Luận án nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở tỉnh Tuyên Quang

Nâng cao tư duy lý luận cho cán bộ dân tộc thiểu số tại Tuyên Quang là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. 169 trang · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Nâng Cao Tư Duy Lý Luận Cho Cán Bộ Dân Tộc Thiểu Số Tại Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Tuyên Quang

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đề tài nghiên cứu chung về vấn đề tư duy, tư duy lý luận và năng lực tư duy lý luận
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tư duy lý luận và cán bộ dân tộc thiểu số

Nâng cao tư duy lý luận cho cán bộ dân tộc thiểu số tại Tuyên Quang là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Tư duy lý luận không chỉ là khả năng nhận thức mà còn là công cụ giúp cán bộ hiểu rõ hơn về các chính sách, pháp luật của Nhà nước. Đặc biệt, trong giai đoạn đổi mới, việc nâng cao năng lực tư duy cho đội ngũ cán bộ này là rất quan trọng. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, cán bộ là cầu nối giữa Đảng và nhân dân, do đó, việc trang bị cho họ năng lực tư duy lý luận sẽ giúp họ thực hiện tốt hơn vai trò của mình. Đội ngũ cán bộ dân tộc thiểu số tại Tuyên Quang cần được đào tạo để có thể vận dụng lý luận vào thực tiễn, từ đó nâng cao hiệu quả công việc.

1.1. Tầm quan trọng của tư duy lý luận

Tư duy lý luận là một phần không thể thiếu trong quá trình nhận thức và hành động của cán bộ. Nó giúp họ phân tích, đánh giá tình hình một cách khách quan và đưa ra quyết định đúng đắn. Năng lực tư duy lý luận còn giúp cán bộ nhận thức rõ hơn về các vấn đề xã hội, từ đó có những giải pháp phù hợp. Việc nâng cao tư duy lý luận cho cán bộ dân tộc thiểu số không chỉ giúp họ phát triển bản thân mà còn góp phần vào sự phát triển chung của tỉnh Tuyên Quang.

II. Thực trạng năng lực tư duy lý luận của cán bộ dân tộc thiểu số tại Tuyên Quang

Thực trạng năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ dân tộc thiểu số tại Tuyên Quang hiện nay còn nhiều hạn chế. Nhiều cán bộ vẫn còn tư duy theo thói quen, thiếu sự sáng tạo và khả năng phân tích. Họ thường gặp khó khăn trong việc áp dụng lý luận vào thực tiễn, dẫn đến việc thực hiện các chính sách chưa hiệu quả. Đặc biệt, tình trạng giáo điều, xa rời thực tiễn vẫn còn phổ biến. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả công việc mà còn làm giảm uy tín của cán bộ trong mắt nhân dân. Cần có những biện pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này, từ đó nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ.

2.1. Nguyên nhân của thực trạng

Nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng này là do thiếu sự đào tạo bài bản và hệ thống. Nhiều cán bộ chưa được tiếp cận với các phương pháp tư duy hiện đại, dẫn đến việc họ không thể phát huy hết khả năng của mình. Bên cạnh đó, môi trường làm việc cũng chưa tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển năng lực tư duy lý luận. Việc thiếu thông tin và tài liệu tham khảo cũng là một trong những yếu tố cản trở sự phát triển tư duy của cán bộ.

III. Giải pháp nâng cao năng lực tư duy lý luận cho cán bộ dân tộc thiểu số

Để nâng cao năng lực tư duy lý luận cho đội ngũ cán bộ dân tộc thiểu số tại Tuyên Quang, cần thực hiện một số giải pháp cơ bản. Đầu tiên, cần tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về tư duy lý luận cho cán bộ. Các chương trình đào tạo này cần được thiết kế phù hợp với đặc thù của từng đối tượng. Thứ hai, cần tạo ra môi trường làm việc khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập. Cuối cùng, cần có sự hỗ trợ từ các cấp lãnh đạo trong việc thực hiện các chính sách, pháp luật, từ đó giúp cán bộ có cơ hội áp dụng lý luận vào thực tiễn.

3.1. Đào tạo và bồi dưỡng

Đào tạo và bồi dưỡng là yếu tố quan trọng nhất trong việc nâng cao năng lực tư duy lý luận. Cần xây dựng các chương trình đào tạo phù hợp, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. Các cán bộ cần được trang bị kiến thức về tư duy sáng tạo, từ đó có thể áp dụng vào công việc hàng ngày. Việc tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm cũng sẽ giúp cán bộ trao đổi, học hỏi lẫn nhau, từ đó nâng cao khả năng tư duy.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Triết học (mã số và chuyên ngành định hướng theo Triết học Mác - Lênin, Nhận thức luận) mang tên đề tài: "Nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở tỉnh Tuyên Quang hiện nay". Công trình thuộc loại hình nghiên cứu định tính, sử dụng phương pháp luận triết học mác-xít để mổ xẻ một vấn đề lý luận và thực tiễn trong công tác cán bộ tại địa phương miền núi phía Bắc.

