Bé y tÕ Vô khoa häc vμ ®μo t¹o Khoa häc hμnh vi vμ gi¸o dôc søc khoÎ S¸ch dïng §μo t¹o Cö nh©n y tÕ c«ng céng M· sè: §14Z05 Nhμ xuÊt b¶n y häc Hμ néi - 2005 Chñ biªn PGS. NguyÔn ThÞ Thu Nh÷ng ng−êi biªn so¹n ThS. NguyÔn Thu Anh Tham gia tæ chøc b¶n th¶o PGS. NguyÔn ThÞ Thu PGS.
NguyÔn ThÞ BÝch Liªn PGS. Phïng V¨n Hoµn TS. TrÇn Nh− Nguyªn TS. Kh−¬ng V¨n Duy TS.
Lª TrÇn Ngoan ThS. §Æng Huy Hoµng ThS. NguyÔn Thu Anh © B¶n quyÒn thuéc Bé Y tÕ (Vô khoa häc vμ §μo t¹o) 2 LêI GIíI THIÖU Thùc hiÖn NghÞ ®Þnh 43/2000/N§ -CP ngµy 30/8/2000 cña ChÝnh Phñ quy ®Þnh chi tiÕt vµ h−íng dÉn triÓn khai LuËt Gi¸o dôc, Bé Y tÕ ®· phª duyÖt ban hµnh c¸c ch−¬ng tr×nh khung cho Gi¸o dôc ®¹i häc nhãm ngµnh Y tÕ c«ng céng (YTCC). Bé Y tÕ tæ chøc biªn so¹n bé tµi liÖu d¹y -häc c¸c m«n häc c¬ së vµ chuyªn ngµnh theo ch−¬ng tr×nh míi nh»m tõng b−íc x©y dùng bé s¸ch chuÈn trong c«ng t¸c ®µo t¹o §¹i häc chuyªn ngµnh YTCC cña ngµnh Y tÕ.
Trªn c¬ së ®ã s¸ch Khoa häc hµnh vi vµ Gi¸o dôc søc kháe ®−îc tæ chøc biªn so¹n l¹i dùa trªn gi¸o tr×nh N©ng cao søc kháe (NCSK) ®· sö dông gi¶ng d¹y cho ®èi t−îng Cö nh©n YTCC tõ n¨m 2002, víi sù tham gia biªn so¹n cña c¸c Gi¶ng viªn Bé m«n Gi¸o dôc søc kháe (GDSK) vµ c¸c gi¶ng viªn kiªm chøc cña tr−êng §¹i häc YTCC. Thêi gian tr−íc ®©y, tËp gi¸o tr×nh GDSK vµ NCSK ®−îc biªn so¹n cã néi dung tËp trung ®Ò cËp ®Õn qu¸ tr×nh GDSK nh»m n©ng cao kiÕn thøc, thay ®æi th¸i ®é vµ hµnh vi cña ®èi t−îng theo h−íng tÝch cùc, cã lîi cho søc kháe. Thùc tÕ ®Ó h×nh thµnh, duy tr× bÒn v÷ng hµnh vi søc kháe lµnh m¹nh, ®iÒu mµ chóng ta mong muèn, kh«ng thÓ ®¹t ®−îc nÕu chØ ®¬n thuÇn thùc hiÖn GDSK. Qu¸ tr×nh nµy ph¶i diÔn ra vµ tÝch hîp trong nh÷ng m«i tr−êng thuËn lîi, víi nh÷ng chÝnh s¸ch thÝch hîp, ®ång thêi c¸c c¸ nh©n tham gia ph¶i cã nh÷ng kÜ n¨ng cÇn thiÕt.
§iÒu nµy ®· ®−îc chØ ra trong c¸c chiÕn l−îc hµnh ®éng chÝnh cña HiÕn ch−¬ng Ottawa vÒ NCSK n¨m 1986 ®Ó gãp phÇn ®¹t ®−îc mong muèn Søc kháe cho mäi ng−êi. §Ó cËp nhËt nhËt kiÕn thøc vÒ NCSK cho sinh viªn YTCC, c¸c t¸c gi¶ ®· cÊu tróc l¹i néi dung cuèn s¸ch víi ba phÇn chÝnh: nh÷ng néi dung c¬ b¶n cña NCSK, nh÷ng kÜ n¨ng chÝnh trong NCSK vµ triÓn khai c¸c ch−¬ng tr×nh NCSK t¹i céng ®ång. Trong ®ã néi dung truyÒn th«ng, GDSK vÉn ®−îc thÓ hiÖn lµ mét cÊu phÇn quan träng cña ch−¬ng tr×nh NCSK. Nh÷ng lÝ thuyÕt vÒ hµnh vi ®−îc tr×nh bµy víi môc ®Ých gióp c¸c c¸n bé sÏ vµ ®ang ho¹t ®éng trong lÜnh vùc YTCC cã thÓ øng dông ®Ó ph©n tÝch, gi¶i thÝch vµ dù ®o¸n hµnh vi c¸ nh©n gãp phÇn x©y dùng c¸c chiÕn l−îc can thiÖp NCSK hiÖu qu¶.
