ Thờ Đá So Sánh Đối Chiếu

So sánh đối chiếu phong cách chạm khắc đồ thờ đá giữa các lăng mộ khác nhau, cũng như giữa các giai đoạn lịch sử khác nhau. Xác định những yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi và phát triển của phong cách chạm khắc.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bảo Tồn Đồ Thờ Đá Truyền Thống

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị đồ thờ đá truyền thống. Thông qua việc hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của chạm khắc đá, chúng ta có thể xây dựng các phương án bảo tồn hiệu quả hơn, đồng thời quảng bá giá trị của di sản văn hóa này đến với công chúng. Điều này góp phần vào việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

4.1. Di Sản Văn Hóa Đồ Thờ Đá Giá Trị To Lớn

Nhấn mạnh vai trò của di sản văn hóa đồ thờ đá như một phần quan trọng của lịch sử và văn hóa dân tộc. Khuyến khích các hoạt động bảo tồn, phục dựng và quảng bá di sản này.

4.2. Văn Hóa Tâm Linh Bắc Bộ Đồ Thờ Đá Kết Nối

Phân tích vai trò của văn hóa tâm linh Bắc Bộ trong việc hình thành và phát triển nghệ thuật chạm khắc đồ thờ đá. Nghiên cứu về các tín ngưỡng, phong tục và nghi lễ liên quan đến đồ thờ đá.

4.3. Chạm Khắc Hoa Văn Trang Trí Đồ Thờ Ứng Dụng Thực Tiễn

Nghiên cứu những giá trị của chạm khắc hoa văn trang trí đồ thờ trong việc giáo dục thẩm mỹ, khơi gợi lòng yêu nước và tự hào dân tộc. Sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế các sản phẩm du lịch, quà tặng mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam.

V. Kết Luận Giá Trị Nghệ Thuật Chạm Khắc Đồ Thờ Đá Cổ

Nghiên cứu về nghệ thuật chạm khắc đồ thờ đá cổ trong lăng mộ thế kỷ XVII-XVIII ở Bắc Bộ không chỉ góp phần làm sáng tỏ một giai đoạn lịch sử quan trọng, mà còn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa, nghệ thuật và tâm linh của người Việt. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để bảo tồn, phát huy và quảng bá di sản văn hóa này đến với công chúng, đồng thời góp phần vào việc giáo dục thẩm mỹ và khơi gợi lòng yêu nước và tự hào dân tộc.

5.1. Giá Trị Nghệ Thuật Đồ Thờ Đá Tinh Hoa Văn Hóa

Khẳng định giá trị nghệ thuật đồ thờ đá như một biểu tượng của tinh hoa văn hóa dân tộc. Nghiên cứu về các yếu tố thẩm mỹ, kỹ thuật và ý nghĩa của đồ thờ đá.

5.2. Văn Hóa Tín Ngưỡng Phản Ánh Trên Đồ Thờ Đá

Phân tích mối liên hệ giữa văn hóa tín ngưỡng và nghệ thuật chạm khắc đồ thờ đá. Nghiên cứu về các biểu tượng tôn giáo, triết lý nhân sinh được thể hiện trên đồ thờ đá.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài "Nghệ thuật chạm khắc hoa văn trên đồ thờ đá trong lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ" được nghiên cứu sinh Nguyễn Xuân Giáp thực hiện tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Ngô Văn Doanh. Luận án thuộc chuyên ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật, mã số đào tạo 9210101, hoàn thành và bảo vệ năm 2022.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bắc Bộ là trung tâm mỹ thuật và văn hóa truyền thống của Việt Nam, nơi lưu giữ hệ thống di tích cổ kính như đình, chùa, đền, miếu và lăng mộ. Trong đó, hệ thống lăng mộ của tầng lớp quan lại phong kiến thế kỷ XVII - XVIII (chủ yếu là lăng Quận công) lưu giữ khối lượng hiện vật đồ thờ bằng đá phong phú. Đồ thờ đá và hoa văn trang trí (ornament) đóng vai trò là công cụ trung gian chuyển tải tâm linh giữa con người với thế giới siêu nhiên, đồng thời tích hợp các tư tưởng triết học, tôn giáo (Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo) và thẩm mỹ dân gian. Mặc dù đồ thờ đá có độ bền vững cao và chứa đựng nhiều tầng nghĩa biểu tượng, các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận lăng mộ dưới góc độ khảo cổ học hoặc điêu khắc tượng tròn (người và thú), chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, chuyên sâu về đồ thờ đá và nghệ thuật chạm khắc hoa văn trang trí trên đồ thờ dưới góc độ lý luận và lịch sử mỹ thuật.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục đích chính của luận án là nghiên cứu các yếu tố tạo hình biểu hiện trên hoa văn chạm khắc của đồ thờ đá trong lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ thông qua các mẫu vật tại các lăng mộ tiêu biểu; qua đó khẳng định những giá trị nghệ thuật tạo hình của di sản này.

Các mục tiêu cụ thể được xác định gồm:

1. Nghiên cứu khái quát hệ thống đồ thờ đá trong lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ.
2. Nghiên cứu hệ thống đề tài hoa văn được chạm khắc trên các đồ thờ đá thông qua bốn lăng mộ tiêu biểu được lựa chọn khảo sát.
3. Nghiên cứu những đặc điểm và giá trị của nghệ thuật chạm khắc hoa văn trên đồ thờ đá ở Bắc Bộ từ góc độ nghệ thuật tạo hình.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu:

1. Nội dung và hình thức thể hiện của các hoa văn được chạm khắc trên các đồ thờ đá ở các lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII là gì và được thể hiện như thế nào?
2. Nghệ thuật chạm khắc hoa văn trên đồ thờ bằng đá trong các lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ có những đặc trưng gì?
3. Nghệ thuật chạm khắc hoa văn trên đồ thờ đá tại các lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ có vai trò và đóng góp gì cho nghệ thuật tạo hình truyền thống của người Việt?