Về tính cấp thiết, tác giả xuất phát từ quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vị trí của người cán bộ là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, là người trực tiếp tổ chức đưa đường lối, chính sách vào đời sống. Trong bối cảnh công cuộc đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, đội ngũ cán bộ phải đối mặt với nhiều diễn biến phức tạp, các âm mưu diễn biến hòa bình, xuyên tạc hệ tư tưởng và chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc. Thực tiễn lãnh đạo cho thấy giữa lý luận và thực tiễn vẫn tồn tại khoảng cách; tình trạng giáo điều, sách vở, hành động không nhất quán với tư tưởng vẫn xảy ra ở nhiều nơi, làm sai lệch chủ trương, chính sách. Tuyên Quang là tỉnh miền núi phía Bắc với đa số dân cư là đồng bào dân tộc thiểu số. Đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số tại đây bộc lộ nhiều hạn chế về nhận thức lý luận: suy nghĩ và làm việc nặng về thói quen, kinh nghiệm, cảm tính, trực quan; khả năng dự báo, đánh giá tình hình chưa cao; xử lý công việc còn máy móc, chưa tổng kết được thực tiễn thành lý luận. Xuất phát từ thực tế đó và kinh nghiệm công tác của bản thân tác giả tại cơ sở, đề tài được xác lập nhằm giải quyết yêu cầu cấp bách của địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở Việt Nam; khảo sát, phân tích thực trạng năng lực tư duy lý luận của đội ngũ này tại tỉnh Tuyên Quang; từ đó xác định các quan điểm chỉ đạo và đề xuất hệ thống giải pháp cơ bản nhằm nâng cao năng lực tư duy lý luận cho họ.

Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số theo văn bản luận án gồm:

1. Làm rõ phạm trù năng lực tư duy lý luận, các yếu tố ảnh hưởng và vai trò của năng lực tư duy lý luận đối với đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở tỉnh Tuyên Quang trong giai đoạn hiện nay.
2. Phân tích thực trạng năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở tỉnh Tuyên Quang hiện nay, chỉ ra nguyên nhân của thực trạng và những vấn đề đặt ra từ thực tiễn.
3. Đề xuất các phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở tỉnh Tuyên Quang hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là thực trạng năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở tỉnh Tuyên Quang hiện nay cùng những vấn đề mang tính phương pháp luận và giải pháp cần thiết nhằm nâng cao năng lực này.

Phạm vi nghiên cứu được xác định rõ ràng:

• Về không gian và đối tượng: Đội ngũ cán bộ là người dân tộc thiểu số đang công tác trong hệ thống chính trị tại tỉnh Tuyên Quang.
• Về thời gian: Các tư liệu, số liệu khảo sát, báo cáo tổng kết phục vụ nghiên cứu được thu thập chủ yếu từ năm 2010 đến thời điểm thực hiện luận án.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong luận án được phân chia thành ba nhóm hướng nghiên cứu chính với các tác giả và công trình cụ thể:

Nhóm thứ nhất bao gồm các công trình nghiên cứu chung về tư duy, tư duy biện chứng và năng lực tư duy lý luận. Tiêu biểu là các tác phẩm: Đào Duy Tùng (1986) với tác phẩm "Bàn về đổi mới tư duy" (Nxb Sự thật); Hồ Văn Thông (1987) với bài viết "Một số vấn đề tư duy và đổi mới tư duy hiện nay ở nước ta" (Tạp chí Cộng sản); Nguyễn Ngọc Long (1987) nghiên cứu "Năng lực tư duy lý luận trong quá trình đổi mới tư duy" (Tạp chí Cộng sản); Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh (1987) với tác phẩm "Đổi mới tư duy và phong cách tư duy" (Nxb Sự thật); Nguyễn Bá Dương (1991) khảo cứu "Về đặc trưng của tư duy biện chứng duy vật" (Tạp chí Triết học); Lê Hữu Nghĩa và Phạm Duy Hải (1998) nghiên cứu "Tư duy khoa học trong giai đoạn cách mạng khoa học - công nghệ" (Nxb Chính trị quốc gia); Trần Đình Thoả (2002) với bài báo "Một số vấn đề tư duy biện chứng mác xít" (Tạp chí Triết học); Lê Doãn Tá và Vũ Trọng Dung (2003) với "Giáo trình Triết học Mác-Lênin" (Nxb Chính trị quốc gia); Đoàn Thế Hùng (2004) qua luận văn thạc sĩ "Tìm hiểu sự hình thành tư duy biện chứng mácxít"; Nguyễn Mạnh Cương (2004) viết về "Về bản chất tư duy" (Tạp chí Triết học); Đinh Ngọc Thạch (2004) trong sách của Nguyễn Trọng Chuẩn chủ biên bàn về việc phát triển hoàn thiện tư duy lý luận; cụm công trình của Tô Huy Rứa, Hoàng Chí Bảo, Trần Khắc Viện, Lê Ngọc Tòng (2006) về "Quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ 1986 đến nay"; Lê Văn Quang (2006) làm rõ "Vai trò của Triết học Mác-Lênin trong đổi mới tư duy lý luận ở Việt Nam hiện nay"; Dương Phú Hiệp (2008) với tập sách "Triết học và đổi mới"; đề tài cấp Nhà nước của Nguyễn Ngọc Hà (2011) về đặc điểm tư duy, lối sống con người Việt Nam; và Nguyễn Trọng Phúc (2011) với công trình "Hồ Chí Minh từ hoạt động thực tiễn đến tư duy lý luận".

