Nghiên cứu hoạt động sinh kế của người dân xã Phú Cường, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên

Luận văn phân tích hoạt động sinh kế của người dân xã Phú Cường, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, cung cấp cái nhìn sâu sắc về phát triển kinh tế địa phương.

• Tác giả: Nguyễn Kim Phương
• Người hướng dẫn: ThS. Trần Thị Bích Hồng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Hoạt Động Sinh Kế Của Người Dân Xã Phú Cường, Huyện Đại Từ, Tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ, CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 2.1. Khái niệm về sinh kế và hoạt động sinh kế
• 2.1.1. Khái niệm về sinh kế
• 2.1.2. Khái niệm hoạt động sinh kế
• 2.2. Sinh kế bền vững
• 2.3. Khung sinh kế bền vững
• 2.3.1. Hoàn cảnh dễ bị tổn thương
• 2.3.2. Những tài sản sinh kế
• 2.3.3. Mối quan hệ giữa các loại tài sản trong khung sinh kế
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của xã Phú Cường, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên
• 4.1.2. Thực trạng phát triển kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Thực trạng kết cấu hạ tầng
• 4.2. Thông tin chung về các hộ được điều tra tại xã Phú Cường
• 4.2.1. Nguồn lực con người của nhóm hộ điều tra
• 4.2.2. Nguồn lực xã hội
• 4.2.3. Nguồn lực tự nhiên
• 4.2.4. Nguồn lực vật chất
• 4.2.5. Nguồn lực tài chính
• 4.3. Đánh giá hoạt động sinh kế của người dân xã Phú Cường
• 4.3.1. Hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 4.3.2. Hoạt động phi nông nghiệp
• 4.3.3. Kết quả của các hoạt động sinh kế của các hộ điều tra
• 4.3.4. Các hoạt động sinh kế của xã Phú Cường, huyện Đại Từ qua phân tích SWOT
• 4.3.4.1. Hoạt động trồng trọt
• 4.3.4.2. Hoạt động chăn nuôi
• 4.3.4.3. Hoạt động lâm nghiệp
• 4.3.5. Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả các hoạt động sinh kế bền vững
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu về sinh kế của người dân xã Phú Cường, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Sinh kế không chỉ là điều kiện sống mà còn là yếu tố quyết định đến sự phát triển bền vững của cộng đồng. Việc tìm hiểu các hoạt động sinh kế giúp xác định những phương thức sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên và xã hội của địa phương. Đặc biệt, trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam, nơi mà khoảng 70% dân cư phụ thuộc vào nông nghiệp, việc nghiên cứu này càng trở nên cấp thiết. Các chính sách hỗ trợ sinh kế cần được xây dựng dựa trên những hiểu biết sâu sắc về thực trạng và nhu cầu của người dân. Đề tài này không chỉ có ý nghĩa trong việc nâng cao đời sống người dân mà còn góp phần vào việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của nghiên cứu là phân tích các hoạt động sinh kế của người dân xã Phú Cường. Cụ thể, nghiên cứu sẽ xem xét các nguồn lực như tự nhiên, xã hội, con người và tài chính ảnh hưởng đến hoạt động sinh kế. Bên cạnh đó, việc tìm hiểu hiệu quả của các hoạt động này và những khó khăn mà người dân gặp phải cũng là một phần quan trọng trong nghiên cứu. Từ đó, đề xuất các giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn

Khái niệm về sinh kế đã được phát triển từ những năm 80 và được nhiều tổ chức phát triển áp dụng. Theo Robert Chambers, sinh kế bao gồm khả năng, tài sản và các hoạt động cần thiết để kiếm sống. Sinh kế bền vững được định nghĩa là khả năng duy trì và phát triển trong tương lai mà không làm tổn hại đến các nguồn lực tự nhiên. Đối với xã Phú Cường, nơi có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống, việc nghiên cứu sinh kế không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các hoạt động sản xuất nông nghiệp mà còn về các hoạt động phi nông nghiệp. Điều này rất quan trọng trong việc xây dựng các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội cho địa phương.

2.1. Tình hình phát triển sinh kế

Tình hình phát triển sinh kế của người dân xã Phú Cường hiện nay đang gặp nhiều khó khăn. Đa số người dân vẫn phụ thuộc vào nông nghiệp, với các hoạt động chủ yếu là trồng chè và lúa. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng còn yếu kém, sản xuất nông nghiệp thường xuyên gặp rủi ro và thu nhập của người dân còn thấp. Việc nghiên cứu và đánh giá các hoạt động sinh kế sẽ giúp xác định những vấn đề cần giải quyết, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả sinh kế cho người dân.

III. Đánh giá hoạt động sinh kế

Đánh giá hoạt động sinh kế của người dân xã Phú Cường cho thấy sự đa dạng trong các phương thức sản xuất. Hoạt động nông nghiệp chiếm ưu thế, nhưng các hoạt động phi nông nghiệp cũng đang dần phát triển. Việc phân tích SWOT cho thấy những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong hoạt động sinh kế. Các nguồn lực như tài nguyên thiên nhiên, con người và tài chính đều có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả của các hoạt động này. Đặc biệt, việc tiếp cận các nguồn lực và chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả sinh kế.