Giả thuyết nghiên cứu xác định: Hoa văn chạm khắc trên đồ thờ vừa có chức năng thẩm mỹ, vừa biểu hiện ước vọng của con người qua hệ thống đề tài và kỹ thuật tạo tác; phản ánh nhân sinh quan, thế giới quan và quan niệm về sự sống - cái chết của người xưa. Sự phong phú về đề tài và kỹ thuật xử lý khối, bề mặt, bố cục tạo hình đánh dấu bước chuyển biến nghệ thuật rõ rệt so với các giai đoạn trước và sau thế kỷ XVII - XVIII.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Nghệ thuật chạm khắc hoa văn của người Việt trên đồ thờ bằng đá trong các lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ (chủ yếu là lăng mộ quan lại phong kiến), tập trung vào các đồ thờ phi nhân dạng.
• Phạm vi không gian: Khu vực Bắc Bộ, tập trung tại các tỉnh, thành phố: Bắc Ninh, Bắc Giang, Hà Nội, Hưng Yên, Nam Định, Vĩnh Phúc (nơi còn khoảng hơn 90 di tích sinh từ, lăng mộ quan lại thời Lê Trung Hưng). Luận án khảo sát chuyên sâu 4 lăng mộ điển hình:
  • Thế kỷ XVII: Lăng Đặng Trung Túc (Bắc Ninh) và lăng Vũ Hồng Lượng (Hưng Yên).
  • Thế kỷ XVIII: Lăng Đỗ Bá Phẩm (Hà Nội) và lăng Nguyễn Danh Thưởng (Vĩnh Phúc).
• Phạm vi loại hình: Tập trung vào các đồ thờ phi nhân dạng gồm 6 loại hình cơ bản: hương án, đẳng thờ, sập thờ, ngai thờ, bài vị, lư hương; cùng các đồ thờ phụ trợ như quán tẩy, cây hương, đài thờ, chân nến, khám thờ.
• Phạm vi thời gian: Thế kỷ XVII và thế kỷ XVIII, có đối chiếu so sánh lịch đại với giai đoạn thế kỷ XIV (thời Trần), thế kỷ XV (thời Lê Sơ) và thế kỷ XIX (thời Nguyễn).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và tổng thuật các công trình nghiên cứu tiền nhiệm theo bốn hướng tiếp cận chính:

1. Các nghiên cứu về nghệ thuật chạm khắc và hoa văn trang trí

• Về nghệ thuật chạm khắc: Phan Cẩm Thượng (1997) trong Điêu khắc cổ Việt Nam phác thảo lịch sử điêu khắc từ tiền sử đến thế kỷ XIX, có đề cập chạm khắc lăng mộ; Phan Cẩm Thượng, Lê Quốc Việt, Cung Khắc Lược (1999) trong Đồ họa cổ Việt Nam khảo sát kỹ thuật khắc chữ và hình họa tôn giáo; Chu Quang Trứ (2000) trong Tượng cổ Việt Nam với truyền thống điêu khắc dân tộc khảo cứu điêu khắc lăng mộ ngoài trời; Lê Tạo (2006, 2008) nghiên cứu nghệ thuật chạm khắc đá truyền thống tại Thanh Hóa; Trương Duy Bích và Trương Thị Minh Hằng (2013) nghiên cứu chạm khắc gỗ và tạc tượng đồng vùng châu thổ sông Hồng; Nguyễn Văn Cương (2006) trong Mỹ thuật đình làng đồng bằng Bắc Bộ phân tích biểu tượng kiến trúc và điêu khắc trang trí; Nguyễn Quang Hồng (1992) trong Văn khắc Hán Nôm Việt Nam phân loại văn bia và minh văn tại các di tích lăng mộ.
• Về hoa văn trang trí: Jeannine Auboyer (1995) trong Mỹ thuật châu Á quy pháp tạo hình, phong cách cung cấp hệ thống đối chiếu tạo hình; Hoàng Minh (2003) và Hoài Phương (2004) hệ thống hóa các mẫu hoa văn dân gian, biểu tượng cát tường; Nguyễn Hữu Thông (2001) trong Mỹ thuật Huế nhìn từ góc độ ý nghĩa và biểu tượng trang trí phân loại hệ thống hoa văn động vật, thực vật, kỷ hà; Nguyễn Du Chi (2003) trong Hoa văn Việt Nam phân tích các mô-típ rồng, phượng, cúc, sen đến thế kỷ XV; Thái Dịch An (2003) nghiên cứu hoa văn rồng phượng; Trần Lâm Biền (2001) trong Trang trí trong mỹ thuật truyền thống của người Việt khảo cứu hoa văn linh vật, cây cỏ, con người qua các thời kỳ; Lê Văn Thao (2003) khảo sát đồ án trang trí đền Vua Đinh - Vua Lê; Trần Hậu Yên Thế cùng các cộng sự (2017, 2018, 2020) nghiên cứu hình tượng nghê Việt và hoa văn trên bia tiến sĩ Văn Miếu; Trần Thị Biển (2019) nghiên cứu nghệ thuật trang trí bàn thờ Phật bằng đá thời Trần (thế kỷ XIV).