Nhóm thứ hai bao gồm các công trình nghiên cứu về người dân tộc thiểu số và cán bộ người dân tộc thiểu số. Tiêu biểu có: Nguyễn Phú Trọng và Trần Xuân Sầm (2001) với tác phẩm "Luận cứ khoa học cho việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa"; Bế Trường Thành, Phan Hữu Dật, Lê Ngọc Thắng (2002) nghiên cứu "Vấn đề dân tộc và định hướng xây dựng chính sách dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa"; Lê Ngọc Thắng (2002) đánh giá "Chính sách dân tộc trong chiến lược Đại đoàn kết toàn dân của Đảng ta"; luận án tiến sĩ của Trịnh Quang Cảnh (2002) về "Trí thức người dân tộc thiểu số ở Việt Nam trong công cuộc đổi mới"; cụm tác giả Lê Phương Thảo, Nguyễn Cúc, Doãn Hùng (2006) đồng chủ biên sách "Xây dựng đội ngũ cán bộ dân tộc Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa - Luận cứ và giải pháp"; luận văn thạc sĩ của Lường Thị Pó (2007) khảo sát tại Điện Biên; luận án tiến sĩ của Lê Quang Trung (2008) về cán bộ chủ chốt cấp cơ sở vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc; Lô Quốc Toản (2010) với chuyên khảo "Phát triển nguồn cán bộ dân tộc thiểu số ở các tỉnh miền núi phía Bắc nước ta hiện nay"; và Trương Thị Thu Hà (2010) nghiên cứu nguồn nhân lực trẻ các dân tộc thiểu số tại tỉnh Tuyên Quang.

Nhóm thứ ba tập trung vào thực trạng và giải pháp nâng cao năng lực tư duy lý luận theo từng nhóm đối tượng cụ thể: Hồ Bá Thâm (1994, 2002) nghiên cứu về cán bộ chủ chốt cấp xã và cán bộ lãnh đạo; Nguyễn Đình Trãi (2001) nghiên cứu cán bộ giảng viên lý luận Mác - Lênin ở các trường chính trị tỉnh; Nguyễn Thị Bích Thủy (2001) nghiên cứu cán bộ lãnh đạo kinh tế; đề tài nghiên cứu cấp bộ của Trần Thành (2002, 2003) về cán bộ lãnh đạo, quản lý cấp tỉnh; Dương Minh Đức (2006) nghiên cứu cán bộ lãnh đạo cấp tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng; Trần Thiên Tú (2006) nghiên cứu thực tế tại Quảng Trị; Vũ Văn Viên (2007) phân tích năng lực tư duy khoa học của cán bộ lãnh đạo; Nguyễn Đức Quyền (2010) nghiên cứu đội ngũ cán bộ chủ chốt tại tỉnh Lạng Sơn.

Hướng nghiên cứu	Tác giả tiêu biểu	Trọng tâm nghiên cứu đã công bố
Bản chất tư duy, tư duy biện chứng và tư duy lý luận	Đào Duy Tùng (1986), Nguyễn Văn Linh (1987), Lê Hữu Nghĩa (1998), Tô Huy Rứa (2006), Dương Phú Hiệp (2008)	Bản chất nhận thức luận, đặc trưng tư duy biện chứng duy vật, quá trình đổi mới tư duy của Đảng qua các thời kỳ.
Người dân tộc thiểu số và cán bộ dân tộc thiểu số	Nguyễn Phú Trọng (2001), Bế Trường Thành (2002), Trịnh Quang Cảnh (2002), Lê Quang Trung (2008), Lô Quốc Toản (2010)	Vị trí chiến lược vùng dân tộc thiểu số, chính sách dân tộc, xây dựng và phát triển nguồn nhân lực cán bộ dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc.
Thực trạng và giải pháp nâng cao năng lực tư duy lý luận	Hồ Bá Thâm (1994), Nguyễn Đình Trãi (2001), Trần Thành (2002), Dương Minh Đức (2006), Nguyễn Đức Quyền (2010)	Năng lực tư duy lý luận của các nhóm: cán bộ cấp xã, giảng viên trường chính trị, cán bộ quản lý cấp tỉnh tại ĐB Sông Hồng, Quảng Trị, Lạng Sơn.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn: Mặc dù các công trình trước đã tạo nên hệ thống tri thức đa diện về tư duy lý luận và công tác cán bộ vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nhưng chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu một cách chuyên biệt, có hệ thống về năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số trên địa bàn cụ thể là tỉnh Tuyên Quang. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách: bổ sung góc nhìn nhận thức luận mác-xít về tư duy lý luận; làm sáng tỏ nội hàm và thực chất việc nâng cao năng lực tư duy lý luận của cán bộ người dân tộc thiểu số; phân tích thực trạng gắn với điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội đặc thù của Tuyên Quang để xây dựng hệ thống giải pháp phù hợp với thực tiễn địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý luận, luận án dựa trên lập trường phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, trực tiếp là lý luận nhận thức (nhận thức luận mác-xít) và lôgíc học biện chứng. Nghiên cứu cũng căn cứ vào tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác cán bộ và các nghị quyết, chỉ thị, văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò của công tác lý luận, đổi mới tư duy trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Luận án phân tích rành mạch các khái niệm cốt lõi theo nhận thức luận:

• Ý thức: Là vật chất được di chuyển vào bộ óc con người và được cải biến đi; là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, mang bản chất xã hội và nảy sinh từ hoạt động thực tiễn.
• Nhận thức: Quá trình phản ánh tích cực, sáng tạo hiện thực khách quan vào bộ não người trên cơ sở thực tiễn lịch sử - xã hội, vận động theo quy luật từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn.
• Tư duy: Trình độ cao của quá trình nhận thức nảy sinh từ nhận thức cảm tính, là sự phản ánh gián tiếp và khái quát các mối liên hệ bản chất, tính quy luật của sự vật khách quan thông qua hệ thống ngôn ngữ, khái niệm, phán đoán và suy lý.
• Tư duy kinh nghiệm so với tư duy lý luận: Tư duy kinh nghiệm phản ánh bề ngoài, rời rạc, cục bộ dựa trên quan sát trực tiếp, không chứng minh được tính tất yếu. Ngược lại, tư duy lý luận phản ánh ở cấp độ trừu tượng hóa, khái quát hóa cao, sản sinh tri thức mới có tính định hướng và chỉ đạo thực tiễn. Tư duy lý luận có bốn đặc trưng: tính khoa học; tính sáng tạo; biết sử dụng tự giác bộ công cụ nhận thức lý tính (khái niệm, phạm trù, quy luật); gắn liền với thực tiễn và chỉ đạo thực tiễn.
• Năng lực tư duy lý luận: Luận án kế thừa và tổng hợp quan niệm của các tác giả Nguyễn Đình Trãi, Nguyễn Văn Dũng, Hồ Bá Thâm để xác định: Năng lực tư duy lý luận là tổng hợp các phẩm chất trí tuệ của chủ thể nhất định, đáp ứng yêu cầu phát hiện, nhận thức đúng đắn bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng, quá trình ở trình độ lý luận nhanh, nhạy bén, sáng tạo và có những dự báo, đề xuất thiết thực góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người.

Luận án xác định năm yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực tư duy lý luận:

1. Yếu tố thể chất bẩm sinh, di truyền và tố chất thần kinh của chủ thể nhận thức.
2. Quá trình giáo dục, đào tạo, học tập và tự rèn luyện nâng cao trình độ tri thức, lý luận (giữ vai trò chủ đạo và quyết định trực tiếp).
3. Môi trường kinh tế - xã hội, nền tảng văn hóa, khoa học và công nghệ của thời đại.
4. Hoạt động thực tiễn của con người (cơ sở trực tiếp nhất, động lực chủ yếu của tư duy).
5. Nhu cầu, lợi ích vật chất và tinh thần (yếu tố quy định động cơ, thái độ rèn luyện tư duy).

Về phương pháp nghiên cứu, đề tài vận dụng các phương pháp định tính và phương pháp nghiên cứu liên ngành trong khoa học xã hội:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết để làm rõ hệ thống khái niệm, phạm trù.
• Phương pháp thống nhất giữa lôgíc và lịch sử để theo dõi quá trình phát triển nhận thức và biến đổi của đội ngũ cán bộ.
• Phương pháp thống kê mô tả, tổng hợp dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo công tác cán bộ, tổng kết hàng năm của Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân và các cấp ủy Đảng, chính quyền từ cấp tỉnh đến cấp xã thuộc tỉnh Tuyên Quang từ năm 2010 đến nay.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa và phân loại các công trình khoa học trong nước thành ba mảng nội dung chính: vấn đề tư duy và năng lực tư duy lý luận; vấn đề người dân tộc thiểu số và phát triển đội ngũ cán bộ dân tộc thiểu số; thực trạng và giải pháp nâng cao năng lực tư duy lý luận ở các nhóm cán bộ, đảng viên cụ thể. Trên cơ sở điểm luận, tác giả khẳng định hầu hết các nghiên cứu trước đây đã chứng minh rõ tầm quan trọng của triết học mác-xít và tư duy lý luận đối với sự nghiệp đổi mới, đồng thời nhấn mạnh vai trò cầu nối của cán bộ dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, các công trình khảo sát thực trạng năng lực tư duy lý luận chủ yếu hướng vào cán bộ cấp tỉnh nói chung, giảng viên lý luận, cán bộ cấp xã hoặc cán bộ tại các địa bàn như Đồng bằng sông Hồng, Quảng Trị, Lạng Sơn. Chương 1 làm rõ luận điểm: Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, độc lập về năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số tại tỉnh Tuyên Quang. Do đó, chương này xác định rõ ba vấn đề luận án tập trung giải quyết: bổ sung lý luận nhận thức về năng lực tư duy lý luận của cán bộ dân tộc thiểu số; phân tích thực trạng đặc thù tại Tuyên Quang; đề xuất giải pháp sát hợp với điều kiện thực tế của tỉnh.

Chương 2: Năng lực tư duy lý luận và vai trò việc nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 giải quyết cơ sở lý luận của đề tài thông qua hai nội dung lớn: Thứ nhất, phân tích nhận thức luận về tư duy lý luận và năng lực tư duy lý luận. Tác giả phân định ranh giới giữa ý thức, nhận thức và tư duy; chỉ ra hạn chế của tư duy kinh nghiệm thuần túy và làm rõ bản chất của tư duy lý luận. Năng lực tư duy lý luận được phân tích ở các khả năng thao tác hóa: phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa, khái quát hóa, dự báo khoa học và đối tượng hóa tri thức vào thực tiễn. Chương này luận giải chi tiết năm nhân tố cấu thành và chi phối năng lực tư duy lý luận (bẩm sinh di truyền; giáo dục đào tạo; môi trường kinh tế - xã hội; hoạt động thực tiễn; nhu cầu và lợi ích). Thứ hai, làm rõ đặc trưng của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở Việt Nam và xác định thực chất, vai trò của việc nâng cao năng lực tư duy lý luận đối với họ. Luận điểm cốt lõi là việc nâng cao năng lực tư duy lý luận cho cán bộ dân tộc thiểu số thực chất là quá trình chuyển hóa tri thức lý luận mác-xít, chủ trương, đường lối của Đảng thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học, khắc phục lối suy nghĩ kinh nghiệm chủ nghĩa, cảm tính để nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý và tổ chức thực tiễn tại vùng đồng bào thiểu số.