3.1. Các hoạt động sản xuất nông nghiệp

Hoạt động sản xuất nông nghiệp tại xã Phú Cường chủ yếu tập trung vào trồng trọt và chăn nuôi. Người dân chủ yếu trồng lúa và chè, nhưng năng suất còn thấp do nhiều yếu tố như điều kiện tự nhiên, kỹ thuật canh tác lạc hậu và thiếu vốn đầu tư. Việc áp dụng các giống cây trồng mới và kỹ thuật canh tác hiện đại có thể giúp nâng cao năng suất và thu nhập cho người dân. Chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng cần được tăng cường để giúp người dân tiếp cận các nguồn lực cần thiết cho sản xuất.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nông nghiệp tại Việt Nam đóng vai trò trụ cột trong việc bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, tạo công ăn việc làm và sinh kế cho khoảng 70% dân số, đồng thời là nhân tố quyết định công tác giảm nghèo và ổn định xã hội. Tuy nhiên, khu vực nông thôn miền núi hiện đối mặt với nhiều thách thức: cơ sở hạ tầng kỹ thuật còn thiếu thốn, tỷ suất lợi nhuận ngành nông nghiệp thấp, sản xuất chịu nhiều rủi ro thời tiết và dịch bệnh, trình độ dân trí chưa thích ứng kịp cơ chế thị trường, cùng áp lực chi tiêu cho y tế, giáo dục và suy thoái môi trường.

Xã Phú Cường là một xã vùng cao thuộc vùng An toàn khu (ATK) của huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Địa bàn có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số cùng sinh sống, tỷ lệ hộ nghèo còn ở mức cao, tập quán canh tác nông nghiệp còn truyền thống và phân tán, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, công tác chuyển dịch cơ cấu kinh tế diễn ra chậm. Cây chè và cây lúa là nguồn thu chính nhưng giá trị gia tăng chưa cao. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả Nguyễn Kim Phương đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp với đề tài "Nghiên cứu hoạt động sinh kế của người dân xã Phú Cường - huyện Đại Từ - tỉnh Thái Nguyên" nhằm phân tích thực trạng các nguồn lực và hoạt động kiếm sống của nông hộ, từ đó đề xuất giải pháp phát triển sinh kế bền vững.

Khóa luận xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Mục tiêu chung: Tìm hiểu, phân tích các hoạt động sinh kế của người dân xã Phú Cường; qua đó xem xét các phương thức, tập quán lao động sản xuất nhằm tìm ra một số giải pháp khả thi cho chiến lược sinh kế bền vững phù hợp với điều kiện địa phương.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Phân tích các nguồn lực sinh kế (tự nhiên, xã hội, con người, tài chính, cơ sở hạ tầng) tác động đến người dân;
   • Tìm hiểu khả năng tiếp cận và tận dụng các nguồn lực vào hoạt động sinh kế của nông hộ;
   • Đánh giá hiệu quả kinh tế và lợi ích mà các hoạt động sinh kế đem lại;
   • Làm rõ những khó khăn, trở ngại trong tổ chức sinh kế của người dân;
   • Đề xuất các giải pháp, khuyến nghị nhằm duy trì và nâng cao hiệu quả các mô hình sinh kế tại địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn như sau:

• Đối tượng nghiên cứu: Các hộ gia đình nông dân trên địa bàn xã Phú Cường, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên cùng các hoạt động sinh kế của họ.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các hoạt động sinh kế nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi), sinh kế phi nông nghiệp và cơ cấu thu nhập của hộ nông dân dựa trên việc tiếp cận các nguồn vốn sinh kế.
• Phạm vi không gian: Thực hiện tại 3 xóm đại diện gồm Na Quýt, Na Mấn và Khuôn Thông thuộc xã Phú Cường.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2014 – 2016; số liệu sơ cấp điều tra nông hộ được triển khai từ ngày 14/8/2017 đến ngày 21/12/2017.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, khóa luận vận dụng các khái niệm kinh điển về sinh kế và sinh kế bền vững từ các học giả Robert Chambers, Gordon Conway (1992) và Frank Ellis. Trọng tâm lý thuyết của đề tài là Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) do Vụ Phát triển Quốc tế Anh (DFID, 2002) ban hành. Khung lý thuyết này phân tích đời sống nông hộ dựa trên ba trụ cột chính:

• Bối cảnh dễ bị tổn thương: Bao gồm các xu hướng biến động (dân số, tài nguyên, công nghệ), các cú sốc (thiên tai, dịch bệnh trên cây trồng - vật nuôi, sức khỏe con người) và tính thời vụ (biến động giá nông sản, mùa vụ sản xuất, cơ hội việc làm).
• Ngũ giác tài sản sinh kế (5 nguồn vốn): Vốn con người (Human capital), vốn xã hội (Social capital), vốn tự nhiên (Natural capital), vốn vật chất (Physical capital) và vốn tài chính (Financial capital).
• Chính sách, thể chế và quy trình: Các chính sách khuyến nông, giao đất khoán rừng, tín dụng nông thôn tác động đến khả năng chuyển hóa tài sản thành chiến lược và kết quả sinh kế (thu nhập, an ninh lương thực, giảm nghèo).

