Khoa học hành vi và sức khỏe trong giáo dục

Tài liệu nghiên cứu hành vi và sức khỏe giáo dục, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về giáo dục., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: PGS. Nguyễn Thị Thu Nhung
• Trường học: Đại học YTCC
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Nâng cao sức khỏe qua khoa học hành vi trong giáo dục
• Loại tài liệu: sách
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. PhÇn 1: GIíI THIÖU VÒ N¢NG CAO SøC KHOÎ
• 1.1. Søc khoÎ vµ ch¨m sãc søc khoÎ ban ®Çu
• 1.2. Gi¸o dôc søc khoÎ
• 1.3. N©ng cao søc khoÎ
• 1.4. C¸c nguyªn t¾c chÝnh cña n©ng cao søc khoÎ
• 2. Hµnh vi søc khoÎ vµ qu¸ tr×nh thay ®æi hµnh vi
• 2.1. Nh÷ng yÕu tè quyÕt ®Þnh søc khoÎ
• 2.2. Hµnh vi søc khoÎ vµ nh÷ng yÕu tè ¶nh h−ëng
• 2.3. Qu¸ tr×nh thay ®æi hµnh vi søc khoÎ
• 2.4. Qu¸ tr×nh thay ®æi hµnh vi vµ can thiÖp thÝch hîp
• 3. C¸c ph−¬ng thøc tiÕp cËn vµ m« h×nh n©ng cao søc khoÎ
• 3.1. C¸c ph−¬ng thøc tiÕp cËn n©ng cao søc khoÎ
• 3.2. C¸c m« h×nh n©ng cao søc khoÎ
• 4. Ph−¬ng ph¸p truyÒn th«ng søc khoÎ
• 4.1. Qu¸ tr×nh truyÒn th«ng
• 4.2. Ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng
• 4.3. TiÕp cËn truyÒn th«ng-gi¸o dôc søc khoÎ
• 4.4. C¸c ph−¬ng ph¸p truyÒn th«ng ®¹i chóng
• 4.5. Nh÷ng kü n¨ng giao tiÕp
• 5. §¸ng gi¸ nhu cÇu søc khoÎ
• 5.1. Kh¸i niÖm nhu cÇu søc khoÎ
• 5.2. C¸c d¹ng nhu cÇu
• 5.3. C¸c b−íc thùc hiÖn ®¸nh gi¸ nhu cÇu søc khoÎ
• 5.4. Ph−¬ng ph¸p thu thËp th«ng tin
• 6. Bµi tËp thùc hµnh
• 7. LËp kÕ ho¹ch ch−¬ng tr×nh n©ng cao søc khoÎ
• 7.1. Kh¸i niÖm vÒ môc ®Ých, môc tiªu
• 7.2. C¸c yªu cÇu cña môc tiªu
• 7.3. Lùa chän chiÕn l−îc/gi¶i ph¸p thÝch hîp
• 7.4. Ph¸t triÓn c¸c ho¹t ®éng cô thÓ theo c¸c gi¶i ph¸p
• 7.5. X¸c ®Þnh nguån lùc ®Ó thùc hiÖn ch−¬ng tr×nh
• 8. Bµi tËp thùc hµnh
• 9. §¸ng gi¸ ch−¬ng tr×nh n©ng cao søc khoÎ
• 9.1. Kh¸i niÖm, môc ®Ých ®¸nh gi¸
• 9.2. C¸c lo¹i h×nh ®¸nh gi¸
• 9.3. Ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸
• 9.4. ChuÈn bÞ ®¸nh gi¸
• 9.5. C¸c b−íc ®¸nh gi¸ ch−¬ng tr×nh gi¸o dôc søc khoÎ, n©ng cao søc khoÎ
• 10. Bµi tËp thùc hµnh
• 11. PhÇn 3
• 12. Ph¸t triÓn céng ®ång trong n©ng cao søc khoÎ
• 12.1. Kh¸i niÖm céng ®ång trong n©ng cao søc khoÎ
• 12.2. C¸c quan ®iÓm ®Þnh h−íng ph¸t triÓn céng ®ång
• 12.3. C¸ch tiÕp cËn ph¸t triÓn céng ®ång
• 12.4. C¸c d¹ng ho¹t ®éng trong ph¸t triÓn céng ®ång
• 12.5. Sù tham gia cña céng ®ång
• 12.6. Ph¸t triÓn céng ®ång vµ khã kh¨n trong thùc tiÔn
• 13. C¸c c©u hái th¶o luËn
• 14. N©ng cao søc khoÎ ë mét sè c¬ së
• 15. PhÇn 1: N©ng cao søc khoÎ trong tr−êng häc
• 15.1. VÞ trÝ vµ tÇm quan träng cña y tÕ tr−êng häc
• 15.2. Néi dung chÝnh cña y tÕ tr−êng häc
• 15.3. NhiÖm vô cña nh©n viªn y tÕ t¹i tr−êng häc
• 15.4. M−êi nghiÖp vô qu¶n lý y tÕ tr−êng häc

Tóm tắt

I. Tổng quan về nâng cao sức khỏe qua khoa học hành vi

Nâng cao sức khỏe qua khoa học hành vi trong giáo dục là một chủ đề quan trọng. Nó không chỉ giúp cải thiện sức khỏe cá nhân mà còn tạo ra một môi trường học tập tích cực. Khoa học hành vi cung cấp những hiểu biết về cách thức mà hành vi con người ảnh hưởng đến sức khỏe. Việc áp dụng các nguyên lý này trong giáo dục có thể dẫn đến những thay đổi tích cực trong thói quen sống của học sinh.