2. Các nghiên cứu về lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ

• Hướng khảo cổ học: Các học giả người Pháp như L. Cadière (1905), H. Bezacier (1942), Ed. Castagnol (1937) khảo sát lăng tẩm Lam Kinh và tượng đá Bắc Kỳ; các nhà khảo cổ Việt Nam như Phạm Như Hồ, Đỗ Đình Truật (1972), Đặng Kim Ngọc (1980), Nguyễn Huy Hạnh (2000, 2004 với luận án về lăng đá Hà Bắc) thống kê hơn 40 lăng mộ tại Bắc Giang và 9 lăng tại Bắc Ninh.
• Hướng mỹ thuật học: Nguyễn Phi Hoanh (1970), Nguyễn Đức Nùng, Nguyễn Du Chi, Chu Quang Trứ (1978), Nguyễn Quân và Phan Cẩm Thượng (1989), Vũ Tam Lang (1991), Nguyễn Đỗ Cung (1993), Lê Cường (1997), Nguyễn Du Chi (2000), Trịnh Quang Vũ (2002), Chu Quang Trứ (2002), Nguyễn Đình Toàn (2002), Đặng Phong Lan (2007), Phan Cẩm Thượng (2011), Nguyễn Văn Hùng (2020 với luận án về tượng lăng mộ Quận công thế kỷ XVII - XVIII).
• Hướng văn hóa học: Nguyễn Du Chi (2001), Trang Thanh Hiền và Quách Ngọc An (2007), Trịnh Quang Vũ (2007), Phạm Ngọc Tuấn (2008), Quách Thị Ngọc An (2011), Trần Quang Đức (2013).

3. Các nghiên cứu về đồ thờ

• Trần Lâm Biền (2003) trong Đồ thờ trong di tích của người Việt hệ thống hóa đồ thờ nhân cách và phi nhân dạng; Phan Cẩm Thượng (2011) trong Văn minh vật chất của người Việt khảo sát đồ thờ gia tiên và đồ thờ di tích; Phương Hoa (2008), Quách Thị Ngọc An và Nguyễn Văn Hùng (2013), Quách Thị Ngọc An (2014) khảo cứu đồ thờ đá và hình tượng nghê đá tại Hiệp Hòa (Bắc Giang) và lăng họ Phạm; các công trình về phong tục thờ tự của Trương Thìn (2007), Bùi Xuân Mỹ (2007), Nguyễn Như Ý và Chu Huy (2011), Phan Kế Bính (2012), Nguyễn Bích Hằng và Lê Thị Uyên (2016).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chỉ tiếp cận đồ thờ đá một cách tản mạn dưới góc độ văn hóa học, hoặc tập trung vào tượng tròn và kiến trúc lăng mộ. Chưa có công trình nào khảo sát toàn diện hệ thống đồ thờ phi nhân dạng bằng đá trong lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII nhằm phân loại, giải mã hệ thống đề tài hoa văn và làm rõ các đặc trưng nghệ thuật tạo hình (ngôn ngữ khối, bố cục, thủ pháp tạo hình, kỹ thuật chế tác). Luận án của Nguyễn Xuân Giáp giải quyết trực tiếp khoảng trống này từ chuyên ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

1. Thuyết Iconography ("Ảnh tượng ký") và Iconology ("Ảnh tượng học"):
   • Khởi xướng và phát triển bởi các học giả Émile Mâle, Aby Warburg và Erwin Panofsky. Thuyết này cung cấp khung phân tích để nhận diện các mô-típ (motif), chủ đề hình ảnh, phân tích nội dung biểu đạt và giải mã các tầng nghĩa văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng ẩn sau các hình tượng chạm khắc trên đồ thờ đá.
2. Thuyết Formalism ("Hình thức học"):
   • Xuất phát từ triết học nghệ thuật của Hegel, Jacob Burckhardt, phát triển qua công trình Các nguyên lý cơ bản của Lịch sử nghệ thuật (1915) của Heinrich Wölfflin với 5 cặp phạm trù thị giác đối lập, cùng các lý thuyết của trường phái Vienna (Alois Riegl, Franz Wickhoff) và Henri Focillon (Đời các hình thức, 1934). Thuyết hình thức học được sử dụng để phân tích ngôn ngữ tạo hình thuần túy: đường nét, mảng khối, không gian, thủ pháp bố cục và xử lý bề mặt chất liệu đá.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp điền dã dân tộc học nghệ thuật: Khảo sát thực địa trực tiếp tại hơn 90 di tích lăng mộ ở Bắc Bộ; tiến hành đo đạc kích thước, chụp ảnh tư liệu, rập hoa văn, vẽ họa tiết kỹ thuật và phỏng vấn người trông coi di tích; khảo cứu sâu 4 trường hợp điển hình: lăng Đặng Trung Túc (Bắc Ninh), lăng Vũ Hồng Lượng (Hưng Yên), lăng Đỗ Bá Phẩm (Hà Nội), lăng Nguyễn Danh Thưởng (Vĩnh Phúc).
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phân tích các yếu tố lịch sử, phong cách thời đại, đặc thù chất liệu đá (đá xanh, đá ong), ngôn ngữ tạo hình và biểu cảm thẩm mỹ; tổng hợp liên ngành giữa mỹ thuật học, văn hóa học, khảo cổ học và Hán Nôm học.
• Phương pháp so sánh nghệ thuật:
  • So sánh đồng đại: Đối chiếu hình thức đồ thờ và phong cách hoa văn giữa các lăng mộ cùng thế kỷ XVII - XVIII; đối chiếu đồ thờ đá với đồ thờ gỗ, đồ đồng, gốm sứ đương thời.
  • So sánh lịch đại: Đối chiếu đồ thờ đá thế kỷ XVII - XVIII với bệ đá hoa sen thời Trần (thế kỷ XIV), đồ đá thời Lê Sơ (thế kỷ XV) và thời Nguyễn (thế kỷ XIX).

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Tư liệu khảo sát thực địa trực tiếp (ảnh chụp, bản vẽ đo đạc, bản dập hoa văn).
• Hệ thống văn khắc Hán Nôm trên các bài vị, cây hương, văn bia tại các lăng mộ.
• Hệ thống hồ sơ xếp hạng di tích và các tài liệu lưu trữ chuyên ngành văn hóa nghệ thuật.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về đối tượng nghiên cứu (51 trang)

Chương 1 hệ thống hóa tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước, xác lập khung lý thuyết (Ảnh tượng học và Hình thức học), đồng thời khảo quát hiện trạng và phân loại hệ thống đồ thờ phi nhân dạng bằng đá trong các lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ.