Về mặt thực tiễn, tác giả tổng hợp kinh nghiệm phát triển sinh kế nông hộ ở nước ngoài (chính sách phát triển hạ tầng và đa dạng hóa cây trồng tại Thái Lan; phát triển nông nghiệp hương trấn và thủy lợi ở Trung Quốc; khuyến nông và tín dụng tại Malaysia) và các nghiên cứu sinh kế trong nước (tái định cư thủy điện Sơn La; tri thức bản địa tại Đakrông - Quảng Trị; sinh kế tại xã Phong Mỹ - Thừa Thiên Huế; nông hộ miền núi huyện Anh Sơn - Nghệ An; dự án nghiên cứu phát triển nông thôn bền vững VS/RDE/01 của Đại học Nông Lâm Huế).

Phương pháp nghiên cứu thực tế được thực hiện qua các bước:

• Phương pháp chọn điểm và chọn mẫu: Trong tổng số 10 xóm của xã Phú Cường, tác giả chọn 3 xóm đặc thù (Na Quýt, Na Mấn, Khuôn Thông) có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, địa bàn xa trung tâm, hạ tầng kỹ thuật khó khăn. Áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản, lập danh sách hộ và chọn mỗi xóm 20 hộ, tổng cỡ mẫu điều tra là $n = 60$ hộ.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Thu thập số liệu thứ cấp từ Ủy ban nhân dân xã Phú Cường, niên giám thống kê giai đoạn 2014 – 2016, thư viện Đại học Nông Lâm Thái Nguyên; thu thập số liệu sơ cấp thông qua điều tra phỏng vấn trực tiếp chủ hộ bằng bảng hỏi bán cấu trúc kết hợp phương pháp quan sát thực địa.
• Phương pháp phân tích số liệu: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, so sánh tương đối, tuyệt đối và tính tốc độ tăng trưởng bình quân trên máy tính; sử dụng ma trận phân tích SWOT (Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức) để nhận diện các yếu tố định tính tác động đến sinh kế nông hộ.
• Hệ thống chỉ số nghiên cứu: Đất đai (tổng diện tích, đất nông nghiệp, đất canh tác bình quân/hộ); nhân khẩu và lao động (tỷ lệ lao động nông nghiệp, phi nông nghiệp, tỷ lệ phụ thuộc); cơ sở hạ tầng (đường giao thông, kênh mương, trường học, trạm y tế); giá trị sản xuất và cơ cấu thu nhập nông hộ (thu nhập trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, phi nông nghiệp).

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Phần này làm rõ cơ sở hình thành đề tài, luận giải tầm quan trọng của việc xây dựng khung sinh kế cho cư dân nông thôn vùng cao. Tác giả chỉ ra rằng tại xã Phú Cường, các nguồn lực sinh kế chịu tác động mạnh bởi tập quán canh tác lạc hậu và địa hình chia cắt. Việc nghiên cứu có ý nghĩa rèn luyện kỹ năng nghiên cứu thực địa cho sinh viên, đồng thời cung cấp luận cứ thực tiễn cho cấp ủy và chính quyền địa phương trong công tác lập kế hoạch giảm nghèo.

Phần 2: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn

Tác giả hệ thống hóa các định nghĩa về sinh kế, các nguyên tắc của sinh kế bền vững (lấy con người làm trung tâm, có sự tham gia, linh hoạt, tăng cường khả năng chống chịu). Nội dung phân tích chi tiết cấu trúc ngũ giác tài sản sinh kế của DFID và mối quan hệ qua lại giữa các nguồn vốn (ảnh hưởng và thay thế). Phần cơ sở thực tiễn phân tích bài học từ các nước châu Á và tổng kết 5 công trình nghiên cứu sinh kế tiêu biểu tại Việt Nam, từ đó khẳng định việc lượng hóa cơ cấu đóng góp thu nhập của từng hoạt động sinh kế là hướng tiếp cận cần thiết cho đề tài.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể đối tượng khảo sát là 60 hộ gia đình thuộc 3 xóm đại diện của xã Phú Cường. Phần này nêu rõ 5 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi xoay quanh thành phần sinh kế, hiệu quả thu nhập, rào cản và giải pháp. Quy trình thiết kế bảng hỏi, phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên 20 hộ/xóm và khung ma trận SWOT được thuyết minh cụ thể kèm theo hệ thống các chỉ tiêu kinh tế - xã hội phục vụ việc thu thập và phân tích dữ liệu.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Đây là phần nội dung trọng tâm của khóa luận, phản ánh toàn diện thực trạng địa bàn nghiên cứu và mẫu khảo sát:

Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội xã Phú Cường

Xã Phú Cường có diện tích tự nhiên là 1.674,91 ha, cách trung tâm huyện Đại Từ 15 km, gồm 10 xóm với 8 dân tộc cùng sinh sống. Địa hình đồi núi thấp bị chia cắt mạnh bởi hệ thống khe rạch, độ cao trung bình 120 m, đất canh tác phân bố thành những dải hẹp xen kẽ giữa các chân đồi. Khí hậu chia thành mùa mưa (tháng 4 – 10, lượng mưa tập trung 70% vào tháng 6 – 8) và mùa khô (tháng 11 – 3 năm sau, lạnh và khô, nhiệt độ trung bình 18,5°C). Hệ thống thủy văn có sông Công chảy qua với chiều dài 7,0 km, diện tích ao hồ đầm 41,43 ha.