1.1. Khái niệm về khoa học hành vi và sức khỏe tâm lý

Khoa học hành vi nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi con người. Sức khỏe tâm lý là một phần quan trọng trong sức khỏe tổng thể. Việc hiểu rõ mối liên hệ giữa hai khái niệm này giúp xây dựng các chương trình giáo dục hiệu quả.

1.2. Tầm quan trọng của giáo dục sức khỏe

Giáo dục sức khỏe giúp nâng cao nhận thức về các vấn đề sức khỏe. Nó trang bị cho học sinh kiến thức và kỹ năng cần thiết để duy trì sức khỏe tốt. Điều này không chỉ có lợi cho cá nhân mà còn cho cộng đồng.

II. Vấn đề và thách thức trong nâng cao sức khỏe qua giáo dục

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc nâng cao sức khỏe qua giáo dục cũng gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự thiếu hụt thông tin và tài nguyên. Nhiều học sinh không có đủ kiến thức về sức khỏe, dẫn đến những quyết định sai lầm. Ngoài ra, môi trường học tập cũng có thể ảnh hưởng đến hành vi sức khỏe của học sinh.

2.1. Thiếu thông tin và tài nguyên giáo dục

Nhiều trường học thiếu tài liệu và chương trình giảng dạy về sức khỏe. Điều này dẫn đến việc học sinh không được trang bị đầy đủ kiến thức cần thiết để chăm sóc sức khỏe bản thân.

2.2. Môi trường học tập không hỗ trợ

Môi trường học tập có thể ảnh hưởng đến hành vi sức khỏe. Nếu không có sự hỗ trợ từ giáo viên và bạn bè, học sinh có thể khó khăn trong việc thay đổi thói quen sống.

III. Phương pháp nâng cao sức khỏe qua khoa học hành vi

Có nhiều phương pháp có thể áp dụng để nâng cao sức khỏe qua khoa học hành vi trong giáo dục. Các chương trình giáo dục sức khỏe có thể được thiết kế để khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thể chất và phát triển thói quen ăn uống lành mạnh. Việc sử dụng công nghệ cũng có thể giúp tăng cường hiệu quả của các chương trình này.

3.1. Thiết kế chương trình giáo dục sức khỏe hiệu quả

Chương trình giáo dục sức khỏe cần được thiết kế dựa trên nhu cầu và đặc điểm của học sinh. Việc áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực có thể giúp học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức.

3.2. Sử dụng công nghệ trong giáo dục sức khỏe

Công nghệ có thể được sử dụng để tạo ra các ứng dụng giáo dục sức khỏe. Những ứng dụng này giúp học sinh theo dõi sức khỏe và nhận được thông tin cần thiết một cách dễ dàng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng khoa học hành vi trong giáo dục có thể dẫn đến những cải thiện đáng kể về sức khỏe. Các chương trình giáo dục sức khỏe đã được triển khai tại nhiều trường học và đã cho thấy hiệu quả tích cực. Học sinh tham gia vào các chương trình này thường có thói quen sống lành mạnh hơn.

4.1. Kết quả từ các chương trình giáo dục sức khỏe

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng học sinh tham gia vào các chương trình giáo dục sức khỏe có xu hướng cải thiện thói quen ăn uống và tăng cường hoạt động thể chất.

4.2. Các mô hình thành công trong giáo dục sức khỏe

Một số mô hình giáo dục sức khỏe thành công đã được áp dụng tại các trường học. Những mô hình này không chỉ nâng cao nhận thức mà còn khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thể chất.

V. Kết luận và tương lai của nâng cao sức khỏe qua giáo dục

Nâng cao sức khỏe qua khoa học hành vi trong giáo dục là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Việc áp dụng các phương pháp khoa học hành vi có thể giúp cải thiện sức khỏe của học sinh và cộng đồng. Tương lai của giáo dục sức khỏe cần được chú trọng hơn nữa để đảm bảo rằng mọi học sinh đều có cơ hội sống khỏe mạnh.

5.1. Tầm nhìn cho giáo dục sức khỏe trong tương lai

Tương lai của giáo dục sức khỏe cần tập trung vào việc phát triển các chương trình giáo dục sáng tạo và hiệu quả. Điều này sẽ giúp học sinh có được kiến thức và kỹ năng cần thiết để duy trì sức khỏe.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong nâng cao sức khỏe

Cộng đồng cần đóng vai trò tích cực trong việc hỗ trợ giáo dục sức khỏe. Sự hợp tác giữa gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc nâng cao sức khỏe.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Khoa học hành vi và Giáo dục sức khoẻ (Mã số: Đ14Z05) do Bộ Y tế (Vụ Khoa học và Đào tạo) chỉ đạo biên soạn, Nhà xuất bản Y học xuất bản năm 2005. Bản thảo được chủ biên bởi PGS. Nguyễn Thị Thu cùng nhóm tác giả thuộc Bộ môn Giáo dục sức khoẻ, Trường Đại học Y tế Công cộng. Giáo trình được Hội đồng chuyên môn thẩm định sách giáo khoa và tài liệu dạy - học của Bộ Y tế phê chuẩn làm tài liệu giảng dạy chính thức cho đối tượng sinh viên đại học chuyên ngành Cử nhân Y tế công cộng, thực hiện theo tinh thần Nghị định 43/2000/NĐ-CP ngày 30/8/2000 của Chính phủ về hướng dẫn thi hành Luật Giáo dục.