Loại hình đồ thờ	Vị trí bài trí tiêu biểu	Đặc điểm tạo hình và kết cấu	Hoa văn trang trí chủ đạo
Hương án (Bàn thờ/Án thư)	Trung tâm khu thờ tự	Khối hộp chữ nhật nguyên khối (hoặc ghép), có loại có hàng lan can/trụ mặt trên, chân quỳ dạ cá	Hổ phù, rồng mây, hoa cúc, hoa sen, mây đao mác, hồi văn kỷ hà
Đẳng thờ	Đặt đăng đối trước hương án	Khối hộp chữ nhật giật cấp, kích thước nhỏ hơn hương án, chân quỳ dạ cá	Chủ yếu trang trí hồi văn kỷ hà chữ T lồng móc, hoa lá hóa, hổ phù
Sập thờ	Nằm sau hương án hoặc đàn tế	Thân thấp, mặt rộng, chân quỳ dạ cá hoặc khối vuông phẳng lỳ	Hoa cúc chữ S, long mã cỡi mây, sóng nước, vân mây đao mác, kỷ hà
Ngai thờ (Ỷ thờ)	Vị trí cao nhất, trong cùng ban thờ	Liền khối hoặc trổ thủng, tay ngai tạo hình đầu rồng/mây cuộn	Rồng chầu, hoa sen, mây lửa, văn chữ T, chữ Triện lồng ghép
Bài vị (Thần chủ)	Đặt trên ngai thờ hoặc khám thờ	Ván đứng, đỉnh tròn mép răng cưa, thân chia tầng đối xứng, khắc chữ Hán	Rồng chầu mặt trời, mây lửa, hoa cúc mãn khai, hoa sen, long mã
Lư hương	Đặt trên hương án, sập hoặc đàn tế	Khối chữ nhật rỗng lòng, khối trụ tròn (nồi hương) hoặc khối lục giác	Rồng mây, sóng nước, hoa sen, mặt trời, gờ chỉ nổi, tai trổ thủng
Đồ thờ khác (Đài thờ, Cây hương, Quán tẩy...)	Phân bố tùy quy mô lăng	Đài thờ ghép khối lớn; Quán tẩy hình chậu tròn/lục giác/bồn rửa; Cây hương bát giác	Rồng, phượng, thú thực (gà, cá), hoa lá sen cúc, văn khắc tiểu sử

Chương này cũng phân tích bối cảnh ra đời của 4 lăng mộ điển hình: lăng Vũ Hồng Lượng (khởi dựng 1689 tại Hưng Yên), lăng Đặng Trung Túc (khởi dựng 1689 tại Bắc Ninh), lăng Đỗ Bá Phẩm (xây dựng 1734 tại Hà Nội) và lăng Nguyễn Danh Thưởng (xây dựng nửa đầu thế kỷ XVIII tại Vĩnh Phúc).

Chương 2: Nhận diện đề tài hoa văn chạm khắc trên đồ thờ đá ở một số lăng mộ tiêu biểu thế kỷ XVII - XVIII (58 trang)

Chương 2 phân loại và giải mã hệ thống đề tài hoa văn chạm khắc trên đồ thờ đá:

1. Hệ thống đề tài động vật:
   • Linh thú: Hình tượng rồng (thân trườn dài, vây mác, đuôi mây mác chỉa lên), phượng (cánh xòe, đuôi dài uốn lượn), lân, nghê (tạo hình đậm chất dân gian, sinh động), long mã (phi trên sóng nước và mây), hổ phù (khắc chính diện ở thân hương án với nét chạm khỏe khoắn, mắt lồi, miệng ngậm chữ Thọ hoặc ngậm ngọc).
   • Động vật thực: Hình tượng chim muông, gà, cá xuất hiện sinh động tại một số cấu kiện đài thờ và sập đá (tiêu biểu tại lăng Vũ Hồng Lượng).
2. Hệ thống đề tài thực vật:
   • Hoa cúc (cúc mãn khai nhìn thẳng, cúc nhìn nghiêng, cúc dây lá cách điệu hình chữ S), hoa sen (cánh sen nở, cánh sen dằn chỉ, đài sen đỡ bệ thờ), cây cỏ thanh cao (tùng, trúc, mai, cúc lồng ghép theo bộ tứ quý).
   • Đồ án "thực vật hóa linh thú": lá hóa rồng, hoa hóa rồng, mây hóa rồng biểu hiện tư duy tạo hình linh hoạt của nghệ nhân dân gian.
3. Hệ thống đề tài hình học (Kỷ hà):
   • Hồi văn chữ T, văn chữ Vạn, chữ Triện, các đường gãy khúc, ô vuông lồng móc liên hoàn chạy dọc các đường diềm, chân bệ tạo khung viền vững chãi và nhịp điệu trang nghiêm.
4. Một số đề tài khác:
   • Hình tượng tự nhiên: Mây cuộn, mây cụm, mây đao mác sắc nhọn, sóng nước (thủy ba), mặt trời tỏa tia sáng.
   • Minh văn Hán Nôm: Chữ khắc ghi niên đại, chức tước, tên hiệu của chủ nhân được chạm khắc công phu, phối hợp nhịp nhàng với mảng hoa văn trang trí (tiêu biểu trên bài vị lăng Lê Cao Giản, lăng Phạm Nguyễn Công).