Loại đất	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
Tổng diện tích tự nhiên	1.674,91	100,00
Đất trồng lúa nước	236,26	14,11
Đất trồng cây hàng năm khác	32,88	1,96
Đất trồng cây lâu năm	454,51	27,14
Đất rừng phòng hộ	56,00	3,34
Đất rừng sản xuất	642,00	38,33
Đất nuôi trồng thủy sản	41,83	2,49
Đất ở	55,69	3,32
Đất phát triển hạ tầng	74,87	4,47
Đất phi nông nghiệp khác và đất chuyên dùng	69,45	4,16
Đất chưa sử dụng	11,42	0,68

Giai đoạn 2014 – 2016, tổng giá trị sản xuất của xã tăng từ 41.140,99 triệu đồng lên 43.506,87 triệu đồng (tốc độ tăng bình quân 3,83%/năm). Nông nghiệp giữ vị thế chủ đạo nhưng tỷ trọng giảm nhẹ từ 79,16% (năm 2014) xuống 78,88% (năm 2016). Ngành công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp chiếm 14,95%, thương nghiệp - dịch vụ chiếm 5,18% năm 2016.

Chỉ tiêu	Năm 2014 (Tr.đ)	Năm 2015 (Tr.đ)	Năm 2016 (Tr.đ)	Cơ cấu 2016 (%)	Tăng trưởng BQ/năm (%)
Tổng giá trị sản xuất	41.140,99	42.337,41	43.506,87	100,00	3,83
Ngành nông nghiệp	32.567,12	33.471,23	34.318,45	78,88	3,55
Công nghiệp - TTCN	6.167,97	6.278,10	6.500,00	14,95	2,42
Thương nghiệp - Dịch vụ	2.005,67	2.156,98	2.253,45	5,18	8,12
Các ngành nghề khác	400,23	431,10	434,97	0,99	5,79

Năm 2016, tổng diện tích gieo trồng cây trồng chính toàn xã đạt 791,7 ha, tổng sản lượng 6.944,4 tấn. Cây lúa có diện tích 397,3 ha (năng suất 55,4 tạ/ha, sản lượng 2.201 tấn); cây chè có diện tích 270 ha, trong đó chè kinh doanh 240 ha (năng suất 120 tạ/ha, sản lượng búp tươi 2.880 tấn). Đàn gia súc gia cầm năm 2016 gồm: 322 con trâu bò, 1.456 con lợn, 1.000 con dê và 42.000 con gia cầm. Xã có 5.200 nhân khẩu với 1.363 hộ, số lao động trong độ tuổi là 3.129 người (lao động nông nghiệp chiếm 74,94%), tỷ lệ hộ nghèo là 17,74% (248 hộ). Hạ tầng giao thông có 60,29 km đường (đường liên xã bê tông hóa 100%, nhưng còn 13 km đường xóm là đường đất); hệ thống kênh mương có 33,52 km (đã kiên cố hóa 14,24 km, còn lại 19,28 km mương đất).

Đánh giá 5 nguồn lực sinh kế của nhóm hộ điều tra (60 hộ)

• Vốn con người: Chủ hộ là nam giới chiếm 83,33% (50 người), nữ chiếm 16,67% (10 người). Dân tộc Kinh chiếm 40,00% (24 hộ), Tày chiếm 38,33% (23 hộ), Sán Chí chiếm 18,33% (11 hộ), Cao Lan chiếm 1,67% (1 hộ), Nùng chiếm 1,67% (1 hộ). Về trình độ học vấn của chủ hộ, 70,00% tốt nghiệp trung học cơ sở (cấp 2), 20,00% cấp 1, 8,33% cấp 3 và 1,67% không đi học. Phân theo nhóm nghề có 53,33% hộ hỗn hợp (kết hợp nông nghiệp và làm thuê/công nhân), 40,00% hộ thuần nông và 6,67% hộ phi nông nghiệp. Phân loại kinh tế hộ: 78,33% hộ trung bình (47 hộ), 20,00% hộ khá (12 hộ) và 1,67% hộ cận nghèo (1 hộ). Độ tuổi bình quân của chủ hộ là 50 – 56 tuổi; quy mô nhân khẩu bình quân đạt 3,85 – 4,15 người/hộ; số lao động bình quân là 2,35 – 2,75 lao động/hộ.
• Vốn xã hội: Các hộ gắn kết chặt chẽ qua quan hệ họ hàng, làng bản và các tổ chức đoàn thể (Hội Nông dân, Hội Phụ nữ). 100% hộ tiếp cận được thông tin chính sách và cán bộ khuyến nông, tuy nhiên mức độ tham gia các cuộc họp thôn bản ở nhóm hộ trẻ còn thấp do đi làm ăn xa.
• Vốn tự nhiên: Đất canh tác bình quân của mẫu điều tra là 0,26 ha/hộ (Na Quýt đạt 0,34 ha/hộ; Na Mấn đạt 0,25 ha/hộ; Khuôn Thông đạt 0,20 ha/hộ; xét theo kinh tế: hộ khá 0,47 ha/hộ, hộ trung bình 0,27 ha/hộ, hộ cận nghèo 0,07 ha/hộ). Đất rừng giao khoán bình quân đạt 0,20 ha/hộ (Khuôn Thông đạt 0,27 ha/hộ; Na Mấn đạt 0,20 ha/hộ; Na Quýt đạt 0,12 ha/hộ; hộ khá 0,31 ha/hộ, hộ trung bình 0,28 ha/hộ, hộ cận nghèo không có đất rừng).
• Vốn vật chất: Toàn bộ 60 hộ sở hữu 60 tivi, 60 tủ lạnh, 97 xe máy, 56 máy bơm nước và 50 máy sao chè. Máy cày bừa có 10 chiếc, máy tuốt lúa có 7 chiếc. Tổng đàn vật nuôi trong 60 hộ gồm 2 con trâu/bò (thuộc xóm Na Mấn), 210 con lợn, 35 con dê (chăn thả tại Khuôn Thông) và 1.453 con gia cầm.
• Vốn tài chính: Mức tiết kiệm bình quân những năm gần đây phân hóa theo nhóm hộ: hộ khá đạt 25,0 triệu đồng; hộ trung bình đạt 18,4 triệu đồng; hộ cận nghèo đạt 16,78 triệu đồng. Nguồn vốn vay sản xuất chủ yếu thông qua Ngân hàng Chính sách xã hội, các kênh ủy thác đoàn thể và vay mượn người thân.