Về mặt vị trí học phần, giáo trình thuộc khối kiến thức cơ sở và chuyên ngành chuẩn trong chương trình đào tạo Cử nhân Y tế công cộng. Mục tiêu học tập (learning outcomes) của tài liệu bao gồm:

1. Trình bày được hệ thống khái niệm, lịch sử phát triển, nguyên tắc và chiến lược của Nâng cao sức khoẻ (NCSK) và Giáo dục sức khoẻ (GDSK);
2. Phân tích các yếu tố quyết định sức khoẻ và ứng dụng các mô hình lý thuyết khoa học hành vi để giải thích, dự đoán quá trình thay đổi hành vi cá nhân và cộng đồng;
3. Thực hiện thành thạo quy trình can thiệp NCSK bao gồm đánh giá nhu cầu, lập kế hoạch, triển khai phương pháp truyền thông và đánh giá chương trình tại thực địa.

Cấu trúc tài liệu được thiết kế lại dựa trên nền tảng giáo trình Nâng cao sức khoẻ lưu hành nội bộ từ năm 2002. Cách tiếp cận của tài liệu chuyển dịch từ việc truyền thông một chiều nhằm thay đổi kiến thức sang tiếp cận toàn diện theo các cam kết của Hiến chương Ottawa (1986) và Tuyên ngôn Alma-Ata (1978), kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục cá nhân, can thiệp môi trường và hoạch định chính sách công cộng.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua các bài học và chuyên đề mang tính liên kết logic chặt chẽ:

• Giới thiệu về nâng cao sức khoẻ (Bài 1): Trình bày khái niệm sức khoẻ theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 1946); nội dung Chăm sóc sức khoẻ ban đầu (CSSKBĐ) tại Tuyên ngôn Alma-Ata (1978) với 8 chủ đề quốc tế và 2 chủ đề bổ sung đặc thù của Việt Nam (củng cố mạng lưới và quản lý y tế cơ sở); tiến trình lịch sử qua các hội nghị quốc tế về NCSK (Ottawa 1986, Adelaide 1988, Sundsvall 1991, Jakarta 1997, Mexico 2000, Bangkok 2005); 5 lĩnh vực hành động và 5 nguyên tắc cơ bản của NCSK.
• Hành vi sức khoẻ và quá trình thay đổi hành vi (Bài 2): Phân loại các yếu tố quyết định sức khoẻ theo báo cáo Lalonde (1974) và mô hình Dahlgren - Whitehead (1991); định nghĩa hành vi sức khoẻ theo Gochman (1982); phân tích 3 nhóm yếu tố tác động (tiền đề, tạo điều kiện, củng cố) theo Green và Kreuter (1980, 1991, 1999); các mô hình lý thuyết hành vi (Thuyết hành động hợp lý và Thuyết hành vi có dự định của Fishbein & Ajzen; Thuyết nhận thức xã hội; Mô hình các giai đoạn thay đổi hành vi của Prochaska & DiClemente 1984, 1986).
• Các phương thức tiếp cận và mô hình nâng cao sức khoẻ (Bài 3): Phân tích 5 phương thức tiếp cận can thiệp (Tiếp cận Y tế với dự phòng cấp I, II, III; Tiếp cận Thay đổi hành vi; Tiếp cận Giáo dục sức khoẻ; Tiếp cận Nâng cao khả năng làm chủ/Trao quyền; Tiếp cận Vận động tạo môi trường xã hội thuận lợi).
• Phương pháp truyền thông sức khoẻ: Khái quát quá trình truyền thông, các phương tiện truyền thông đại chúng, phương pháp tiếp cận truyền thông - giáo dục sức khoẻ và kỹ năng giao tiếp trực tiếp.
• Đánh giá nhu cầu sức khoẻ: Định nghĩa nhu cầu, phân loại các dạng nhu cầu, các bước quy trình và phương pháp thu thập dữ liệu định tính - định lượng phục vụ chẩn đoán cộng đồng.
• Lập kế hoạch và Đánh giá chương trình nâng cao sức khoẻ: Quy trình xác định mục tiêu (mục đích, yêu cầu của mục tiêu), lựa chọn giải pháp, phân bổ nguồn lực; phân loại hình thức đánh giá (đánh giá tiến trình, kết quả, tác động) và phương pháp đánh giá chương trình can thiệp.
• Phát triển cộng đồng và nâng cao sức khoẻ tại các cơ sở: Khái niệm, quan điểm định hướng, sự tham gia của người dân trong phát triển cộng đồng; triển khai NCSK tại trường học (y tế trường học, 10 nghiệp vụ quản lý) và nơi làm việc.

TIẾN TRÌNH NỘI DUNG GIÁO TRÌNH:
[Lý luận nền tảng: Sức khoẻ, CSSKBĐ, Khung Ottawa]
                         │
                         ▼
[Khoa học hành vi & Các mô hình thay đổi hành vi]
                         │
                         ▼
[5 Phương thức tiếp cận & Mô hình can thiệp NCSK]
                         │
                         ▼
[Kỹ thuật nghiệp vụ: Truyền thông, Đánh giá nhu cầu, Lập kế hoạch, Đánh giá]
                         │
                         ▼
[Ứng dụng chuyên biệt: Phát triển cộng đồng, Trường học, Nơi làm việc]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý luận dựa trên các khung lý thuyết kinh điển của y tế công cộng:

1. Mô hình các yếu tố quyết định sức khoẻ: Sử dụng báo cáo Lalonde (1974) phân chia 4 yếu tố (sinh học, môi trường, lối sống, dịch vụ y tế) và mô hình đa tầng Dahlgren & Whitehead (1991) để xác lập quan điểm sức khoẻ là kết quả tương tác phức hợp giữa cá nhân và môi trường kinh tế - xã hội.
2. Mô hình PRECEDE-PROCEED: Ứng dụng phân loại của Green & Kreuter về các yếu tố tiền đề (Predisposing: kiến thức, thái độ, niềm tin, giá trị), yếu tố tạo điều kiện (Enabling: nguồn lực, kỹ năng, tính sẵn có của dịch vụ) và yếu tố củng cố (Reinforcing: phản hồi từ gia đình, bạn bè, người có uy tín).
3. Mô hình các giai đoạn thay đổi (Transtheoretical Model - TTM): Khung 5 giai đoạn của Prochaska & DiClemente (Tiền dự định $\rightarrow$ Dự định $\rightarrow$ Chuẩn bị $\rightarrow$ Hành động $\rightarrow$ Duy trì) dùng làm cơ sở xác định đúng thời điểm và biện pháp can thiệp.

Kỹ năng phát triển

Người học được rèn luyện các năng lực chuyên môn:

• Kỹ năng phân tích: Phân tích nguyên nhân hành vi và rào cản tâm lý - xã hội ảnh hưởng đến các vấn đề sức khoẻ (hút thuốc lá, HIV/AIDS, tai nạn thương tích, bệnh không lây nhiễm).
• Kỹ năng nghiệp vụ: Thiết kế mục tiêu can thiệp đạt chuẩn, lập bảng phân bổ nguồn lực, chọn lọc phương tiện truyền thông phù hợp với đối tượng đích.
• Kỹ năng thực hành: Kỹ năng giao tiếp cá nhân, tư vấn thay đổi hành vi, điều phối sự tham gia của cộng đồng và vận hành 10 nghiệp vụ quản lý y tế trường học.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được định hướng giảng dạy theo phương pháp sư phạm tích cực, chuyển trọng tâm từ truyền đạt thụ động sang phân tích vấn đề (Problem-based learning) và giải quyết tình huống thực tế:

• Phương pháp giảng dạy: Giảng viên sử dụng giáo trình để cung cấp khung lý thuyết chuẩn, kết hợp hướng dẫn sinh viên thảo luận các ca bệnh/vấn đề dịch tễ học thực tiễn. Dữ liệu dịch tễ và các bài toán kinh tế y tế (như số liệu của McGinnis 1994 về chi phí điều trị ung thư phổi 29.000 USD, phẫu thuật tim 30.000 USD có thể phòng ngừa bằng can thiệp lối sống) được dùng làm dữ liệu phân tích chi phí - hiệu quả.
• Hệ thống bài tập và câu hỏi thảo luận: Cuối mỗi bài học đều có phần câu hỏi thảo luận và bài tập thực hành yêu cầu sinh viên áp dụng trực tiếp kiến thức vào bối cảnh cụ thể (ví dụ: phân tích các giai đoạn thay đổi hành vi của người nghiện thuốc lá; áp dụng 5 lĩnh vực hành động của Hiến chương Ottawa vào phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em tại trạm y tế cơ sở).
• Phương pháp tự học và nghiên cứu: Sinh viên được yêu cầu đọc đối chiếu các văn kiện pháp lý y tế Việt Nam (Chỉ thị 06-CT/TW, Nghị quyết 46-CT/TW) cùng hệ thống tài liệu tham khảo quốc tế (sách của tác giả John Kemm, Ann Close; Jenie Naidoo, Jane Wills; Egger và cộng sự).
• Đánh giá học phần: Kết hợp giữa đánh giá quá trình (bài tập nhóm về đánh giá nhu cầu sức khoẻ cộng đồng, đề cương lập kế hoạch can thiệp) và đánh giá kết thúc môn qua thi tự luận/vấn đáp dựa trên khả năng vận dụng các mô hình lý thuyết hành vi.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Tài liệu thể hiện các điểm cập nhật học thuật và thực tiễn y tế tại thời điểm xuất bản năm 2005:

1. Chuyển đổi phạm trù từ GDSK sang NCSK: Khắc phục hạn chế của các tài liệu trước năm 2002 vốn chỉ xem người dân là "chiếc bình rỗng" để nhồi nhét thông tin. Giáo trình phân định rõ: GDSK là cấu phần cốt lõi tác động đến nhận thức - kỹ năng cá nhân, còn NCSK là chiến lược đa ngành bao trùm can thiệp môi trường, luật pháp, chính sách và cơ chế tài chính.
2. Tích hợp đầy đủ các văn kiện quốc tế mới nhất: Hệ thống hoá toàn bộ tiến trình phát triển của NCSK toàn cầu từ Tuyên ngôn Alma-Ata (1978), Hiến chương Ottawa (1986), Tuyên bố Geneva (1989), Sundsvall (1991), Jakarta (1997), Mexico City (2000) đến Hiến chương Bangkok (tháng 8/2005) về giải quyết các yếu tố quyết định sức khoẻ trong xu thế toàn cầu hoá.
3. Gắn kết chặt chẽ với khung chính sách y tế Việt Nam: Giáo trình cập nhật và phân tích trực tiếp các định hướng y tế quốc gia gồm Chiến lược Chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân giai đoạn 2001-2010, Chỉ thị số 06-CT/TW (2002) về củng cố mạng lưới y tế cơ sở, Nghị quyết số 46-NQ/TW (2005) của Bộ Chính trị và Công văn số 49 của Ban Khoa giáo Trung ương về công tác chăm sóc sức khoẻ nhân dân trong tình hình mới.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Tài liệu học tập bắt buộc đối với sinh viên Cử nhân Y tế công cộng (từ năm thứ 2 đến năm thứ 4). Ngoài ra, tài liệu phù hợp làm môn học cơ sở cho sinh viên Bác sĩ Y khoa, Bác sĩ Y học Dự phòng và Cử nhân Điều dưỡng.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Dịch tễ học cơ bản, Khoa học xã hội và hành vi, Dân số học, Thống kê y tế và Quản lý y tế cơ bản để có thể tiếp thu và thực hành quy trình can thiệp hành vi.
• Giảng viên và nghiên cứu viên: Dùng làm khung chuẩn để xây dựng bài giảng, thiết kế tình huống thực hành, đề tài nghiên cứu can thiệp cộng đồng và phát triển ngân hàng câu hỏi đánh giá.
• Cán bộ y tế thực địa: Cán bộ công tác tại các Trung tâm Truyền thông Giáo dục sức khoẻ tuyến tỉnh/thành phố, khoa kiểm soát bệnh tật, trạm y tế xã/phường, nhân viên các chương trình mục tiêu y tế quốc gia và các tổ chức phi chính phủ (NGO) hoạt động trong lĩnh vực sức khoẻ cộng đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn chuẩn hoá cho sinh viên hệ Cử nhân Y tế công cộng, đồng thời phục vụ đào tạo liên thông, sau đại học và là tài liệu tham khảo nghiệp vụ cho cán bộ y tế dự phòng, nhân viên y tế cơ sở.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần có hiểu biết cơ bản về dịch tễ học, các chỉ số đo lường sức khoẻ, các bệnh truyền nhiễm và không lây phổ biến, cùng các khái niệm xã hội học đại cương để nắm bắt logic của các yếu tố quyết định sức khoẻ.

3. Điểm khác biệt cơ bản giữa Giáo dục sức khoẻ và Nâng cao sức khoẻ trong giáo trình là gì?

Theo tài liệu (trích dẫn định nghĩa của WHO, Tones 1990, Green & Kreuter 1991), GDSK tập trung vào việc nâng cao kiến thức, thay đổi thái độ và hành vi tự nguyện của cá nhân/nhóm. NCSK có phạm trù rộng hơn, là sự kết hợp giữa GDSK với các can thiệp về môi trường, kinh tế, quy định pháp luật và chính sách công nhằm hỗ trợ duy trì hành vi có lợi cho sức khoẻ.

4. Làm thế nào để áp dụng các mô hình hành vi trong giáo trình hiệu quả?

Người học cần phân tích chính xác nhóm đối tượng đang ở giai đoạn nào trong mô hình 5 giai đoạn của Prochaska & DiClemente (ví dụ: giai đoạn Tiền dự định cần cung cấp thông tin nguy cơ; giai đoạn Hành động cần hỗ trợ kỹ năng và đối phó tác dụng phụ) để lựa chọn thông điệp và giải pháp can thiệp tương ứng.

5. Có những nguồn tài liệu tham khảo chính nào được trích dẫn trong giáo trình?

Giáo trình trích dẫn các tài liệu kinh điển quốc tế như: Health Promotion Strategies and Methods (Egger et al., 1999); Health Behavior and Health Education (Glanz et al.); Health Promotion - Foundations for Practice (Naidoo & Wills, 2000); Public Health (Walley et al., Oxford University Press, 2001) và các văn bản chỉ đạo của Bộ Y tế Việt Nam.

---

Kết luận

Giáo trình Khoa học hành vi và Giáo dục sức khoẻ (2005) là tài liệu đào tạo đại học chính thức do Bộ Y tế ban hành, chuẩn hoá hệ thống lý luận khoa học hành vi và các công cụ thực hành Nâng cao sức khoẻ tại Việt Nam.

Lộ trình học tập khuyến nghị từ giáo trình bao gồm:

1. Nắm vững lý luận sức khoẻ cộng đồng và các yếu tố quyết định sức khoẻ (Bài 1);
2. Làm chủ các mô hình lý thuyết thay đổi hành vi cá nhân và xã hội (Bài 2, Bài 3);
3. Thực hành quy trình kỹ thuật can thiệp (Đánh giá nhu cầu $\rightarrow$ Lập kế hoạch $\rightarrow$ Truyền thông $\rightarrow$ Đánh giá);
4. Vận dụng vào các môi trường can thiệp đặc thù (Phát triển cộng đồng, y tế trường học, nơi làm việc).

Người học nên kết hợp nghiên cứu giáo trình với các văn kiện chiến lược y tế quốc gia và các hướng dẫn thực hành của Tổ chức Y tế Thế giới để cập nhật số liệu và kỹ năng thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé y tÕ Vô khoa häc vμ ®μo t¹o Khoa häc hμnh vi vμ gi¸o dôc søc khoÎ S¸ch dïng §μo t¹o Cö nh©n y tÕ c«ng céng M· sè: §14Z05 Nhμ xuÊt b¶n y häc Hμ néi - 2005 Chñ biªn PGS. NguyÔn ThÞ Thu Nh÷ng ng−êi biªn so¹n ThS. NguyÔn Thu Anh Tham gia tæ chøc b¶n th¶o PGS. NguyÔn ThÞ Thu PGS.

NguyÔn ThÞ BÝch Liªn PGS. Phïng V¨n Hoµn TS. TrÇn Nh− Nguyªn TS. Kh−¬ng V¨n Duy TS.