S¸ch ®· ®−îc Héi ®ång chuyªn m«n thÈm ®Þnh s¸ch gi¸o khoa vµ tµi liÖu d¹y - häc cña Bé Y tÕ phª chuÈn xuÊt b¶n lµm tµi liÖu D¹y-Häc chÝnh thøc cho ®èi t−îng Cö nh©n YTCC trong giai ®o¹n hiÖn nay, ®ång thêi cã thÓ sö dông tham kh¶o cho c¸c ®èi t−îng kh¸c ®ang häc tËp vµ c«ng t¸c trong ngµnh YTCC. Sau mét thêi gian thö nghiÖm, s¸ch cÇn ®−îc hiÖu chØnh tiªu ®Ò, bæ sung vµ cËp nhËt néi dung ®Ó phï hîp víi yªu cÇu, t×nh h×nh míi. Vô Khoa häc vµ §µo t¹o, Bé y tÕ xin ch©n thµnh c¶m ¬n Tr−êng §¹i häc YTCC ®· biªn so¹n cuèn s¸ch nµy. Chóng t«i mong nhËn ®−îc ý kiÕn ®ãng gãp cña c¸c ®ång nghiÖp, gi¶ng viªn vµ sinh viªn ®Ó cuèn s¸ch ngµy cµng hoµn thiÖn h¬n.
Bé Y TÕ Vô KHOA HäC vµ §µO T¹O 3 MôC LôC PhÇn 1. GIíI THIÖU VÒ N¢NG CAO SøC KHOÎ 9 1. Søc khoÎ vµ ch¨m sãc søc khoÎ ban ®Çu 9 2. Gi¸o dôc søc khoÎ 11 3.
N©ng cao søc khoÎ 14 4. C¸c nguyªn t¾c chÝnh cña n©ng cao søc khoÎ 22 C©u hái th¶o luËn 23 Hµnh vi søc khoÎ vµ qu¸ tr×nh thay ®æi hµnh vi 24 1. Nh÷ng yÕu tè quyÕt ®Þnh søc khoÎ 24 2. Hµnh vi søc khoÎ vµ nh÷ng yÕu tè ¶nh h−ëng 27 3.
Qu¸ tr×nh thay ®æi hµnh vi søc khoÎ 35 4. Qu¸ tr×nh thay ®æi hµnh vi vµ can thiÖp thÝch hîp 39 C©u hái th¶o luËn 44 C¸c ph−¬ng thøc tiÕp cËn vµ m« h×nh n©ng cao søc khoÎ 46 1. C¸c ph−¬ng thøc tiÕp cËn n©ng cao søc khoÎ 46 2. C¸c m« h×nh n©ng cao søc khoÎ 53 C©u hái th¶o luËn 60 Ph−¬ng ph¸p truyÒn th«ng søc khoÎ 62 1.
Qu¸ tr×nh truyÒn th«ng 62 2. Ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng 71 5. TiÕp cËn truyÒn th«ng-gi¸o dôc søc khoÎ 79 6. C¸c ph−¬ng ph¸p truyÒn th«ng ®¹i chóng 84 7.
Nh÷ng kü n¨ng giao tiÕp 86 C©u hái th¶o luËn 87 §¸ng gi¸ nhu cÇu søc khoÎ 88 1. Kh¸i niÖm nhu cÇu søc khoÎ 88 2. C¸c d¹ng nhu cÇu 89 3. C¸c b−íc thùc hiÖn ®¸nh gi¸ nhu cÇu søc khoÎ 90 4.