Hoạt động sinh kế và phân tích SWOT

Cơ cấu sản xuất của hộ tập trung vào trồng chè (cây thương phẩm chủ lực mang lại nguồn thu tiền mặt thường xuyên) và trồng lúa nước (mục đích tự cấp tự túc lương thực gia đình). Chăn nuôi lợn và gia cầm duy trì quy mô nhỏ lẻ phục vụ tiêu dùng và cải thiện thu nhập định kỳ. Hoạt động phi nông nghiệp chủ yếu là đi làm thuê theo thời vụ hoặc làm công nhân tại các khu công nghiệp lân cận. Phân tích SWOT xác định thế mạnh của địa phương là đất đai phù hợp phát triển chè và kinh nghiệm sản xuất chè lâu năm; điểm yếu là đất canh tác manh mún, thiếu vốn đầu tư máy móc chế biến sâu, kỹ thuật cải tạo đất dốc hạn chế; cơ hội đến từ chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm VietGAP, dự án trồng rừng sản xuất 147; thách thức gồm biến động giá vật tư nông nghiệp, dịch bệnh gia súc và hạ tầng thủy lợi phục vụ tưới chè còn thiếu.

Phần 5: Kết luận và khuyến nghị

Khóa luận đúc kết các phát hiện thực địa và đề xuất các nhóm giải pháp: quy hoạch vùng chè an toàn tập trung gắn với 2 hợp tác xã chè hiện có (Nam Cường, Phú Cường Bắc) và 2 làng nghề truyền thống (Văn Cường 1, Văn Cường 2); kiên cố hóa 19,28 km kênh mương đất; đẩy mạnh chuyển giao kỹ thuật thâm canh chè vụ đông; tăng cường các lớp dạy nghề phi nông nghiệp cho lao động trẻ; mở rộng hạn mức tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách xã hội.

Kết quả và đóng góp nghiên cứu

Khóa luận đã hệ thống hóa các chỉ số định lượng về kinh tế nông nghiệp và sinh kế hộ tại xã Phú Cường giai đoạn 2014 – 2017:

• Khái quát bức tranh kinh tế vĩ mô cấp xã: Tổng giá trị sản xuất năm 2016 đạt 43.506,87 triệu đồng, nông nghiệp chiếm 78,88% (34.318,45 triệu đồng); sản lượng lương thực cây lúa đạt 2.201 tấn với diện tích gieo cấy 397,3 ha; diện tích chè kinh doanh đạt 240 ha với sản lượng 2.880 tấn búp tươi; xây dựng thành công 2 làng nghề chè truyền thống và 1 tổ hợp tác chè VietGAP tại xóm Văn Cường 3.
• Định lượng nguồn lực của mẫu khảo sát 60 hộ: Làm rõ mức độ phân hóa nguồn lực đất đai giữa các nhóm hộ (hộ khá có 0,47 ha đất canh tác và 0,31 ha đất rừng; hộ cận nghèo chỉ có 0,07 ha đất canh tác và không có đất rừng). Tỷ lệ sở hữu tư liệu cơ giới hóa cục bộ ở khâu sơ chế chè (50/60 hộ có máy sao chè, 56/60 hộ có máy bơm nước) nhưng cơ giới hóa làm đất còn thấp (10 máy cày bừa/60 hộ).
• Đóng góp khoa học và thực tiễn tự nêu: Đề tài đã vận dụng thành công mô hình Khung sinh kế bền vững (DFID) vào địa bàn xã miền núi khó khăn của tỉnh Thái Nguyên; chỉ ra sự kết hợp giữa mô hình hộ hỗn hợp (53,33%) với kinh tế chè truyền thống là phương thức thích ứng rủi ro chủ đạo của cư dân. Kết quả phân tích nguồn lực và cơ cấu tài sản là căn cứ thực tế giúp chính quyền xã Phú Cường xây dựng kế hoạch chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Khóa luận bộc lộ một số giới hạn nghiên cứu được ghi nhận từ phạm vi thực hiện:

• Hạn chế về cỡ mẫu và thời gian: Nghiên cứu chỉ tiến hành điều tra trên quy mô 60 hộ tại 3/10 xóm của xã Phú Cường trong khoảng thời gian hẹp từ tháng 8 đến tháng 12 năm 2017, do đó tính đại diện cho toàn bộ các tiểu vùng sinh thái khác nhau trong xã chưa tuyệt đối toàn diện.
• Hạn chế về nội dung phân tích: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào nguồn vốn tự nhiên và các hoạt động sản xuất nông nghiệp truyền thống (trồng trọt, chăn nuôi), chưa phân tích sâu dòng luân chuyển tài chính từ lao động di cư phi nông nghiệp ngoại tỉnh và các chuỗi giá trị liên kết tiêu thụ sản phẩm chè ra thị trường ngoài tỉnh.
• Hướng mở tiếp theo: Cần mở rộng quy mô điều tra đến toàn bộ 10 xóm trong xã; đo lường chi tiết hơn giá trị gia tăng của các chuỗi liên kết tiêu thụ chè thông qua hợp tác xã và doanh nghiệp; đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và xói mòn đất dốc đến tính bền vững lâu dài của sinh kế nông hộ.

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên: Chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Phát triển nông thôn, Quản lý tài nguyên và Khuyến nông có thể tham khảo phương pháp áp dụng Khung sinh kế bền vững DFID vào điều tra thực địa, cách thiết kế bảng hỏi nông hộ và kỹ thuật xử lý dữ liệu khảo sát mô tả.
• Cán bộ quản lý địa phương: Cán bộ khuyến nông, phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Đại Từ và Ủy ban nhân dân xã Phú Cường có thể sử dụng hệ thống số liệu chi tiết về đất đai, vật nuôi, máy móc cơ giới hóa và mức tích lũy của các nhóm hộ để hoạch định chính sách đầu tư kênh mương thủy lợi, mở rộng diện tích chè VietGAP và bình xét đối tượng vay vốn ưu đãi.

Câu hỏi thường gặp

1. Khung lý thuyết chính được sử dụng để phân tích hoạt động sinh kế trong khóa luận là gì?
Khóa luận sử dụng Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) của Vụ Phát triển Quốc tế Anh (DFID, 2002), tiếp cận đời sống nông dân qua ngũ giác 5 nguồn vốn (con người, xã hội, tự nhiên, vật chất, tài chính) gắn với bối cảnh dễ bị tổn thương và thể chế, chính sách địa phương.

2. Quy mô mẫu khảo sát thực địa được phân bổ như thế nào?
Nghiên cứu khảo sát 60 hộ nông dân bằng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản tại 3 xóm đại diện (20 hộ/xóm) gồm Na Quýt, Na Mấn và Khuôn Thông. Đây là các xóm miền núi có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, hạ tầng còn nhiều khó khăn.

3. Cơ cấu diện tích đất canh tác bình quân của các hộ điều tra đạt bao nhiêu?
Diện tích đất canh tác bình quân của 60 hộ là 0,26 ha/hộ. Phân theo xóm: Na Quýt đạt 0,34 ha/hộ, Na Mấn đạt 0,25 ha/hộ, Khuôn Thông đạt 0,20 ha/hộ. Phân theo mức sống: hộ khá sở hữu 0,47 ha/hộ, hộ trung bình có 0,27 ha/hộ, trong khi hộ cận nghèo chỉ có 0,07 ha/hộ.

4. Hai cây trồng chủ lực của xã Phú Cường mang lại sản lượng bao nhiêu trong năm 2016?
Cây lúa đạt sản lượng 2.201 tấn trên diện tích gieo cấy 397,3 ha (năng suất 55,4 tạ/ha). Cây chè kinh doanh đạt sản lượng 2.880 tấn búp tươi trên diện tích 240 ha (năng suất 120 tạ/ha).

5. Mức tiết kiệm trung bình của các nhóm hộ trong mẫu khảo sát là bao nhiêu?
Mức tiết kiệm trung bình của hộ khá đạt 25,0 triệu đồng; nhóm hộ trung bình đạt 18,4 triệu đồng; và nhóm hộ cận nghèo đạt 16,78 triệu đồng.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Kim Phương đã phản ánh chi tiết thực trạng các nguồn lực sinh kế và hoạt động sản xuất kinh doanh của nông hộ tại xã miền núi Phú Cường, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Thông qua việc khảo sát 60 hộ gia đình tại 3 xóm đặc thù dựa trên Khung sinh kế bền vững DFID, đề tài đã định lượng rõ sự chi phối của nguồn vốn tự nhiên (đặc biệt là đất trồng chè và đất rừng) cùng cơ cấu kinh tế hỗn hợp đối với thu nhập của người dân. Các số liệu thực địa và hệ thống phân tích SWOT trong công trình cung cấp luận cứ thực tiễn tin cậy, phục vụ trực tiếp cho việc hoạch định giải pháp phát triển nông nghiệp hàng hóa và giảm nghèo bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sinh kế là một mối quan tâm đặt lên hàng đầu của con người. Nó là điều kiện cần thiết cho quá trình phát triển, nâng cao đời sống con người nhưng vẫn đáp ứng được đòi hỏi về chất lượng môi trường tự nhiên. Trên thực tế đã có nhiều chương trình, dự án hỗ trợ cho cộng đồng để hướng đến mục tiêu phát triển ổn định và bề vững.