Lª TrÇn Ngoan ThS. §Æng Huy Hoµng ThS. NguyÔn Thu Anh © B¶n quyÒn thuéc Bé Y tÕ (Vô khoa häc vμ §μo t¹o) 2 LêI GIíI THIÖU Thùc hiÖn NghÞ ®Þnh 43/2000/N§ -CP ngµy 30/8/2000 cña ChÝnh Phñ quy ®Þnh chi tiÕt vµ h−íng dÉn triÓn khai LuËt Gi¸o dôc, Bé Y tÕ ®· phª duyÖt ban hµnh c¸c ch−¬ng tr×nh khung cho Gi¸o dôc ®¹i häc nhãm ngµnh Y tÕ c«ng céng (YTCC). Bé Y tÕ tæ chøc biªn so¹n bé tµi liÖu d¹y -häc c¸c m«n häc c¬ së vµ chuyªn ngµnh theo ch−¬ng tr×nh míi nh»m tõng b−íc x©y dùng bé s¸ch chuÈn trong c«ng t¸c ®µo t¹o §¹i häc chuyªn ngµnh YTCC cña ngµnh Y tÕ.

Trªn c¬ së ®ã s¸ch Khoa häc hµnh vi vµ Gi¸o dôc søc kháe ®−îc tæ chøc biªn so¹n l¹i dùa trªn gi¸o tr×nh N©ng cao søc kháe (NCSK) ®· sö dông gi¶ng d¹y cho ®èi t−îng Cö nh©n YTCC tõ n¨m 2002, víi sù tham gia biªn so¹n cña c¸c Gi¶ng viªn Bé m«n Gi¸o dôc søc kháe (GDSK) vµ c¸c gi¶ng viªn kiªm chøc cña tr−êng §¹i häc YTCC. Thêi gian tr−íc ®©y, tËp gi¸o tr×nh GDSK vµ NCSK ®−îc biªn so¹n cã néi dung tËp trung ®Ò cËp ®Õn qu¸ tr×nh GDSK nh»m n©ng cao kiÕn thøc, thay ®æi th¸i ®é vµ hµnh vi cña ®èi t−îng theo h−íng tÝch cùc, cã lîi cho søc kháe. Thùc tÕ ®Ó h×nh thµnh, duy tr× bÒn v÷ng hµnh vi søc kháe lµnh m¹nh, ®iÒu mµ chóng ta mong muèn, kh«ng thÓ ®¹t ®−îc nÕu chØ ®¬n thuÇn thùc hiÖn GDSK. Qu¸ tr×nh nµy ph¶i diÔn ra vµ tÝch hîp trong nh÷ng m«i tr−êng thuËn lîi, víi nh÷ng chÝnh s¸ch thÝch hîp, ®ång thêi c¸c c¸ nh©n tham gia ph¶i cã nh÷ng kÜ n¨ng cÇn thiÕt.

§iÒu nµy ®· ®−îc chØ ra trong c¸c chiÕn l−îc hµnh ®éng chÝnh cña HiÕn ch−¬ng Ottawa vÒ NCSK n¨m 1986 ®Ó gãp phÇn ®¹t ®−îc mong muèn Søc kháe cho mäi ng−êi. §Ó cËp nhËt nhËt kiÕn thøc vÒ NCSK cho sinh viªn YTCC, c¸c t¸c gi¶ ®· cÊu tróc l¹i néi dung cuèn s¸ch víi ba phÇn chÝnh: nh÷ng néi dung c¬ b¶n cña NCSK, nh÷ng kÜ n¨ng chÝnh trong NCSK vµ triÓn khai c¸c ch−¬ng tr×nh NCSK t¹i céng ®ång. Trong ®ã néi dung truyÒn th«ng, GDSK vÉn ®−îc thÓ hiÖn lµ mét cÊu phÇn quan träng cña ch−¬ng tr×nh NCSK. Nh÷ng lÝ thuyÕt vÒ hµnh vi ®−îc tr×nh bµy víi môc ®Ých gióp c¸c c¸n bé sÏ vµ ®ang ho¹t ®éng trong lÜnh vùc YTCC cã thÓ øng dông ®Ó ph©n tÝch, gi¶i thÝch vµ dù ®o¸n hµnh vi c¸ nh©n gãp phÇn x©y dùng c¸c chiÕn l−îc can thiÖp NCSK hiÖu qu¶.

S¸ch ®· ®−îc Héi ®ång chuyªn m«n thÈm ®Þnh s¸ch gi¸o khoa vµ tµi liÖu d¹y - häc cña Bé Y tÕ phª chuÈn xuÊt b¶n lµm tµi liÖu D¹y-Häc chÝnh thøc cho ®èi t−îng Cö nh©n YTCC trong giai ®o¹n hiÖn nay, ®ång thêi cã thÓ sö dông tham kh¶o cho c¸c ®èi t−îng kh¸c ®ang häc tËp vµ c«ng t¸c trong ngµnh YTCC. Sau mét thêi gian thö nghiÖm, s¸ch cÇn ®−îc hiÖu chØnh tiªu ®Ò, bæ sung vµ cËp nhËt néi dung ®Ó phï hîp víi yªu cÇu, t×nh h×nh míi. Vô Khoa häc vµ §µo t¹o, Bé y tÕ xin ch©n thµnh c¶m ¬n Tr−êng §¹i häc YTCC ®· biªn so¹n cuèn s¸ch nµy. Chóng t«i mong nhËn ®−îc ý kiÕn ®ãng gãp cña c¸c ®ång nghiÖp, gi¶ng viªn vµ sinh viªn ®Ó cuèn s¸ch ngµy cµng hoµn thiÖn h¬n.