Chương 3: Thực trạng năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở tỉnh Tuyên Quang hiện nay

Chương 3 trình bày các đặc điểm địa bàn và đánh giá năng lực tư duy lý luận của cán bộ dân tộc thiểu số tại Tuyên Quang: Phần khái quát chỉ ra Tuyên Quang là địa bàn cư trú của nhiều dân tộc thiểu số, điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, hạ tầng cơ sở và trình độ dân trí có mặt chưa đồng đều. Đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số của tỉnh có ưu điểm lớn là am hiểu sâu sắc phong tục tập quán, gắn bó mật thiết với nhân dân địa phương, nhiệt tình công tác và trung thành với mục tiêu của Đảng. Đánh giá thực trạng năng lực tư duy lý luận cho thấy:

• Ưu điểm: Đa số cán bộ đã được đào tạo, bồi dưỡng qua các chương trình lý luận chính trị và chuyên môn; từng bước hình thành nhận thức đúng đắn về quan điểm đổi mới của Đảng, có ý thức áp dụng nghị quyết vào công tác thực tế tại địa bàn.
• Hạn chế: Năng lực trừu tượng hóa, khái quát hóa còn yếu; tư duy còn nặng tính kinh nghiệm, giáo điều, trực quan, giải quyết công việc theo thói quen cũ; khả năng phân tích bản chất, dự báo tình hình và nắm bắt thông tin mới chưa nhanh nhạy; một bộ phận cán bộ lúng túng khi thể chế hóa và cụ thể hóa các chỉ thị, nghị quyết của cấp trên vào điều kiện cụ thể của địa phương.
• Nguyên nhân: Xuất phát điểm kinh tế - xã hội của tỉnh thấp; tập quán sản xuất lạc hậu chi phối nếp nghĩ; công tác đào tạo, bồi dưỡng lý luận có lúc còn nặng tính hình thức, chưa gắn chặt với đặc thù đối tượng đồng bào dân tộc thiểu số; bản thân một số cán bộ chưa có ý thức tự học tập, tự rèn luyện thường xuyên.

Chương 4: Quan điểm và một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số ở tỉnh Tuyên Quang hiện nay

Chương 4 xây dựng hệ thống định hướng giải quyết vấn đề: Các quan điểm chỉ đạo bao gồm: nâng cao năng lực tư duy lý luận phải gắn liền với thực tiễn đổi mới kinh tế - xã hội của tỉnh; phải xuất phát từ đặc thù tâm lý, văn hóa tộc người; coi trọng cả đào tạo lý luận và rèn luyện qua thực tiễn hoạt động cách mạng; bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện của cấp ủy Đảng các cấp đối với công tác cán bộ. Các giải pháp cơ bản được đề xuất gồm:

1. Đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp đào tạo, bồi dưỡng lý luận chính trị cho đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số tại các trường chính trị và trung tâm bồi dưỡng chính trị theo hướng thiết thực, dễ hiểu, gắn lý luận với giải quyết tình huống thực tế địa phương.
2. Tích cực đưa cán bộ vào hoạt động thực tiễn phong phú, luân chuyển công tác về cơ sở, giao việc khó để thử thách, rèn luyện năng lực tư duy biện chứng và khả năng tổng kết thực tiễn.
3. Nâng cao tính tích cực, tự giác học tập, tự tu dưỡng, rèn luyện đạo đức cách mạng và phương pháp tư duy khoa học của từng cán bộ người dân tộc thiểu số.
4. Xây dựng môi trường xã hội thuận lợi, đẩy mạnh phát triển kinh tế, nâng cao dân trí và đời sống văn hóa tinh thần tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số của tỉnh Tuyên Quang.
5. Hoàn thiện chính sách ưu đãi, quy hoạch, sử dụng và đãi ngộ đối với đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số, tạo động lực vật chất và tinh thần để cán bộ yên tâm công tác, cống hiến.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ thêm các phạm trù nhận thức luận: tư duy, tư duy lý luận, năng lực tư duy lý luận; phân tích sâu sắc mối quan hệ biện chứng giữa tư duy kinh nghiệm và tư duy lý luận. Luận án làm rõ thực chất của việc nâng cao năng lực tư duy lý luận đối với đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số, chỉ ra rằng đây là quá trình khắc phục những hạn chế của tâm lý tiểu nông, thói quen kinh nghiệm truyền thống để tiếp thu thế giới quan, phương pháp luận duy vật biện chứng.

Về mặt thực tiễn, luận án đã làm sáng tỏ biểu hiện đặc thù về năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số tại tỉnh Tuyên Quang thông qua tư liệu thực tế giai đoạn từ năm 2010 đến nay. Công trình chỉ rõ cả mặt mạnh, mặt yếu, phân tích căn nguyên sâu xa của những hạn chế về tư duy lý luận do môi trường sống, tập quán và công tác bồi dưỡng tạo nên.

