Chương 1. KHÁI QUÁT VỀ THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1. Khái niệm thể tài chân dung văn học Trong bộ sách Bách khoa văn học giản lược của Liên Xô gồm chín tập với gần chục ngàn trang khổ lớn 20x26 cm dành cho chân dung văn học cả thảy 12 dòng, chưa thành một mục riêng mà chỉ ghép chung trong mục Chân dung trong văn học: “Một loại bút ký mang tính chất tư liệu, viết về nhà văn, họa sĩ, nhà hoạt động xã hội xuất chúng, v. xây dựng trên cơ sở trò chuyện với “nhân vật” đó.
Chân dung văn học hướng vào việc dựng lại diện mạo toàn vẹn (hình thể, tinh thần, sáng tác…) của nhân vật hoặc hướng vào việc khám phá nét chủ đạo của cuộc đời “nhân vật” ấy, có khi qua một lát cắt thời gian nhất định” như ba chân dung Gorki viết về L.Tolstoi, Chekhov, Essenin, các chân dung A. Chukovski viết về Andrei Belyi.” (2) Ở Việt Nam, thể tài chân dung văn học cũng chưa được nhiều độc giả biết đến. Những định nghĩa về thể tài này còn mơ hồ, thiếu sự định hình, tính thống nhất. Song, khi đọc tên thể tài, người ta đều có thể hình dung rằng đây là một thể tài gắn với việc miêu tả chân dung một người nào đó bằng bút pháp văn học.
Chân dung này có thể được hiểu là khuôn mặt, dáng dấp, giọng điệu. cũng có thể hiểu là toàn bộ cuộc đời, sự nghiệp và phẩm chất, tính cách của một con người. Có lẽ từ “chân dung” này là một từ vay mượn của hội họa hay nhiếp ảnh. Hình ảnh của một con người bao gồm cả nét bên ngoài và nội tâm bên trong (được bộc lộ qua những nét bên ngoài) được nhiếp ảnh và hội họa ghi lại, làm ngưng lại vĩnh viễn ở một lát cắt thời gian nào đó được gọi là chân dung.
Và khi từ “chân dung” đi kèm từ “văn học” có thể được hiểu nôm na đó là hình ảnh được vẽ bằng ngôn từ.phan 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.phan Hiện nay, có nhiều tranh cãi xoay quanh việc tác phẩm này có phải chân dung văn học không, tác phẩm kia có phải chân dung văn học không. Có điều đó là do người ta chưa có một khái niệm thống nhất và đúng đắn về thể tài này. Một số người cho rằng thể tài chân dung văn học trùng với thể tài phê bình và nghiên cứu. Điều này là sai.
Khi nhân vật chân dung là tác giả văn học, thể loại chân dung văn học rất gần với thể loại phê bình, nghiên cứu nhưng nó không đồng nhất với một trong hai thể loại phê bình hay nghiên cứu. Bởi khi viết về một tác giả, nhà văn không tránh khỏi việc phân tích, đánh giá, nhận định, bình luận về sự nghiệp, đặc điểm sáng tác trong tác phẩm của anh ta. Mà phân tích, đánh giá, nhận định, bình luận đó chính là phê bình và nghiên cứu văn học. Song, thể tài chân dung văn học không hoàn toàn khai thác nhân vật qua tác phẩm của nhân vật đó.
Nó là một thể tài không thể thiếu tiểu sử, sinh hoạt, cá tính, hình thể, hoạt động, giao tiếp của nhân vật chân dung. Những đặc điểm này được nhà văn nhìn ngắm, ghi nhớ trong những tiếp xúc đời thường và đưa vào tác phẩm một cách chân thực (hoặc có chút "sáng tạo" nhưng ở mức độ vừa phải, không bóp méo sự thật). Như vậy, thể tài chân dung văn học không thể đánh đồng với phê bình và nghiên cứu văn học. Và các cuốn như Nhà văn Việt Nam (tập I và II) của Phan Cự Đệ và Hà Minh Đức; Nhà văn, tư tưởng và phong cách của Nguyễn Đăng Mạnh.
không phải là những tác phẩm thuộc thể tài chân dung văn học. Một số khác lại cho rằng, thể tài chân dung văn học gần giống truyện. Đó là câu chuyện nhỏ về một con người sống được miêu tả với cách ứng xử, ngoại hình, tính cách như nhân vật trong tác phẩm truyện ngắn. Có điều nhân vật này là danh nhân như các nhà văn, nhà thơ, nhà soạn kịch, họa sĩ, nhạc sĩ.
và những miêu tả trong tác phẩm chân dung văn học là những miêu tả chân thực, ít có hư cấu.phan 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.phan Tuy nhiên, thể tài chân dung văn học không thể thiếu những nét nghiên cứu ở mức độ phân tích và khái quát hóa về sự nghiệp sáng tác, phong cách sáng tác và một số tác phẩm tiêu biểu của nhà văn, nhà thơ, nhà họa sĩ. Do đó, đánh đồng giữa thể tài chân dung văn học với truyện ngắn cũng là không đúng. Hơn nữa trong thể tài chân dung văn học, những câu chuyện về các nhà văn, nhà thơ là những mảnh ghép của cuộc sống được đưa vào tác phẩm bằng phương pháp tự sự chân thật. Song, những mảng tự sự đó chưa thể là một truyện ngắn hoàn chỉnh.
Như vậy, tóm lại, trong thể tài chân dung văn học, chúng ta thấy có sự pha trộn giữa hai dòng. Một là thể loại phê bình, nghiên cứu. Hai là thể loại tự sự. Chân dung văn học cũng khác với nhiếp ảnh và hội họa.