Bé Y TÕ Vô KHOA HäC vµ §µO T¹O 3 MôC LôC PhÇn 1. GIíI THIÖU VÒ N¢NG CAO SøC KHOÎ 9 1. Søc khoÎ vµ ch¨m sãc søc khoÎ ban ®Çu 9 2. Gi¸o dôc søc khoÎ 11 3.

N©ng cao søc khoÎ 14 4. C¸c nguyªn t¾c chÝnh cña n©ng cao søc khoÎ 22 C©u hái th¶o luËn 23 Hµnh vi søc khoÎ vµ qu¸ tr×nh thay ®æi hµnh vi 24 1. Nh÷ng yÕu tè quyÕt ®Þnh søc khoÎ 24 2. Hµnh vi søc khoÎ vµ nh÷ng yÕu tè ¶nh h−ëng 27 3.

Qu¸ tr×nh thay ®æi hµnh vi søc khoÎ 35 4. Qu¸ tr×nh thay ®æi hµnh vi vµ can thiÖp thÝch hîp 39 C©u hái th¶o luËn 44 C¸c ph−¬ng thøc tiÕp cËn vµ m« h×nh n©ng cao søc khoÎ 46 1. C¸c ph−¬ng thøc tiÕp cËn n©ng cao søc khoÎ 46 2. C¸c m« h×nh n©ng cao søc khoÎ 53 C©u hái th¶o luËn 60 Ph−¬ng ph¸p truyÒn th«ng søc khoÎ 62 1.

Qu¸ tr×nh truyÒn th«ng 62 2. Ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng 71 5. TiÕp cËn truyÒn th«ng-gi¸o dôc søc khoÎ 79 6. C¸c ph−¬ng ph¸p truyÒn th«ng ®¹i chóng 84 7.

Nh÷ng kü n¨ng giao tiÕp 86 C©u hái th¶o luËn 87 §¸ng gi¸ nhu cÇu søc khoÎ 88 1. Kh¸i niÖm nhu cÇu søc khoÎ 88 2. C¸c d¹ng nhu cÇu 89 3. C¸c b−íc thùc hiÖn ®¸nh gi¸ nhu cÇu søc khoÎ 90 4.

Ph−¬ng ph¸p thu thËp th«ng tin 96 4 Bµi tËp thùc hµnh 97 LËp kÕ ho¹ch ch−¬ng tr×nh n©ng cao søc khoÎ 98 1. Kh¸i niÖm vÒ môc ®Ých, môc tiªu 98 2. C¸c yªu cÇu cña môc tiªu 103 3. Lùa chän chiÕn l−îc/gi¶i ph¸p thÝch hîp 104 4.

Ph¸t triÓn c¸c ho¹t ®éng cô thÓ theo c¸c gi¶i ph¸p 105 5. X¸c ®Þnh nguån lùc ®Ó thùc hiÖn ch−¬ng tr×nh 106 Bµi tËp thùc hµnh: 107 §¸ng gi¸ ch−¬ng tr×nh n©ng cao søc khoÎ 108 1. Kh¸i niÖm, môc ®Ých ®¸nh gi¸ 108 2. C¸c lo¹i h×nh ®¸nh gi¸ 110 3.

Ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ 114 4. ChuÈn bÞ ®¸nh gi¸ 115 5. C¸c b−íc ®¸nh gi¸ ch−¬ng tr×nh gi¸o dôc søc khoÎ, n©ng cao søc khoÎ 115 Bµi tËp thùc hµnh PhÇn 3. 116 Ph¸t triÓn céng ®ång trong n©ng cao søc khoÎ 119 1.

Kh¸i niÖm céng ®ång trong n©ng cao søc khoÎ 119 2. C¸c quan ®iÓm ®Þnh h−íng ph¸t triÓn céng ®ång 121 3. C¸ch tiÕp cËn ph¸t triÓn céng ®ång 122 4. C¸c d¹ng ho¹t ®éng trong ph¸t triÓn céng ®ång 123 5.

Sù tham gia cña céng ®ång 6. Ph¸t triÓn céng ®ång vµ khã kh¨n trong thùc tiÔn 124 C¸c c©u hái th¶o luËn 126 N©ng cao søc khoÎ ë mét sè c¬ së 128 PhÇn 1. N©ng cao søc khoÎ trong tr−êng häc 128 1. VÞ trÝ vµ tÇm quan träng cña y tÕ tr−êng häc 129 2.

Néi dung chÝnh cña y tÕ tr−êng häc 130 3. NhiÖm vô cña nh©n viªn y tÕ t¹i tr−êng häc 134 4. M−êi nghiÖp vô qu¶n lý y tÕ tr−êng häc 134 N©ng cao søc khoÎ t¹i n¬i lµm viÖc 5 DANH MôC CH÷ VIÕT T¾T CBYT C¸n bé y tÕ CSSKBD Ch¨m sãc søc kháe ban ®Çu GD-NCSK Gi¸o dôc - N©ng cao søc kháe GDSK Gi¸o dôc søc kháe HIV/AIDS Virus g©y suy gi¶m miÔn dÞch ë ng−êi/Héi chøng suy gi¶m miÔn dÞch m¾c ph¶i NCSK N©ng cao søc kháe PTC§ Ph¸t triÓn céng ®ång PTTT§C Ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng SDD Suy dinh d−ìng STD BÖnh l©y truyÒn qua ®−êng t×nh dôc (Sexual Transmitted Diseases) TT§C TruyÒn th«ng ®¹i chóng TT-GDSK TruyÒn th«ng - Gi¸o dôc søc kháe UNICEF Quü Nhi ®ång Liªn hiÖp quèc WHO Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi YTCC Y tÕ c«ng céng 6 PhÇn 1 Nh÷ng néi dung c¬ b¶n cña N©ng cao søc khoÎ 7 8 Bµi 1 GIíI THIÖU VÒ N¢NG CAO SøC KHOÎ MôC TI£U 1. Nªu ®−îc c¸c kh¸i niÖm vÒ Søc kháe, Gi¸o dôc søc kháe vµ N©ng cao søc kháe.