Về mặt giải pháp và kiến nghị, luận án đề xuất một hệ thống quan điểm mang tính định hướng và 5 nhóm giải pháp cơ bản, có tính khả thi nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, rèn luyện tư duy lý luận cho cán bộ dân tộc thiểu số tỉnh Tuyên Quang, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở đáp ứng yêu cầu phát triển của tỉnh miền núi trong giai đoạn mới.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản luận án thừa nhận phạm vi khảo sát giới hạn tại địa bàn tỉnh Tuyên Quang với số liệu tổng hợp chủ yếu từ năm 2010 trở lại đây. Phương pháp thu thập dữ liệu dựa trên nguồn tài liệu, báo cáo thống kê hành chính của các cấp ủy Đảng và chính quyền, chưa triển khai các bộ câu hỏi điều tra xã hội học định lượng quy mô lớn trên diện rộng.

Về hướng nghiên cứu tiếp, từ cơ sở lý luận và phương pháp của luận án, các nghiên cứu sau có thể mở rộng khảo sát so sánh năng lực tư duy lý luận của cán bộ người dân tộc thiểu số giữa các tỉnh trong vùng trung du và miền núi phía Bắc. Ngoài ra, việc nghiên cứu chuyên sâu theo từng ngạch chức danh cụ thể (cán bộ lãnh đạo cấp huyện, công chức cấp xã, hoặc cán bộ khối Đảng so với khối chính quyền) sẽ làm sâu sắc hơn nữa các khuyến nghị chính sách.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo trực tiếp cho các cấp ủy Đảng, cơ quan tổ chức, ban tuyên giáo và ban dân tộc các cấp tại tỉnh Tuyên Quang cũng như các tỉnh miền núi phía Bắc trong công tác quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng và bố trí đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số.

Nội dung chương 2 và chương 4 của luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho các giảng viên, học viên tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, các trường chính trị cấp tỉnh và các trung tâm bồi dưỡng chính trị trong việc biên soạn giáo trình, đổi mới phương pháp giảng dạy lý luận chính trị sao cho phù hợp với học viên là người dân tộc thiểu số.

Đồng thời, công trình cung cấp tư liệu tham khảo hữu ích cho nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các chuyên ngành Triết học, Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước, Quản lý công và Dân tộc học khi tiếp cận vấn đề năng lực tư duy của đội ngũ cán bộ công quyền.

Câu hỏi thường gặp

Luận án xác định năng lực tư duy lý luận là gì? Năng lực tư duy lý luận được luận án xác định là tổng hợp các phẩm chất trí tuệ của một chủ thể nhất định, đáp ứng yêu cầu phát hiện, nhận thức đúng đắn bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng, quá trình ở trình độ lý luận nhanh, nhạy bén, sáng tạo và có những dự báo, đề xuất thiết thực góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn.

Có những yếu tố nào ảnh hưởng đến năng lực tư duy lý luận theo luận án? Luận án chỉ ra năm yếu tố chi phối: (1) yếu tố bẩm sinh, di truyền; (2) quá trình giáo dục, đào tạo và tự rèn luyện; (3) môi trường kinh tế - xã hội, nền tảng văn hóa, khoa học; (4) hoạt động thực tiễn; (5) nhu cầu và lợi ích của chủ thể. Trong đó, giáo dục đào tạo đóng vai trò chủ đạo, còn hoạt động thực tiễn là cơ sở trực tiếp và chủ yếu nhất.

Hạn chế cơ bản về tư duy lý luận của cán bộ dân tộc thiểu số tại Tuyên Quang là gì? Theo khảo sát của tác giả, hạn chế nổi bật gồm: suy nghĩ và giải quyết công việc còn nặng về thói quen, kinh nghiệm, cảm tính, giáo điều; năng lực trừu tượng hóa, khái quát hóa chưa cao; khả năng dự báo tình hình và tiếp nhận thông tin mới còn chậm; xử lý công việc còn máy móc và chưa biết đúc kết kinh nghiệm thực tiễn thành tri thức lý luận.

Dữ liệu thực tế của luận án được thu thập từ nguồn nào và trong giai đoạn nào? Dữ liệu của luận án được thu thập từ các báo cáo tổng kết, số liệu thống kê của các cấp ủy Đảng, chính quyền từ tỉnh đến các xã thuộc tỉnh Tuyên Quang, tập trung chủ yếu vào giai đoạn từ năm 2010 đến nay.