Thực tế cho thấy, việc lựa chọn những hoạt động sinh kế của người dân chịu ảnh hưởng rất lớn từ nhiều yếu tố: điều kiện tự nhiên, xã hội, yếu tố con người, vật chất,…. Việc nghiên cứu và đánh giá các hoạt động sinh kế giúp chúng ta hiểu rõ được những phương thức sinh kế của người dân có phù hợp với các điều kiện của địa phương hay không. Các hoạt động sinh kế có bền vững, phát triển lâu dài và ổn định. Nông nghiệp Việt Nam đã đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực, tạo việc làm và thu nhập cho trước hết là khoảng 70% dân cư, là nhân tố quyết định xóa đói giảm nghèo, góp phần phát triển kinh tế đất nước và ổn định chính trị - xã hội của đất nước.

Nhưng bên cạnh đó thì cơ sở hạ tầng còn thấp kém, sản xuất nông nghiệp hay gặp rủi ro, hệ số doanh lợi thấp hơn so với các ngành khác, dân trí chưa phát triển theo kịp với yêu cầu của thị trường. Bên cạnh đó một thách thức to lớn của khu vực nông thôn là sức ép chi tiêu cho giáo dục, áp lực của tình trạng gia tăng ô nhiễm và suy thoái môi trường đến mức báo động. Bởi vậy với trình độ dân trí và tập quán canh tác còn hạn chế, năng suất lao động chưa cao, thu nhập của nông dân còn thấp nên tình trạng đói nghèo vẫn diễn ra rộng. Xây dựng các hoạt động sinh kế bền vững và xóa đói giảm nghèo là những chính sách xã hội cơ bản hướng vào phát triển con người, nhất là người nghèo, tạo cơ hội cho họ tham gia vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, để cho người Luan van 2 nghèo có cơ hội và điều kiện tiếp cận các nguồn lực để phát triển sản xuất tự vượn lên thoát khỏi nghèo đói, có một cuộc sống ổn định hơn.

Sinh kế của người dân nông thôn được hiểu là các hoạt động sản xuất nông nghiệp để nuôi sống cho chính gia đình họ.Vì vậy, xây dựng kế hoạch chiến lược cải thiện sinh kế góp phần phát triển kinh tế và xóa đói giảm nghèo từ lâu đã trở thành mối quan tầm hàng đầu của Đảng và Nhà nước ta, vì thế có rất nhiều chính sách tháo gỡ khó khăn để giúp người dân thoát nghèo. Và để thực hiện tốt chính sách trên thì một công việc hết sức quan trọng là nghiên cứu các hoạt động sinh kế, các phương thức sống của người dân nhằm giúp cho các nhà hoạch định chính sách cũng như các tổ chức có một cái nhìn đầy đủ và toàn diện để có những biện pháp tác động hợp lý. Xã Phú Cường là một xã nghèo của huyện Đại Từ, có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống, trình độ dân trí không cao, canh tác còn lạc hậu và truyền thống,… Đa số người dân xã đều làm nông nghiệp trồng chè và trồng lúa, để giúp họ có cái nhìn tổng thể về các hoạt động sinh kế do vậy em tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu hoạt động sinh kế của người dân xã Phú Cường, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên” làm khóa luận tốt nghiệp của mình.Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Tìm hiểu, phân tích các hoạt động sinh kế của người dân xã Phú Cường.

Qua đó xem xét và rút ra những phương thức, tập quán trong lao động sản xuất của người dân nhằm tìm ra một số giải pháp khả thi cho chiến lược sinh kế bền vững phù hợp với điều kiện của cư dân tại địa phương. Mục tiêu cụ thể - Phân tích các nguồn lực: tự nhiên, xã hội, con người, tài chính, cơ sở hạ tầng,… tác động đến hoạt động sinh kế của người dân. - Tìm hiểu các nguồn lực mà người dân ở đây có thể tận dụng được để tiếp cận và sử dụng nó vào hoạt động sinh kế của mình. Luan van 3 - Tìm hiểu hiệu quả của các hoạt động sinh kế đó mang lại lợi ích gì cho người dân.

- Tìm hiểu khó khăn trở ngại trong hoạt động sinh kế của người dân. - Đề xuất giải pháp, khuyến nghị để duy trì phát triển các mô hình ở địa phương. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Củng cố thêm kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình đi thực tập tại cơ sở.

- Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập, xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình nghiên cứu. Ý nghĩa trong thực tiễn - Xác định được hoạt động sinh kế chủ yếu của người dân, đóng góp về cơ cấu thu nhập của các hoạt động sinh kế nông nghiệp và sinh kế phi nông nghiệp, đóng góp về thu nhập của các hoạt động sinh kế nông nghiệp: trồng trọt, chăn nuôi… để từ đó có các giải pháp phù hợp cho từng hoạt động sinh kế. - Đề tài có thể là cơ sở để có những định hướng, giải pháp nhằm góp phần xóa đói giảm nghèo cho địa phương. Luan van 4 PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 2.

Khái niệm về sinh kế và hoạt động sinh kế 2. Khái niệm về sinh kế Ý tưởng về sinh kế đã có từ tác phẩm của Robert Chambers vào giữa những năm 80 (sau đó được phát triển hơn nữa bởi Chamber, Conway và những người khác vào đầu những năm 1990). Từ đó một số cơ quan phát triển đã tiếp nhận khái niệm sinh kế và cố gắng đưa vào thực hiện. Sinh kế của một hộ gia đình, hay một cộng đồng còn được gọi là kế sinh nhai hay phương kế kiếm sống của hộ gia đình hay cộng đồng đó.