Tr×nh bµy ®−îc qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña Gi¸o dôc søc kháe vµ N©ng cao søc kháe. Tr×nh bµy ®−îc c¸c nguyªn t¾c chÝnh cña N©ng cao søc kháe. Tr×nh bµy ®−îc nh÷ng chiÕn l−îc hµnh ®éng chÝnh cña N©ng cao søc kháe ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn. SøC KHáE Vμ CH¡M SãC SøC KHáE BAN §ÇU Ngay tõ khi h×nh thµnh cuéc sèng cña con ng−êi, søc kháe ®· trë thµnh mét chñ ®Ò quan t©m chÝnh cña nh©n lo¹i.

NhiÒu y v¨n tr−íc ®©y ®· ®Ò cËp sù chèng chäi víi bÖnh tËt cña con ng−êi vµ miªu t¶ nh÷ng yÕu tè t¸c ®éng cã h¹i víi søc kháe còng nh− c¸c yÕu tè gióp cho con ng−êi kháe m¹nh vµ kÐo dµi cuéc sèng. Ngµy nay con ng−êi ®· cã nhiÒu kiÕn thøc vµ ph−¬ng tiÖn ®Ó phßng ngõa vµ kiÓm so¸t bÖnh tËt. NhiÒu ng−êi ®· biÕt c¸ch phßng bÖnh, b¶o vÖ søc kháe cho c¸ nh©n, cho gia ®×nh vµ cho c¶ céng ®ång. Nh−ng thùc tÕ kiÕn thøc vµ kÜ n¨ng vÒ søc kháe, ch¨m sãc søc kháe, c¸c nguån lùc cÇn thiÕt cßn nhiÒu kh¸c biÖt gi÷a c¸c c¸ nh©n, c¸c céng ®ång.

GÇn ®©y, khoa häc y häc ®· cã nh÷ng tiÕn bé v−ît bËc. Chóng ta ®· hiÓu biÕt toµn diÖn h¬n, s©u h¬n vÒ c¸c yÕu tè nguy c¬ cña bÖnh tËt, c¸c th«ng tin dÞch tÔ vÒ t×nh h×nh bÖnh tËt, ®au èm, chÕt non ë c¸c nhãm d©n c− kh¸c nhau trong céng ®ång. Thùc tÕ còng cho chóng ta thÊy r»ng sù c¶i thiÖn râ rÖt vÒ søc kháe khã cã thÓ ®¹t ®−îc nÕu thiÕu sù c¶i thiÖn c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ vµ x· héi. NghÌo ®ãi, ®iÒu kiÖn sèng thiÕu thèn, h¹n chÕ vÒ häc hµnh, thiÕu c¸c th«ng tin, kiÕn thøc vÒ søc kháe lµ c¸c trë ng¹i chÝnh cho ng−êi d©n cã ®−îc t×nh tr¹ng søc kháe mong muèn.

Chóng ta còng hiÓu s©u s¾c h¬n vÒ sù bÊt c«ng b»ng trong ch¨m sãc søc kháe vµ c¸c gi¶i ph¸p ®Ó tõng b−íc c¶i thiÖn vÊn ®Ò nµy. Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi (WHO) ®−îc thµnh lËp vµo n¨m 1946, víi mong muèn ®em l¹i søc kháe tèt nhÊt cho tÊt c¶ mäi ng−êi. WHO ®· ®Þnh nghÜa: “Søc kháe lµ t×nh tr¹ng hoµn toµn tho¶i m¸i vÒ thÓ chÊt, t©m thÇn, vµ x· héi chø kh«ng chØ lµ kh«ng cã bÖnh tËt hoÆc ®au yÕu”. MÆc dï b¶n chÊt cña c¸c vÊn ®Ò søc kháe, m« h×nh bÖnh tËt ®· cã nhiÒu thay ®æi, nh−ng môc ®Ých träng t©m vµ mong muèn ®em l¹i t×nh tr¹ng søc kháe tèt cho mäi ng−êi cña Tæ chøc nµy kh«ng hÒ thay ®æi.

T×nh tr¹ng søc khoÎ tèt cã hµm ý lµ con ng−êi ®¹t ®−îc sù c©n b»ng ®éng víi m«i tr−êng xung quanh, cã kh¶ n¨ng thÝch øng víi m«i tr−êng. §èi víi c¸ nh©n, t×nh tr¹ng søc khoÎ tèt cã ý nghÜa lµ chÊt l−îng cuéc sèng cña hä ®−îc c¶i thiÖn, Ýt bÞ ®au èm, Ýt khuyÕt tËt; cuéc sèng c¸ nh©n, gia ®×nh vµ x· héi h¹nh phóc; c¸ nh©n cã c¬ héi 9 lùc chän trong c«ng viÖc vµ nghØ ng¬i. §èi víi céng ®ång, cã t×nh tr¹ng søc khoÎ tèt cã nghÜa lµ chÊt l−îng cuéc sèng cña ng−êi d©n cao h¬n; ng−êi d©n cã kh¶ n¨ng tham gia tèt h¬n trong viÖc lËp kÕ ho¹ch vµ thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng phßng bÖnh, ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch vÒ søc khoÎ.