Kết luận

Luận án tiến sĩ Triết học của tác giả là công trình nghiên cứu định tính có hệ thống về vấn đề nâng cao năng lực tư duy lý luận của đội ngũ cán bộ người dân tộc thiểu số tại tỉnh Tuyên Quang. Bằng việc vận dụng thế giới quan và phương pháp luận mác-xít, tác giả đã làm rõ cấu trúc nhận thức luận của năng lực tư duy lý luận và các nhân tố quy định sự hình thành của năng lực này. Phân tích thực trạng tại Tuyên Quang từ năm 2010 đã phác họa bức tranh xác thực về những ưu điểm và điểm nghẽn nhận thức của đội ngũ cán bộ địa phương. Các quan điểm và giải pháp được đề xuất trong luận án mang giá trị ứng dụng cụ thể, phục vụ đắc lực cho công tác xây dựng đội ngũ cán bộ và phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Tuyên Quang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Đề tài nghiên cứu chung về vấn đề tư duy, tư duy lý luận và năng lực tư duy lý luận Có nhiều công trình khoa học nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề về nguồn gốc, bản chất, đặc điểm, lịch sử hình thành của tư duy và tư duy biện chứng duy vật; mối quan hệ giữa nội dung và phương pháp, trình độ và năng lực của tư duy, các nguyên tắc và quy luật của tư duy và tư duy biện chứng duy vật; mối quan hệ giữa tư duy hình thức và tư duy biện chứng, tư duy lý luận và năng lực tư duy lý luận… - Tác giả Đào Duy Tùng, “Bàn về đổi mới tư duy”, Nhà xuất bản sự thật, Hà Nội, 1986. Bài viết đã tập trung phân tích sự cần thiết phải đổi mới tư duy, tư duy lý luận về nhận thức con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, chỉ ra phương hướng, biện pháp để đổi mới tư duy, đặc biệt là tác giả đã nhấn mạnh sự kết hợp đổi mới nội dung, phương pháp tư duy phải nắm vững tư duy biện chứng mác xít, đẩy mạnh công tác tổng kết thực tiễn, khái quát lý luận, kiểm tra lại hệ thống tri thức; tích cực nghiên cứu lịch sử tư duy dân tộc và tư duy nhân loại. - Hồ Văn Thông, “Một số vấn đề tư duy và đổi mới tư duy hiện nay ở nước ta” (Tạp chí cộng sản, số 10/1987).

Tác giả đã đưa ra một số nét cơ bản của tư duy trong mối quan hệ với hoạt động nhận thức và thực tiễn; từ việc chỉ ra vai trò của tư duy đối với hoạt động thực tiễn của con người, tác giả chỉ ra yêu cầu cần thiết về đổi mới tư duy ở nước ta hiện nay. Tác giả cho rằng đổi mới tư duy hiện nay cần quán triệt và vận dụng sâu sắc chủ nghĩa Mác-Lênin, nhất là vận dụng những quy luật cách mạng xã hội chủ nghĩa phù hợp với điều kiện thực tiễn của đất nước. 8 - Nguyễn Ngọc Long, “Năng lực tư duy lý luận trong quá trình đổi mới tư duy” (Tạp chí Cộng sản, số 10/1987) Tác giả đã tập trung phân tích bản chất và những yếu tố cấu thành năng lực tư duy lý luận như: năng lực ghi nhớ, tái hiện những nhận thức do cảm tính đem lại; năng lực trừu tượng hóa, khái quát hoát; năng lực suy luận, suy lý lôgic, phát hiện và xử lý các vấn đề trong nhận thức và hành động. Tác giả cũng luận giải sự cần thiết phải phát triển năng lực tư duy lý luận trong thời kỳ đổi mới đất nước.

- Tác giả Nguyễn Văn Linh “Đổi mới tư duy và phong cách tư duy”, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1987. Tác giả đã tập trung phân tích và chỉ rõ những hạn chế của tư duy lý luận của Đảng trong thời kỳ tập trung quan liêu bao cấp. Trên cơ sở đó luận giải sự cần thiết phải đổi mới tư duy và phong cách tư duy của Đảng và đội ngũ cán bộ lãnh đạo nước ta; đồng thời tác giả đưa ra những nội dung cần thực hiện đổi mới tư duy. - Nguyễn Bá Dương, “Về đặc trưng của tư duy biện chứng duy vật” (Tạp chí Triết học số 5/1991).

Tác giả đã đi sâu phân tích năm đặc trưng cơ bản của tư duy biện chứng duy vật (như tư duy biện chứng là loại hình tư duy phát triển cao nhất so với các hình thức tư duy trong lịch sử; tư duy biện chứng phản ánh hiện thực đang vận động, biến đổi; phản ánh đúng sự vận động, phát triển và những mâu thuẫn vốn có của thế giới khách quan; tư duy biện chứng có tính khách quan; tư duy biện chứng được xem là tư duy khoa học, mang tính cách mạng, có tính chất phê phán và sức chiến đấu cao, luôn tạo ra sản phẩm kép). Trên cơ sở đó đi đến khẳng định vị trí, vai trò và tầm quan trọng của tư duy biện chứng trong nhận thức và cải tạo thế giới. 9 - Tác giả Lê Hữu Nghĩa, Phạm Duy Hải: “Tư duy khoa học trong giai đoạn cách mạng khoa học - công nghệ”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998. Tập thể các tác giả đã tập trung phân tích và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về bản chất và đặc điểm chủ yếu của tư duy nói chung và tư duy khoa học nói riêng trên lập trường, cơ sở của Chủ nghĩa Mác-Lênin, các quy luật của lôgic biện chứng, như: tư duy khoa học hướng vào việc nắm bắt những mối liên hệ khách quan có tính bản chất, phát hiện những tính quy luật chi phối quá trình phát triển, vận động, của sự vật hiện tượng, của thế giới khách quan.

Từ đó chỉ ra vai trò của tư duy khoa học trong giai đoạn mới của cách mạng khoa học công nghệ. - Trần Đình Thoả, “Một số vấn đề tư duy biện chứng mác xít” (Tạp chí Triết học số 2/2002). Tác giả đã tiếp cận lịch sử hình thành, phát triển của tư duy biện chứng, so sánh tư duy biện chứng với các hình thức tư duy khác để chỉ rõ sự khác biệt của tư duy biện chứng duy vật với các hình thức tư duy khác ở các đặc trưng cơ bản: tính khách quan; tính toàn diện; tính lịch sử; sự thống nhất giữa lịch sử và lôgíc; quá trình đi từ trừu tượng đến cụ thể. Từ đó đi đến khẳng định vị trí, vai trò và tầm quan trọng của tư duy biện chứng mác - xít trong nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người.

