Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Đề tài nghiên cứu chung về vấn đề tư duy, tư duy lý luận và năng lực tư duy lý luận Có nhiều công trình khoa học nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề về nguồn gốc, bản chất, đặc điểm, lịch sử hình thành của tư duy và tư duy biện chứng duy vật; mối quan hệ giữa nội dung và phương pháp, trình độ và năng lực của tư duy, các nguyên tắc và quy luật của tư duy và tư duy biện chứng duy vật; mối quan hệ giữa tư duy hình thức và tư duy biện chứng, tư duy lý luận và năng lực tư duy lý luận… - Tác giả Đào Duy Tùng, “Bàn về đổi mới tư duy”, Nhà xuất bản sự thật, Hà Nội, 1986. Bài viết đã tập trung phân tích sự cần thiết phải đổi mới tư duy, tư duy lý luận về nhận thức con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, chỉ ra phương hướng, biện pháp để đổi mới tư duy, đặc biệt là tác giả đã nhấn mạnh sự kết hợp đổi mới nội dung, phương pháp tư duy phải nắm vững tư duy biện chứng mác xít, đẩy mạnh công tác tổng kết thực tiễn, khái quát lý luận, kiểm tra lại hệ thống tri thức; tích cực nghiên cứu lịch sử tư duy dân tộc và tư duy nhân loại. - Hồ Văn Thông, “Một số vấn đề tư duy và đổi mới tư duy hiện nay ở nước ta” (Tạp chí cộng sản, số 10/1987).
Tác giả đã đưa ra một số nét cơ bản của tư duy trong mối quan hệ với hoạt động nhận thức và thực tiễn; từ việc chỉ ra vai trò của tư duy đối với hoạt động thực tiễn của con người, tác giả chỉ ra yêu cầu cần thiết về đổi mới tư duy ở nước ta hiện nay. Tác giả cho rằng đổi mới tư duy hiện nay cần quán triệt và vận dụng sâu sắc chủ nghĩa Mác-Lênin, nhất là vận dụng những quy luật cách mạng xã hội chủ nghĩa phù hợp với điều kiện thực tiễn của đất nước. 8 - Nguyễn Ngọc Long, “Năng lực tư duy lý luận trong quá trình đổi mới tư duy” (Tạp chí Cộng sản, số 10/1987) Tác giả đã tập trung phân tích bản chất và những yếu tố cấu thành năng lực tư duy lý luận như: năng lực ghi nhớ, tái hiện những nhận thức do cảm tính đem lại; năng lực trừu tượng hóa, khái quát hoát; năng lực suy luận, suy lý lôgic, phát hiện và xử lý các vấn đề trong nhận thức và hành động. Tác giả cũng luận giải sự cần thiết phải phát triển năng lực tư duy lý luận trong thời kỳ đổi mới đất nước.
- Tác giả Nguyễn Văn Linh “Đổi mới tư duy và phong cách tư duy”, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1987. Tác giả đã tập trung phân tích và chỉ rõ những hạn chế của tư duy lý luận của Đảng trong thời kỳ tập trung quan liêu bao cấp. Trên cơ sở đó luận giải sự cần thiết phải đổi mới tư duy và phong cách tư duy của Đảng và đội ngũ cán bộ lãnh đạo nước ta; đồng thời tác giả đưa ra những nội dung cần thực hiện đổi mới tư duy. - Nguyễn Bá Dương, “Về đặc trưng của tư duy biện chứng duy vật” (Tạp chí Triết học số 5/1991).
Tác giả đã đi sâu phân tích năm đặc trưng cơ bản của tư duy biện chứng duy vật (như tư duy biện chứng là loại hình tư duy phát triển cao nhất so với các hình thức tư duy trong lịch sử; tư duy biện chứng phản ánh hiện thực đang vận động, biến đổi; phản ánh đúng sự vận động, phát triển và những mâu thuẫn vốn có của thế giới khách quan; tư duy biện chứng có tính khách quan; tư duy biện chứng được xem là tư duy khoa học, mang tính cách mạng, có tính chất phê phán và sức chiến đấu cao, luôn tạo ra sản phẩm kép). Trên cơ sở đó đi đến khẳng định vị trí, vai trò và tầm quan trọng của tư duy biện chứng trong nhận thức và cải tạo thế giới. 9 - Tác giả Lê Hữu Nghĩa, Phạm Duy Hải: “Tư duy khoa học trong giai đoạn cách mạng khoa học - công nghệ”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998. Tập thể các tác giả đã tập trung phân tích và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về bản chất và đặc điểm chủ yếu của tư duy nói chung và tư duy khoa học nói riêng trên lập trường, cơ sở của Chủ nghĩa Mác-Lênin, các quy luật của lôgic biện chứng, như: tư duy khoa học hướng vào việc nắm bắt những mối liên hệ khách quan có tính bản chất, phát hiện những tính quy luật chi phối quá trình phát triển, vận động, của sự vật hiện tượng, của thế giới khách quan.
Từ đó chỉ ra vai trò của tư duy khoa học trong giai đoạn mới của cách mạng khoa học công nghệ. - Trần Đình Thoả, “Một số vấn đề tư duy biện chứng mác xít” (Tạp chí Triết học số 2/2002). Tác giả đã tiếp cận lịch sử hình thành, phát triển của tư duy biện chứng, so sánh tư duy biện chứng với các hình thức tư duy khác để chỉ rõ sự khác biệt của tư duy biện chứng duy vật với các hình thức tư duy khác ở các đặc trưng cơ bản: tính khách quan; tính toàn diện; tính lịch sử; sự thống nhất giữa lịch sử và lôgíc; quá trình đi từ trừu tượng đến cụ thể. Từ đó đi đến khẳng định vị trí, vai trò và tầm quan trọng của tư duy biện chứng mác - xít trong nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người.