Khảo sát tại 4 lăng tiêu biểu cho thấy sự biến đổi đề tài: Thế kỷ XVII thiên về các khối chạm nổi chắc khỏe, mộc mạc, nhiều đồ án mây đao mác và hổ phù; sang thế kỷ XVIII xuất hiện dày đặc các đồ án hoa dây uốn lượn, kỹ thuật trổ thủng tinh xảo và các mô-típ kỷ hà lồng ghép phức tạp.

Chương 3: Đặc trưng của nghệ thuật chạm khắc hoa văn trên đồ thờ đá trong lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII, giá trị và một số bàn luận (52 trang)

Chương 3 tổng kết các giá trị cốt lõi và đặc trưng nghệ thuật tạo hình:

1. Đặc trưng nghệ thuật tạo hình:
   • Ngôn ngữ nghệ thuật: Kết hợp chặt chẽ giữa khối đặc vững chãi của chất liệu đá xanh tự nhiên với các đường nét chạm nổi, chạm chìm, gọt đẽo bề mặt dứt khoát; tạo sự tương phản giữa diện phẳng và diện trang trí dày đặc.
   • Thủ pháp tạo hình hoa văn: Sử dụng triệt để tính ước lệ, biến đổi, cách điệu hóa cao độ (đao mác hóa mây, lá hóa rồng); thủ pháp bố cục đăng đối trục, bố cục liên hoàn theo dải đường diềm và thủ pháp phân tầng không gian (tầng trời, tầng đất, tầng nước).
   • Chất liệu và kỹ thuật tạo tác: Khai thác đá xanh nguyên khối và đá ong; chuyển hóa từ kỹ thuật ghép nhiều phiến đá thời kỳ trước sang đục đẽo trên khối đá liền khối; kết hợp đa dạng kỹ thuật: chạm nổi (phù điêu), chạm lộng (trổ thủng hai bên tai ngai, tai lư hương), chạm chìm (minh văn) và mài bóng bề mặt.
2. Giá trị nghệ thuật và văn hóa - tín ngưỡng:
   • Giá trị nghệ thuật: Đồ thờ đá lăng mộ thể hiện sự dung hợp giữa nghệ thuật tạo hình cung đình trang trọng và nghệ thuật dân gian mộc mạc, hóm hỉnh; khẳng định tài năng xử lý chất liệu đá cứng của người thợ thủ công Việt.
   • Giá trị văn hóa - tín ngưỡng: Phản ánh nhân sinh quan "sống gửi thác về", khẳng định uy quyền và công trạng của các Quận công thời Lê Trung Hưng; phản ánh sự hòa quyện Tam giáo đồng nguyên (Phật giáo qua hoa sen, Đạo giáo qua mây lửa, long mã, Nho giáo qua quy cách thứ bậc, minh văn bia ký) gắn kết với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và Thành hoàng làng.
3. Bàn luận và so sánh:
   • Phân tích hiện tượng "biểu tượng hóa" trong hoa văn cổ; so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa đồ thờ đá lăng mộ với đồ thờ gỗ trong chùa, đình làng; làm rõ tính độc lập về phong cách của đồ thờ đá thế kỷ XVII - XVIII so với bệ thờ thời Trần (thế kỷ XIV) và đồ thờ cung đình thời Nguyễn (thế kỷ XIX).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Hệ thống hóa toàn diện các tư liệu về đồ thờ phi nhân dạng bằng đá trong lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu của ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật đối với mảng di sản điêu khắc đá này.
• Bước đầu phân loại khoa học các loại hình đồ thờ đá và hệ thống đề tài hoa văn trang trí (động vật, thực vật, hình học, tự nhiên, minh văn), giải mã ý nghĩa biểu tượng thị giác dựa trên phương pháp kết hợp Ảnh tượng học (Iconography) và Hình thức học (Formalism).
• Xác lập các đặc trưng tạo hình tiêu biểu của nghệ thuật chạm khắc đá thời Lê Trung Hưng: ngôn ngữ xử lý khối phẳng, kỹ thuật chạm trổ nguyên khối, thủ pháp điêu khắc mây đao mác, rồng lá và hồi văn kỷ hà.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Bổ sung bộ tư liệu hình ảnh chất lượng cao, hệ thống bản vẽ đồ họa, bản rập hoa văn chi tiết tại các lăng mộ cổ phục vụ công tác nghiên cứu, đào tạo tại các cơ sở giáo dục văn hóa nghệ thuật.
• Cung cấp nguồn hoa văn vốn cổ xác thực cho các họa sĩ, nhà điêu khắc, nhà thiết kế ứng dụng vào sáng tạo mỹ thuật đương đại, kiến trúc, thiết kế nội thất và công nghiệp văn hóa.
• Cung cấp cơ sở khoa học mỹ thuật phục vụ công tác tu bổ, tôn tạo, phục dựng và xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa tại các địa phương thuộc vùng đồng bằng Bắc Bộ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung chủ yếu vào các đồ thờ phi nhân dạng bằng chất liệu đá tại các lăng mộ quan lại (Quận công) ở khu vực Bắc Bộ, trọng tâm là 4 lăng mộ điển hình. Các hiện vật đồ thờ bằng chất liệu khác (gỗ, gốm, kim loại) hoặc lăng mộ hoàng gia, lăng mộ tại khu vực miền Trung (Thanh Hóa, Huế) chỉ được đề cập ở góc độ so sánh đối chiếu.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát toàn diện hệ thống đồ thờ đá tại các di tích lăng mộ hoàng gia thời Hậu Lê (khu di tích Lam Kinh) và lăng tẩm các chúa Trịnh.
  • Nghiên cứu so sánh chuyên sâu giữa đồ thờ đá lăng mộ với đồ thờ đá trong các cơ sở tôn giáo (chùa, quán Đạo giáo) cùng thời kỳ.
  • Nghiên cứu đối chiếu mỹ thuật đồ thờ đá Việt Nam với các nền nghệ thuật lân cận trong khu vực Đông Á (Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với:

1. Nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật, Hội họa, Điêu khắc, Mỹ thuật ứng dụng, Di sản học, Khảo cổ học và Văn hóa học; đặc biệt là chương phân loại đề tài hoa văn và phương pháp luận giải mã biểu tượng thị giác.
2. Họa sĩ, nhà thiết kế: Khai thác nguồn tư liệu bản rập, bản vẽ họa tiết hoa văn cổ (hoa cúc, rồng mây, hồi văn, nghê đá) để đưa vào các dự án thiết kế đồ họa, thời trang, nội thất, mỹ nghệ truyền thống.
3. Cơ quan quản lý văn hóa và bảo tồn di tích: Cung cấp cứ liệu lịch sử - mỹ thuật phục vụ công tác giám định niên đại, thẩm định hồ sơ di tích và thực hiện các dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di vật đá tại các lăng mộ cổ thế kỷ XVII - XVIII.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát chuyên sâu những lăng mộ tiêu biểu nào?

Luận án lựa chọn 4 lăng mộ tiêu biểu có số lượng đồ thờ đá phong phú và giá trị tạo hình cao:

• Thế kỷ XVII: Lăng Đặng Trung Túc (tại tỉnh Bắc Ninh) và lăng Vũ Hồng Lượng (tại tỉnh Hưng Yên).
• Thế kỷ XVIII: Lăng Đỗ Bá Phẩm (tại TP. Hà Nội) và lăng Nguyễn Danh Thưởng (tại tỉnh Vĩnh Phúc).

2. Hệ thống đồ thờ phi nhân dạng bằng đá trong lăng mộ gồm những loại hình chính nào?

Hệ thống đồ thờ phi nhân dạng chính gồm 6 loại: hương án (bàn thờ/án thư), đẳng thờ, sập thờ, ngai thờ (ỷ thờ), bài vị (thần chủ) và lư hương. Ngoài ra còn có các hiện vật phụ trợ xuất hiện đơn lẻ như đài thờ, quán tẩy (bồn/chậu rửa tay), cây hương đá, khám thờ và chân nến đá.

3. Tác giả sử dụng những khung lý thuyết nền tảng nào để nghiên cứu hoa văn đồ thờ đá?

Tác giả sử dụng hai khung lý thuyết mỹ thuật học phương Tây:

• Thuyết Ảnh tượng ký và Ảnh tượng học (Iconography & Iconology) của Émile Mâle, Aby Warburg, Erwin Panofsky để phân tích chủ đề, mô-típ và giải mã ý nghĩa biểu tượng.
• Thuyết Hình thức học (Formalism) của Heinrich Wölfflin (với 5 cặp phạm trù thị giác đối lập) và Henri Focillon (Đời các hình thức) để phân tích đường nét, mảng khối, cấu trúc không gian và thủ pháp xử lý bề mặt đá.

4. Hoa văn chạm khắc trên đồ thờ đá thế kỷ XVII - XVIII mang những đề tài chủ đạo nào?

Hệ thống đề tài gồm 4 nhóm chính:

• Nhóm động vật: Tứ linh (rồng, phượng, lân), nghê đá, long mã, hổ phù và động vật thực (gà, cá).
• Nhóm thực vật: Hoa sen, hoa cúc, tùng, cúc, trúc, mai, hoa lá hóa rồng, hoa dây.
• Nhóm hình học: Hồi văn chữ T, chữ Vạn, chữ Triện lồng móc, các đường bẻ góc liên hoàn.
• Nhóm biểu tượng tự nhiên và chữ viết: Mây lửa, mây đao mác, sóng nước, mặt trời tỏa tia và minh văn chữ Hán - Nôm khắc trên bài vị, thân cột hương.

5. Sự khác biệt cơ bản về tạo tác hương án đá thế kỷ XVII - XVIII so với các giai đoạn trước là gì?

Ở các giai đoạn trước (như thời Trần thế kỷ XIV), hương án đá thường được ghép lại từ nhiều phiến đá rời. Sang thế kỷ XVII - XVIII, kỹ thuật tạo tác phát triển vượt bậc khi hầu hết hương án được chạm khắc từ một khối đá tự nhiên nguyên khối, chia 3 phần rõ rệt (mặt, thân, chân), kết hợp các đường chạm nổi hổ phù khỏe khoắn, hệ thống gờ chỉ bo viền giật cấp và mô phỏng kết cấu đồ gỗ truyền thống (chân quỳ dạ cá, hàng lan can trên mặt án).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Xuân Giáp là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên về nghệ thuật chạm khắc hoa văn trên đồ thờ đá trong các lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ dưới góc nhìn lý luận và lịch sử mỹ thuật. Bằng việc kết hợp phương pháp điền dã chuyên sâu với lý thuyết Ảnh tượng học và Hình thức học, tác giả đã phân loại chi tiết các loại hình đồ thờ phi nhân dạng và giải mã các lớp nghĩa biểu tượng văn hóa - tâm linh của hệ đề tài hoa văn. Công trình không chỉ làm sáng rõ diện mạo, ngôn ngữ tạo hình và kỹ thuật chế tác đá của người Việt thời Lê Trung Hưng mà còn đóng góp bộ tư liệu bản vẽ, bản rập xác thực phục vụ nghiên cứu, đào tạo và bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Đề tài Nghệ thuật chạm khắc hoa văn trên đồ thờ đá trong lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ mà NCS lựa chọn thuộc về mã ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật. Nhiệm vụ của đề tài là nghiên cứu về giá trị của nghệ thuật chạm khắc đồ thờ đá trong lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII ở Bắc Bộ và những đóng góp về tạo hình của nghệ thuật chạm khắc đồ thờ đá. Để có thể giải quyết thấu đáo vấn đề đặt ra cũng như khẳng định quan điểm và kết quả nghiên cứu của đề tài không trùng lặp với các công trình nghiên cứu trước đó, NCS đã thực hiện việc sưu tầm và tham khảo những tài liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu.