Khác biệt đầu tiên dễ nhận biết nhất đó chính là khác biệt trong chất liệu tạo hình chân dung. Một bên là màu sắc, là kỹ thuật bấm máy và một bên là ngôn từ hay chất văn học. Chân dung văn học với những đặc điểm như đã nói đến ở trên tất nhiên nên và phải được viết bởi một nhà nghiên cứu văn học, một nhà văn. Bởi chỉ có một nhà nghiên cứu văn học hoặc một nhà văn thì mới có cái nhìn, cách nhìn toàn diện và sâu sắc về sự nghiệp sáng tác của nhân vật chân dung và xây dựng sống động một hình ảnh chân dung vừa có bề nổi ngoại hình vừa có bề sâu nhân cách, nội tâm.
“Người viết ở đây cần xuất hiện với tư cách một nhà văn, in cái nhìn, cách cảm thụ và đánh giá cùng sự diễn đạt của nhà văn. Đây là nét hơi tinh tế, không phải bất cứ độc giả nào cũng thấy ngay, nhưng có lẽ là nét cốt yếu khiến cho chân dung văn học đúng là văn học, có chỗ đứng trong văn học.” (3) Song, có thể nói rằng, chất văn học trong thể tài chân dung không giống với các thể tài khác. Nhà văn cũng có quyền hư cấu, tưởng tượng và sáng tạo trong ngôn từ nhưng đó là sự hư cấu có giới hạn, nương theo sự thật và tôn trọng sự thật để làm sao hình ảnh nhân vật không bị bóp méo so với (3) Lại Nguyên Ân, Thể tài chân dung văn học, Báo Văn nghệ số 49 (12/1984) (LUAN.phan 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.phan hình ảnh của họ trong đời sống thực. Thể tài chân dung văn học là luận bàn, lý giải về một nghệ sĩ, sự đánh giá vị trí và vai trò của con người đó trong một nền văn nghệ.
Một tác phẩm chân dung văn học dễ dãi, đi xa rời thực tế thì những luận bàn và lý giải đó sẽ kém giá trị. Như vậy, thể tài chân dung văn học là thể tài dùng ngôn ngữ văn học, chất liệu của văn học để xây dựng hình ảnh về một con người thực trong xã hội với những nét khái quát về sự nghiệp, tài năng, danh phận và ngoại hình, tính cách, phẩm chất. một cách chân thực. Thể chân dung văn học như một thể kí đặc biệt, nơi đó có sự kết hợp giữa việc sáng tác trong miêu tả chân dung tinh thần và đánh giá, phân tích các sáng tác, phong cách của các nhà văn, nhà thơ, họa sĩ.
Nguồn gốc ra đời và sự phát triển của thể tài chân dung văn học ở Việt Nam 1. Nguồn gốc Việc tìm hiểu nguồn gốc của một thể loại văn học là vô cùng khó khăn. Tiến sĩ Nguyễn Quốc Luân có một công trình luận án nghiên cứu Thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam từ 1930 đến nay (1993) cũng viết: “chúng tôi chỉ giám dè dặt” khi nói về nguồn gốc của thể loại này. Trong nghiên cứu trên, ông cho rằng thể loại chân dung văn học Việt Nam trước hết được bắt nguồn từ chính những thể loại thơ văn viết về người thật, việc thật trong văn học cổ, văn học trung đại Việt Nam.
Đó là các bài vịnh các nhân vật lịch sử, các bài văn tế, các bài Nhân vật chí trong các sách lịch sử. Thứ hai ông cho rằng, thể chân dung văn học cũng xuất phát từ những bài bạt, dẫn, tựa đã có từ lâu trong văn học Việt Nam. “Ở các bài viết đó, cùng với việc bình văn thơ, người viết đã có thói quen nói về công đức, thói quen sáng tác của tác giả các áng văn đó”[19, tr11]. Đó là nền tảng để khi hội đủ các điều kiện như Cở sở ý thức xã hội thay đổi, sự phát triển mạnh mẽ của văn học về mặt xu hướng nghệ thuật và phong cách sáng tác, sự tiếp thu từ (LUAN.phan 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.phan văn học nước ngoài, thể loại chân dung văn học Việt Nam mới hình thành và phát triển, đạt được nhiều thành tựu đáng kể như hiện nay.
Trong luận văn, chúng tôi xin nêu ra ba nguyên nhân dẫn đến sự ra đời, phát triển mạnh mẽ của thể tài này tại Việt Nam trong thời gian trước đó và gần đây. Đó là các nguyên nhân: - Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập - Sự tiếp thu văn học nước ngoài - Thể loại phê bình văn học phát triển. Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập Con người cá nhân trong văn học là sự phản ánh của cái tôi tác giả, là sự giãi bày, diễn tả thế giới tư tưởng, tình cảm riêng tư của tác giả. Nói cách khác, con người cá nhân trong văn học chính là sự khắc họa tâm tư, tình cảm, ý chí của tác giả được thể hiện thông qua những tác phẩm mà họ sáng tác.
Tùy theo từng giai đoạn văn học, từng thời kỳ văn học mà con người cá nhân có những đặc điểm khác nhau. Trong văn học trung đại, con người cá nhân chưa có cơ hội được bộc lộ toàn bộ bản chất, phẩm chất của mình. Có nhiều ý kiến cho rằng văn chương trung đại là văn chương “phi ngã”, là sự thể hiện con người chức năng, phận vị, là sự quẩn quanh với các khuôn thước “tam cương ngũ thường”. Thực tế, trong văn học trung đại, con người cá nhân đã xuất hiện song còn mờ nhạt, bị kìm kẹp, tù túng trong những quy phạm văn chương.
Con người đó dường như luôn khát khao được bứt phá ra ngoài.