Ph−¬ng ph¸p thu thËp th«ng tin 96 4 Bµi tËp thùc hµnh 97 LËp kÕ ho¹ch ch−¬ng tr×nh n©ng cao søc khoÎ 98 1. Kh¸i niÖm vÒ môc ®Ých, môc tiªu 98 2. C¸c yªu cÇu cña môc tiªu 103 3. Lùa chän chiÕn l−îc/gi¶i ph¸p thÝch hîp 104 4.
Ph¸t triÓn c¸c ho¹t ®éng cô thÓ theo c¸c gi¶i ph¸p 105 5. X¸c ®Þnh nguån lùc ®Ó thùc hiÖn ch−¬ng tr×nh 106 Bµi tËp thùc hµnh: 107 §¸ng gi¸ ch−¬ng tr×nh n©ng cao søc khoÎ 108 1. Kh¸i niÖm, môc ®Ých ®¸nh gi¸ 108 2. C¸c lo¹i h×nh ®¸nh gi¸ 110 3.
Ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ 114 4. ChuÈn bÞ ®¸nh gi¸ 115 5. C¸c b−íc ®¸nh gi¸ ch−¬ng tr×nh gi¸o dôc søc khoÎ, n©ng cao søc khoÎ 115 Bµi tËp thùc hµnh PhÇn 3. 116 Ph¸t triÓn céng ®ång trong n©ng cao søc khoÎ 119 1.
Kh¸i niÖm céng ®ång trong n©ng cao søc khoÎ 119 2. C¸c quan ®iÓm ®Þnh h−íng ph¸t triÓn céng ®ång 121 3. C¸ch tiÕp cËn ph¸t triÓn céng ®ång 122 4. C¸c d¹ng ho¹t ®éng trong ph¸t triÓn céng ®ång 123 5.
Sù tham gia cña céng ®ång 6. Ph¸t triÓn céng ®ång vµ khã kh¨n trong thùc tiÔn 124 C¸c c©u hái th¶o luËn 126 N©ng cao søc khoÎ ë mét sè c¬ së 128 PhÇn 1. N©ng cao søc khoÎ trong tr−êng häc 128 1. VÞ trÝ vµ tÇm quan träng cña y tÕ tr−êng häc 129 2.
Néi dung chÝnh cña y tÕ tr−êng häc 130 3. NhiÖm vô cña nh©n viªn y tÕ t¹i tr−êng häc 134 4. M−êi nghiÖp vô qu¶n lý y tÕ tr−êng häc 134 N©ng cao søc khoÎ t¹i n¬i lµm viÖc 5 DANH MôC CH÷ VIÕT T¾T CBYT C¸n bé y tÕ CSSKBD Ch¨m sãc søc kháe ban ®Çu GD-NCSK Gi¸o dôc - N©ng cao søc kháe GDSK Gi¸o dôc søc kháe HIV/AIDS Virus g©y suy gi¶m miÔn dÞch ë ng−êi/Héi chøng suy gi¶m miÔn dÞch m¾c ph¶i NCSK N©ng cao søc kháe PTC§ Ph¸t triÓn céng ®ång PTTT§C Ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng SDD Suy dinh d−ìng STD BÖnh l©y truyÒn qua ®−êng t×nh dôc (Sexual Transmitted Diseases) TT§C TruyÒn th«ng ®¹i chóng TT-GDSK TruyÒn th«ng - Gi¸o dôc søc kháe UNICEF Quü Nhi ®ång Liªn hiÖp quèc WHO Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi YTCC Y tÕ c«ng céng 6 PhÇn 1 Nh÷ng néi dung c¬ b¶n cña N©ng cao søc khoÎ 7 8 Bµi 1 GIíI THIÖU VÒ N¢NG CAO SøC KHOÎ MôC TI£U 1. Nªu ®−îc c¸c kh¸i niÖm vÒ Søc kháe, Gi¸o dôc søc kháe vµ N©ng cao søc kháe.
Tr×nh bµy ®−îc qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña Gi¸o dôc søc kháe vµ N©ng cao søc kháe. Tr×nh bµy ®−îc c¸c nguyªn t¾c chÝnh cña N©ng cao søc kháe. Tr×nh bµy ®−îc nh÷ng chiÕn l−îc hµnh ®éng chÝnh cña N©ng cao søc kháe ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn. SøC KHáE Vμ CH¡M SãC SøC KHáE BAN §ÇU Ngay tõ khi h×nh thµnh cuéc sèng cña con ng−êi, søc kháe ®· trë thµnh mét chñ ®Ò quan t©m chÝnh cña nh©n lo¹i.