Những nghiên cứu về nghệ thuật chạm khắc và hoa văn trang trí * Về nghệ thuật chạm khắc Nghệ thuật chạm khắc đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của mỹ thuật cổ Việt Nam, tạo nên vẻ đẹp và linh hồn cho các công trình kiến trúc, điêu khắc xưa. Vì thế, đây là hướng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, tìm hiểu. Trong quá trình thực hiện luận án, NCS đã tham khảo một số tài liệu như: Phan Cẩm Thượng (1997), Điêu khắc cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội. Cuốn sách phác thảo về lịch sử điêu khắc Việt Nam với 5 nội dung chính: Điêu khắc Tiền sử; Điêu khắc nhà mồ Tây Nguyên; Điêu khắc Phù Nam và Chân Lạp; Điêu khắc Champa; Điêu khắc từ thế kỷ XI - XIX.

Hiện tại kho tàng điêu khắc này vẫn được lưu giữ trong các bảo tàng, đặc biệt trong các đền chùa vẫn được sử dụng trong các nghi lễ tôn giáo. Phần viết về điêu khắc từ thế kỷ XI - XIX đề cập đến một phần nội dung về chạm khắc trang trí hoa văn trong lăng mộ mà luận án định hướng nghiên cứu [114]. Phan Cẩm Thượng, Lê Quốc Việt, Cung Khắc Lược (1999), Đồ họa cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội. Sách viết về lịch sử đồ họa Việt Nam từ thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XX; Các loại hình và thể loại; Hình mẫu và ý tưởng; Phần minh họa giới thiệu hơn 300 tác phẩm đồ họa tôn giáo và dân gian từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XX.

Trong đó, phần chạm khắc chữ và hình trên một số tác phẩm đồ họa Phật giáo là luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 những phần tham khảo quan trọng đối với luận án [115]. Chu Quang Trứ (2000), Tượng cổ Việt Nam với truyền thống điêu khắc dân tộc, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội. Sách viết khá toàn diện về tượng cổ Việt Nam trong tiến trình lịch sử; Môi trường tồn tại của tượng cổ Việt Nam; Nghệ thuật tạo tượng, cách tạc tượng của cha ông xưa, một số quy cách về tạo tượng Phật. Phần điêu khắc trong lăng mộ đã đề cập đến nghệ thuật chạm khắc trong các lăng mộ qua một số thời kỳ trong đó có nghệ thuật lăng mộ thế kỷ XVII - XVIII [125].

Luận án Tiến sĩ nghệ thuật Nghệ thuật chạm khắc đá truyền thống ở Thanh Hóa của tác giả Lê Tạo (2006), Viện Văn hóa Thông tin đã hệ thống các hiện vật điêu khắc đá gồm: tượng người, tượng thú, đồ thờ, bia đá… ở Thanh Hoá, phân tích những đặc trưng tiêu biểu, làm rõ đặc trưng về hình thức nghệ thuật tạo hình và giá trị văn hóa [99]. Cuốn Một số đặc trưng của nghệ thuật chạm khắc đá truyền thống ở Thanh Hóa của tác giả Lê Văn Tạo (2008), Nxb Thanh Hóa đã phân tích đặc trưng của nghệ thuật chạm khắc đá truyền thống ở Thanh Hóa gồm có lăng mộ thời Lê Sơ và Lê - Trịnh ở đây. Tác giả đã đánh giá và kiến giải giá trị thông tin, các biểu tượng văn hóa thể hiện trên tác phẩm được chạm khắc trên đá [100]. Trương Duy Bích, Trương Thị Minh Hằng (2013), Nghệ thuật chạm gỗ và tạc tượng đồng bằng sông Hồng, Nxb Văn hoá Thông tin.

Cuốn sách viết về đặc trưng nghệ thuật chạm gỗ và tạc tượng đồng bằng sông Hồng và giới thiệu một số làng nghề tiêu biểu vùng đồng bằng sông Hồng. Tác giả lựa chọn 4 làng có các nghề sử dụng nguyên liệu gỗ là nghề đóng đồ mộc, nghề chạm gỗ, nghề chế tác tượng Phật hoặc tượng các con rối… thuộc 4 xứ “Đông, Nam, Đoài, Bắc” của châu thổ sông Hồng: Làng nghề chạm gỗ La Xuyên, Làng nghề Chàng Sơn, Làng nghề chạm gỗ Phù Khê… tìm hiểu những vấn đề cốt lõi của nghệ thuật chạm khắc gỗ và tạc tượng với mục đích làm rõ những đặc trưng riêng biệt và sự đóng góp của những làng nghề trong đời sống vật chất và tinh thần xã hội Việt xưa và nay. Cuốn sách cung cấp nhiều kiến thức về kỹ thuật và nghệ thuật chạm khắc nói chung và chạm khắc gỗ nói riêng [16]. Nguyễn Văn Cương (2006), Mỹ thuật đình làng đồng bằng Bắc Bộ, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội.

Sách nghiên cứu mỹ thuật đình làng từ góc độ trong mối luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 quan hệ với văn hóa làng, nhằm phát hiện và khẳng định giá trị đặc sắc của mỹ thuật đình làng đồng bằng Bắc Bộ. Tác giả tập trung vào hai thành tố cơ bản của mỹ thuật đình làng là kiến trúc và điêu khắc đình làng. Nghiên cứu, tìm hiểu các yếu tố văn hóa tác động, chi phối thẩm mỹ và biểu tượng kiến trúc. Tìm hiểu ý nghĩa và biểu tượng của các môtíp trang trí, qua đó tìm hiểu đặc điểm, tính chất của mỹ thuật đình làng trên nền cảnh của văn hóa làng Việt ở đồng bằng Bắc Bộ.