- Lê Doãn Tá, Vũ Trọng Dung, Giáo trình Triết học Mác-Lênin, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003. Tài liệu được biên soạn trên cơ sở những bài giảng cho học viên các lớp cao cấp lý luận chính trị và cử nhân chính trị của Học viện Chính trị - Hành chính Khu vực I, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh trong những năm gần đây theo tinh thần Nghị quyết Đại hội lần thứ VI, VII, VIII, IX, X và XI của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nội dung giáo trình 10 trình bày, phân tích, làm sáng tỏ những khái niệm, phạm trù, nguyên lý, quy luật của Triết học Mác - Lênin nhằm cung cấp cho người đọc những kiến thức cơ bản, có hệ thống và thiết thực. - Đoàn Thế Hùng, “Tìm hiểu sự hình thành tư duy biện chứng mácxít” (Luận văn thạc sĩ Triết học, Hà Nội, 2004).
Tác giả đã khái quát lịch sử và điều kiện hình thành, phát triển tư duy biện chứng duy vật từ thời cổ đại đến giai đoạn V. Trên cơ sở đó, tác giả đã chỉ rõ tiền đề lý luận và vai trò của lôgíc học đối với tư duy biện chứng duy vật; đồng thời phân tích và làm sáng tỏ bản chất, đặc trưng và thực chất của tư duy biện chứng duy vật. - Nguyễn Mạnh Cương, “Về bản chất tư duy” (Tạp chí Triết học số 1/2004). Tác giả đã phân tích, làm rõ nguồn gốc, bản chất, đặc điểm, lịch sử hình thành và phát triển tư duy biện chứng duy vật.
Tác giả đã phân tích sự phụ thuộc của tư duy vào hệ thống tri thức và hoạt động thực tiễn của mỗi chủ thể nhận thức. Đặc biệt tác giả đã phân tích, chỉ ra mối quan hệ biện chứng, sự khác nhau giữa tư duy chính xác và tư duy biện chứng duy vật trong quá trình nhận thức. - Trong cuốn sách: “Nửa thế kỷ nghiên cứu và giảng dạy Triết học ở Việt Nam” do Nguyễn Trọng Chuẩn chủ biên (HN,2004). Tác giả Đinh Ngọc Thạch đã có bài viết: “Muốn phát triển hoàn thiện tư duy lý luận cần đánh giá đúng tinh hoa tinh thần của các thời đại trước”.
Bài viết đã bàn đến đặc điểm tư duy, lối sống của con người Việt Nam. Tác giả đã nhấn mạnh ý nghĩa lịch sử và ý nghĩa thời đại tư tưởng của Ph.Ăngghen khi cho rằng tư duy lý luận chỉ là một năng lực bẩm sinh của con người. Năng lực ấy cần được phát triển, hoàn thiện và muốn hoàn thiện nó thì cho đến nay không có cách nào khác là nghiên cứu toàn bộ Triết học thời trước. 11 - “Quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ 1986 đến nay”, (Đồng chủ biên PGS.
Tô Huy Rứa, GS. Hoàng Chí Bảo, PGS. Trần Khắc Viện, PGS. Lê Ngọc Tòng), Nxb Chính trị Quốc gia, HN, 2006.
Các tác giả đã tập trung giải quyết một số nội dung như: - Phân tích bối cảnh xã hội, tình hình trong nước và quốc tế tác động tới quyết sách chiến lược “đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa” của Đảng. - Phân tích và đánh giá những thành tựu nổi bật trong đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ những nhận thức tổng quát về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đến những nhận thức lý luận mới trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại của Đảng. Làm rõ giá trị và ý nghĩa của những thành tựu đó từ góc nhìn tư duy lý luận. - Phân tích những hạn chế, những vấn đề đặt ra, nguyên nhân và bài học kinh nghiệm về đổi mới tư duy lý luận của Đảng.
- Xác định những quan điểm, phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn trong tình hình mới của cách mạng nước ta làm cho lý luận phát huy được vai trò chỉ đạo hoạt động thực tiễn, nâng cao năng lực lãnh đạo và củng cố vững chắc vị trí cầm quyền của Đảng, thực hiện thắng lợi mục tiêu đổi mới và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. - “Vai trò của Triết học Mác-Lênin trong đổi mới tư duy lý luận ở Việt Nam hiện nay” (Lê Văn Quang, Tạp chí Triết học số 8 (183), 2006). Trong bài viết, tác giả khẳng định rằng, trong hàng loạt nhân tố tạo nên sự thành công của quá trình đổi mới tư duy lý luận ở Việt Nam, triết học Mác- Lênin có vai trò đặc biệt quan trọng. Theo tác giả, trong điều kiện hiện nay, triết học Mác-Lênin vẫn giữ được tính khoa học và đúng đắn, vẫn giữ nguyên giá trị định hướng cho những người cách mạng; nó giúp cho Đảng Cộng sản 12 và nhân dân Việt Nam nhận thức đúng các vấn đề của thời đại có liên quan chặt chẽ đến đổi mới tư duy lý luận; đồng thời, là cơ sở lý luận và phương pháp để tư duy đúng đắn về con đường phát triển của cách mạng Việt Nam.