- Lê Doãn Tá, Vũ Trọng Dung, Giáo trình Triết học Mác-Lênin, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003. Tài liệu được biên soạn trên cơ sở những bài giảng cho học viên các lớp cao cấp lý luận chính trị và cử nhân chính trị của Học viện Chính trị - Hành chính Khu vực I, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh trong những năm gần đây theo tinh thần Nghị quyết Đại hội lần thứ VI, VII, VIII, IX, X và XI của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nội dung giáo trình 10 trình bày, phân tích, làm sáng tỏ những khái niệm, phạm trù, nguyên lý, quy luật của Triết học Mác - Lênin nhằm cung cấp cho người đọc những kiến thức cơ bản, có hệ thống và thiết thực. - Đoàn Thế Hùng, “Tìm hiểu sự hình thành tư duy biện chứng mácxít” (Luận văn thạc sĩ Triết học, Hà Nội, 2004).

Tác giả đã khái quát lịch sử và điều kiện hình thành, phát triển tư duy biện chứng duy vật từ thời cổ đại đến giai đoạn V. Trên cơ sở đó, tác giả đã chỉ rõ tiền đề lý luận và vai trò của lôgíc học đối với tư duy biện chứng duy vật; đồng thời phân tích và làm sáng tỏ bản chất, đặc trưng và thực chất của tư duy biện chứng duy vật. - Nguyễn Mạnh Cương, “Về bản chất tư duy” (Tạp chí Triết học số 1/2004). Tác giả đã phân tích, làm rõ nguồn gốc, bản chất, đặc điểm, lịch sử hình thành và phát triển tư duy biện chứng duy vật.

Tác giả đã phân tích sự phụ thuộc của tư duy vào hệ thống tri thức và hoạt động thực tiễn của mỗi chủ thể nhận thức. Đặc biệt tác giả đã phân tích, chỉ ra mối quan hệ biện chứng, sự khác nhau giữa tư duy chính xác và tư duy biện chứng duy vật trong quá trình nhận thức. - Trong cuốn sách: “Nửa thế kỷ nghiên cứu và giảng dạy Triết học ở Việt Nam” do Nguyễn Trọng Chuẩn chủ biên (HN,2004). Tác giả Đinh Ngọc Thạch đã có bài viết: “Muốn phát triển hoàn thiện tư duy lý luận cần đánh giá đúng tinh hoa tinh thần của các thời đại trước”.

Bài viết đã bàn đến đặc điểm tư duy, lối sống của con người Việt Nam. Tác giả đã nhấn mạnh ý nghĩa lịch sử và ý nghĩa thời đại tư tưởng của Ph.Ăngghen khi cho rằng tư duy lý luận chỉ là một năng lực bẩm sinh của con người. Năng lực ấy cần được phát triển, hoàn thiện và muốn hoàn thiện nó thì cho đến nay không có cách nào khác là nghiên cứu toàn bộ Triết học thời trước. 11 - “Quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ 1986 đến nay”, (Đồng chủ biên PGS.

Tô Huy Rứa, GS. Hoàng Chí Bảo, PGS. Trần Khắc Viện, PGS. Lê Ngọc Tòng), Nxb Chính trị Quốc gia, HN, 2006.

Các tác giả đã tập trung giải quyết một số nội dung như: - Phân tích bối cảnh xã hội, tình hình trong nước và quốc tế tác động tới quyết sách chiến lược “đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa” của Đảng. - Phân tích và đánh giá những thành tựu nổi bật trong đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ những nhận thức tổng quát về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đến những nhận thức lý luận mới trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại của Đảng. Làm rõ giá trị và ý nghĩa của những thành tựu đó từ góc nhìn tư duy lý luận. - Phân tích những hạn chế, những vấn đề đặt ra, nguyên nhân và bài học kinh nghiệm về đổi mới tư duy lý luận của Đảng.

- Xác định những quan điểm, phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn trong tình hình mới của cách mạng nước ta làm cho lý luận phát huy được vai trò chỉ đạo hoạt động thực tiễn, nâng cao năng lực lãnh đạo và củng cố vững chắc vị trí cầm quyền của Đảng, thực hiện thắng lợi mục tiêu đổi mới và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. - “Vai trò của Triết học Mác-Lênin trong đổi mới tư duy lý luận ở Việt Nam hiện nay” (Lê Văn Quang, Tạp chí Triết học số 8 (183), 2006). Trong bài viết, tác giả khẳng định rằng, trong hàng loạt nhân tố tạo nên sự thành công của quá trình đổi mới tư duy lý luận ở Việt Nam, triết học Mác- Lênin có vai trò đặc biệt quan trọng. Theo tác giả, trong điều kiện hiện nay, triết học Mác-Lênin vẫn giữ được tính khoa học và đúng đắn, vẫn giữ nguyên giá trị định hướng cho những người cách mạng; nó giúp cho Đảng Cộng sản 12 và nhân dân Việt Nam nhận thức đúng các vấn đề của thời đại có liên quan chặt chẽ đến đổi mới tư duy lý luận; đồng thời, là cơ sở lý luận và phương pháp để tư duy đúng đắn về con đường phát triển của cách mạng Việt Nam.