Trong đó, chương 2. Mỹ thuật đình làng - sự hiện hữu của tư duy và thẩm mỹ dân tộc gồm ba vấn đề: kiến trúc, điêu khắc, tranh vẽ ở đình làng giúp NCS có thể tham khảo về nghệ thuật chạm khắc trong các di tích mỹ thuật cổ [33]. Nguyễn Quang Hồng (chủ biên) (1992), Văn khắc Hán Nôm Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội. Sách mô tả và lược thuật gần 2.000 văn bản khắc vào bia đá, chuông đồng, biển gỗ.

Cổ nhất là bia tạo năm 618 đời Tuỳ ở Đông Sơn, Thanh Hoá, mới nhất bia đề năm 1974 ở Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang. Sắp xếp theo 6 phần: đình (gồm cả hội quán), chùa, đền miếu (gồm cả am thờ và đạo quán), lăng mộ và từ đường, văn chỉ và vũ chỉ, chợ búa, cầu đò, hang động và vách núi. Kèm thêm các bản sách dẫn và phụ lục: sách dẫn niên đại, sách dẫn nhân danh bao gồm tên thật, tên hiệu, tên gọi theo chức tước, học vị. của các nhân vật chủ yếu được ghi ở các bản văn khắc, sách dẫn nguồn di tích cho biết nơi tồn tại hoặc lưu giữ các đơn vị văn khắc được mô tả và xếp số thứ tự trong sách, bảng kê các chữ kiêng huý, nguyên văn các bài thơ chữ nôm.

Đây là cuốn sách quý, giúp cho phần tài liệu về văn bia của một số lăng mộ trong luận án cùng nghệ thuật chạm khắc chữ trên một số hiện vật trong lăng mộ [59]. Như vậy, nghệ thuật chạm khắc đã được tiếp cận từ nhiều hướng và nhiều phương thức. Các tác giả cũng lựa chọn những đối tượng riêng để tìm hiểu về nghệ thuật này, ví dụ như chỉ lựa chọn chạm khắc, tạo tượng đề tài Phật giáo hay chạm khắc ở các làng nghề… Khảo sát một số tài liệu trên cũng cho thấy nghệ thuật chạm khắc đồ thờ đá trong các lăng mộ thực chất vẫn chưa được quan tâm nghiên cứu chuyên sâu. * Về hoa văn trang trí Nghiên cứu hoa văn trang trí của mỹ thuật Việt Nam cũng là tìm về một mạch nguồn bản sắc văn hóa Việt Nam, qua đó phản ánh được tính chất xuyên suốt, đa (LUAN.bo luan an tien si TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 dạng trong thống nhất của lịch sử nghệ thuật và văn hóa Việt Nam.

Đây cũng là đối tượng được nhiều nhà nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực quan tâm, tìm hiểu. Trong quá trình thực hiện luận án, NCS đã tham khảo một số cuốn sách viết về chủ đề này như: Jeannine Auboyer (Huỳnh Ngọc Trảng, Phạm Thiếu Hương dịch) (1995), Mỹ thuật châu Á quy pháp tạo hình, phong cách, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội. Sách giới thiệu khái quát về lịch sử văn hóa và nghệ thuật của từng quốc gia châu Á trên cơ sở những tài liệu của các công trình nghiên cứu về mỹ thuật đã được công bố, cung cấp hệ thống hình vẽ minh họa có chú thích bao gồm hình vẽ các công trình kiến trúc, điêu khắc, trang trí cùng với các sản phẩm mỹ thuật đá, ngọc, đồng, vàng, bạc, sơn mài, gỗ. Cuốn sách có nội dung hữu ích giúp cho nghiên cứu sinh trong quá trình triển khai luận án khi cần phải tra cứu, tham khảo, hay đối chiếu [70].

Hoàng Minh (2003), Hoa văn trang trí thông dụng, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội. Sách giới thiệu hơn 1000 mẫu hoa văn được chọn lọc từ những hoa văn trang trí nội thất và kiến trúc ở các công trình Việt Nam và nước ngoài. Những mẫu hoa văn gồm hoa lá, động vật, đồ vật được cách điệu thành những hình dáng mềm mại, cân đối, xếp đặt các họa tiết hoặc bằng kỹ thuật vi tính, mang giá trị tham khảo lớn cho hoạt động nghiên cứu mỹ thuật. Một số hoa văn trang trí đã được xếp thành đồ án có thể sử dụng trang trí các loại gạch men, thảm.

Một số hình ảnh hoa dây sử dụng trang trí đường diềm, áo, váy, khung tranh. Và nhiều hình ảnh hoa văn đã ứng dụng trong các công trình kiến trúc như đầu hồi nhà, tường nhà, cột kèo, cửa sổ, cửa ra vào. đồ mỹ nghệ như: mẫu thảm, mẫu thêu, chạm gỗ, trang trí trên gốm. Hoài Phương (2004), Mẫu hoa văn dân gian biểu thị những điều tốt lành, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội.

Sách lựa chọn những mẫu hoa văn tiêu biểu như: Hình tượng rồng bay phượng múa, phúc lộc thọ, như ý cát tường, vĩnh kết đồng tâm, tứ quý bình an… thường thấy trên các bức phù điêu, tượng đá, bình cổ, chạm trổ, tranh vẽ… sống động là những biểu tượng mang những ý nghĩa tốt lành trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng. Sách giúp cho nghiên cứu sinh tài liệu tham khảo, tra cứu giá trị, hữu ích, bổ sung thêm nhận thức về nét văn hóa đặc trưng này, hiểu thêm được những ý nghĩa hàm chứa, ẩn dụ qua mỗi hình tượng đặc sắc, mang đậm dấu ấn dân tộc… [92].