Theo Chamber and Conway (1992): Một sinh kế bao gồm khả năng (capacity), tài sản (assets) - (các nguồn dự trữ, các nguồn tài nguyên, quyền được bảo vệ và tiếp cận) - và các hoạt động cần có cho một cách thức kiếm sống. Theo Ellis: Một sinh kế bao gồm tài sản (tự nhiên, phương tiện vật chất,con người, tài chính và vốn xã hội), các hoạt động, và việc tiếp cận đến các tài sản và các hoạt động này (qua thể chế, quan hệ xã hội), tất cả cùng nhau xác định sự sống mà cá nhân hay hộ gia đình nhận được. [1] Theo DFID thì sinh kế có thể được mô tả là một tập hợp của việc sử dụng các nguồn lực thực hiện các hoạt động để sống. Các nguồn lực có thể bao gồm kỹ năng và khả năng (vốn con người) của một cá nhân, đất đai, tiết kiệm và trang thiết bị (vốn tự nhiên, tài chính và vật chất), các nhóm hỗ trợ chính thức hay các mạng lưới không chính thức hỗ trợ cho việc thực thi hoạt động (vốn xã hội).

Khái niệm hoạt động sinh kế Hoạt động sinh kế là các hoạt động cụ thể do con người làm chủ thể. Và hoạt động đó được tiến hành trong cuộc sống hằng ngày để tạo thu nhập nhằm thỏa mãn nhu cầu sống của họ. [1] Thông thường, đối với một cộng đồng thì luôn luôn tồn tại hai hoạt động sinh kế sau: Luan van 5 - Hoạt động nông nghiệp gồm: Trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thuỷ sản. - Hoạt động phi nông nghiệp gồm: Buôn bán, dịch vụ, làm thuê, xay xát,.

Hoạt động sinh kế của nông hộ gồm có: Trồng trọt (lúa, ngô, sắn, khoai,.) và chăn nuôi (trâu, bò, lợn, gà,. Sinh kế bền vững Yếu tố được xem là bền vững khi mà nó có thể tiếp tục diễn ra trong tương lai, đối phó và phục hồi được sau các áp lực và sốc mà không làm hủy hoại các nguồn lực tạo nên sự tồn tại của yếu tố này. Các nguồn lực này có thể thuộc nguồn tự nhiên, xã hội, kinh tế hay thể chế. “Điều này giải thích tại sao tính bền vững thường được phân tích theo bốn khía cạnh: Bền vững về kinh tế, về môi trường, về thể chế và xã hội (IDS, 2004)” [1].

Bền vững không có nghĩa là sẽ không có gì thay đổi, mà là có khả năng thích nghi theo thời gian. Tính bền vững là một trong những nguyên tắc cơ bản của phương pháp sinh kế bền vững. Một sinh kế được xem là bền vững khi nó phát huy được tiềm năng con người để từ đó sản xuất và duy trì phương tiện kiếm sống của họ. Nó phải có khả năng đương đầu và vượt qua áp lực cũng như các thay đổi bất ngờ.

Sinh kế bền vững không được khai thác hoặc gây bất lợi cho môi trường hoặc cho các sinh kế khác ở hiện tại và tương lai. Trên thực tế thì nó nên thúc đẩy sự hòa hợp giữa chúng và mang lại những điều tốt đẹp cho tương lai (Scoones, 1998) [1]. Sinh kế bền vững, nếu theo nghĩa này, phải hội tụ đủ những nguyên tắc sau: Lấy con người làm trung tâm, dễ tiếp cận, có sự tham gia của người dân, xây dựng dựa trên sức mạnh của con người và đối phó với các khả năng dễ bị tổn thương, tổng thể, thực hiện ở nhiều cấp, trong mối quan hệ với đối tác, bền vững và năng động. Luan van 6 Hình 2.1 Khung sinh kế bền vững (Nguồn: DFID, 2002) [15] Khung sinh kế bền vững bao gồm những nhân tố chính ảnh hưởng đến sinh kế của con người, và những mối quan hệ cơ bản giữa chúng.

Nó có thể được sử dụng để lên kế hoạch cho những hoạt động phát triển mới và đánh giá sự đóng góp vào sự bền vững sinh kế của những hoạt động hiện tại. Cụ thể là: - Cung cấp bảng liệt kê những vấn đề quan trọng nhất và phác họa mối liên hệ giữa những thành phần này - Tập trung sự chú ý vào các tác động và các quy trình quan trọng - Nhấn mạnh sự tương tác phức tạp giữa các nhân tố khác nhau, làm ảnh hưởng đến sinh kế Các thành phần của khung sinh kế bền vững bao gồm: a ) Hoàn cảnh dễ bị tổn thương Hoàn cảnh dễ bị tổn thương là môi trường sống bên ngoài của con người. Sinh kế và tài sản sẵn có của con người bị ảnh hưởng cơ bản bởi xu hướng chủ yếu, cũng như bởi những cú sốc và tính thời vụ. Chính những điều này khiến sinh kế và tài sản trở nên bị giới hạn và không kiểm soát được.