NhiÒu y v¨n tr−íc ®©y ®· ®Ò cËp sù chèng chäi víi bÖnh tËt cña con ng−êi vµ miªu t¶ nh÷ng yÕu tè t¸c ®éng cã h¹i víi søc kháe còng nh− c¸c yÕu tè gióp cho con ng−êi kháe m¹nh vµ kÐo dµi cuéc sèng. Ngµy nay con ng−êi ®· cã nhiÒu kiÕn thøc vµ ph−¬ng tiÖn ®Ó phßng ngõa vµ kiÓm so¸t bÖnh tËt. NhiÒu ng−êi ®· biÕt c¸ch phßng bÖnh, b¶o vÖ søc kháe cho c¸ nh©n, cho gia ®×nh vµ cho c¶ céng ®ång. Nh−ng thùc tÕ kiÕn thøc vµ kÜ n¨ng vÒ søc kháe, ch¨m sãc søc kháe, c¸c nguån lùc cÇn thiÕt cßn nhiÒu kh¸c biÖt gi÷a c¸c c¸ nh©n, c¸c céng ®ång.
GÇn ®©y, khoa häc y häc ®· cã nh÷ng tiÕn bé v−ît bËc. Chóng ta ®· hiÓu biÕt toµn diÖn h¬n, s©u h¬n vÒ c¸c yÕu tè nguy c¬ cña bÖnh tËt, c¸c th«ng tin dÞch tÔ vÒ t×nh h×nh bÖnh tËt, ®au èm, chÕt non ë c¸c nhãm d©n c− kh¸c nhau trong céng ®ång. Thùc tÕ còng cho chóng ta thÊy r»ng sù c¶i thiÖn râ rÖt vÒ søc kháe khã cã thÓ ®¹t ®−îc nÕu thiÕu sù c¶i thiÖn c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ vµ x· héi. NghÌo ®ãi, ®iÒu kiÖn sèng thiÕu thèn, h¹n chÕ vÒ häc hµnh, thiÕu c¸c th«ng tin, kiÕn thøc vÒ søc kháe lµ c¸c trë ng¹i chÝnh cho ng−êi d©n cã ®−îc t×nh tr¹ng søc kháe mong muèn.
Chóng ta còng hiÓu s©u s¾c h¬n vÒ sù bÊt c«ng b»ng trong ch¨m sãc søc kháe vµ c¸c gi¶i ph¸p ®Ó tõng b−íc c¶i thiÖn vÊn ®Ò nµy. Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi (WHO) ®−îc thµnh lËp vµo n¨m 1946, víi mong muèn ®em l¹i søc kháe tèt nhÊt cho tÊt c¶ mäi ng−êi. WHO ®· ®Þnh nghÜa: “Søc kháe lµ t×nh tr¹ng hoµn toµn tho¶i m¸i vÒ thÓ chÊt, t©m thÇn, vµ x· héi chø kh«ng chØ lµ kh«ng cã bÖnh tËt hoÆc ®au yÕu”. MÆc dï b¶n chÊt cña c¸c vÊn ®Ò søc kháe, m« h×nh bÖnh tËt ®· cã nhiÒu thay ®æi, nh−ng môc ®Ých träng t©m vµ mong muèn ®em l¹i t×nh tr¹ng søc kháe tèt cho mäi ng−êi cña Tæ chøc nµy kh«ng hÒ thay ®æi.
T×nh tr¹ng søc khoÎ tèt cã hµm ý lµ con ng−êi ®¹t ®−îc sù c©n b»ng ®éng víi m«i tr−êng xung quanh, cã kh¶ n¨ng thÝch øng víi m«i tr−êng. §èi víi c¸ nh©n, t×nh tr¹ng søc khoÎ tèt cã ý nghÜa lµ chÊt l−îng cuéc sèng cña hä ®−îc c¶i thiÖn, Ýt bÞ ®au èm, Ýt khuyÕt tËt; cuéc sèng c¸ nh©n, gia ®×nh vµ x· héi h¹nh phóc; c¸ nh©n cã c¬ héi 9 lùc chän trong c«ng viÖc vµ nghØ ng¬i. §èi víi céng ®ång, cã t×nh tr¹ng søc khoÎ tèt cã nghÜa lµ chÊt l−îng cuéc sèng cña ng−êi d©n cao h¬n; ng−êi d©n cã kh¶ n¨ng tham gia tèt h¬n trong viÖc lËp kÕ ho¹ch vµ thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng phßng bÖnh, ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch vÒ søc khoÎ.