phần Mở đầu và Kết luận, nội dung nghiên cứu của luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng, cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về thu hút sự tham gia của ngƣời dân trong xây dựng nông thôn mới; Chƣơng 2: Thực trạng thu hút sự tham gia của ngƣời dân trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình; Chƣơng 3: Giải pháp nhằm thu hút sự tham gia của ngƣời dân trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình. 5 PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU HÖT SỰ THAM GIA CỦA NGƢỜI DÂN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Khái quát nông thôn mới 1.
Khái niệm nông thôn mới Trƣớc tiên, nông thôn mới phải là nông thôn, chứ không phải là thị xã, thị trấn hay thành phố, nông thôn mới khác với nông thôn truyền thống. Mô hình nông thôn mới là tổng thể, những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới đáp ứng yêu cầu mới đặt ra trong nông thôn hiện nay. Nhìn chung mô hình nông thôn mới là mô hình cấp xã, thôn đƣợc phát triển toàn diện theo hƣớng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, dân chủ và văn minh. Mô hình nông thôn mới đƣợc quy định bởi các tính chất: Đáp ứng yêu cầu phát triển, có sự đổi mới về tổ chức, vận hành và cảnh quan môi trƣờng; đạt hiệu quả cao nhất trên tất cả các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội.
Tiến bộ hơn so với mô hình cũ, chứa đựng các đặc điểm chung, có thể phổ biến và vận dụng trên toàn lãnh thổ. Xây dựng mô hình NTM là việc đổi mới tƣ duy, nâng cao năng lực của ngƣời dân, tạo động lực cho mọi ngƣời phát triển KT-XH góp phần thực hiện chính sách vì nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Thay đổi cơ sở vật chất, diện mạo đời sống, văn hóa qua đó thu hẹp khoảng cách giữa nông thôn và thành thị. Đây là quá trình lâu dài và liên tục, là một trong những nội dung quan trọng cần tập trung lãnh đạo, chỉ đạo trong đƣờng lối, chủ trƣơng phát triển đất nƣớc và các địa phƣơng.
Nghị quyết 26/NQ-TW của ban chấp hành Trung ƣơng Đảng khóa X đã đề ra chủ trƣơng xây dựng nông thôn mới phát triển kinh tế xã hội, nâng cao đời sống của nhân dân, phát triển nông nghiệp và nông thôn nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của cƣ dân ở nông thôn. Nghị quyết đã xác định rõ mực tiêu: “ Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng Kinh tế - Xã hội hiện đại, cơ cấu kinh tế và các 6 hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc dân tộc, dân trí đƣợc nâng cao; môi trƣờng sinh thái đƣợc bảo vệ, hệ thống chính trị ở nông thôn dƣới sự lãnh đạo của Đảng đƣợc tăng cƣờng” [1]. Quyết định số 1600/QĐ-TTg của Thủ tƣớng Chính phủ về Phê duyệt chƣơng trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016-2020 cũng đạt ra mục tiêu: Xây dựng nông thôn mới để nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho ngƣời dân; Có kết cấu hạ tầng Kinh tế - Xã hội phù hợp; Cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn phát triển nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ; Gắn phát triển nông thôn với đô thị; Xã hội nông thôn dân chủ, bình đẳng, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; Môi trƣờng sinh thái đƣợc bảo vệ; Quốc phòng và an ninh, trật tự đƣợc giữ vững. Đặc trưng của nông thôn mới - NTM có nền nông nghiệp phát triển, năng suất cao, thực hiện chức năng bảo đảm lương thực cho cộng đồng quốc gia Cho dù là nông thôn gì thì cũng không thể không có sản xuất nông nghiệp bởi nếu không có nông nghiệp thì không phải là nông thôn nữa.
Xây dựng NTM không có nghĩa là biến nông thôn trở thành thành thị bởi nhƣ vậy là phủ nhận những giá trị tự có của nông thôn. Vì vậy, đặc điểm đầu tiên của NTM vẫn là hoạt động sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, hoạt động này không đơn thuần là tự túc, tự cấp mà theo hƣớng sản xuất hàng hóa, với năng suất và chất lƣợng cao; sản phẩm mang bản sắc, là thế mạnh của địa phƣơng, với quy mô sản xuất lớn, đáp ứng nhu cầu lƣơng thực thực phẩm của không chỉ vùng mà còn là cả nƣớc và hƣớng ra xuất khẩu. Đồng thời với việc này là phát triển sản xuất ngành nghề, trƣớc hết là ngành nghề truyền thống của địa phƣơng.
Sản phẩm ngành nghề vừa chứa đựng yếu tố văn hóa vật thể và phi vật thể của từng làng quê Việt Nam, tạo việc làm, tăng thu nhập cho cƣ dân nông thôn. - NTM có vị thế bình đẳng so với thành thị Nếu nhƣ nông thôn cũ đƣợc hiểu nhƣ một vùng khép kín với sự lạc hậu và 7 thua kém mọi mặt so với thành thị thì NTM có tính mở và giao lƣu 2 chiều so với thành thị, có nghĩa là không chị nhận sự hỗ trợ của thành thị mà NTM còn có những lợi thế riêng của mình để từ đó tƣơng tác tích cực ngƣợc trở lại thành thị. Với một hệ thống cơ sở hạ tầng đƣợc đầu tƣ đồng bộ, kinh tế xã hội phát triển hài hòa, thu nhập đƣợc nâng cao; khoảng cách giữa NTM so với thành thị đã đƣợc rút ngắn. - NTM chọn lọc và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
Giữ gìn, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc là đặc điểm vốncó của nông thôn. Nhƣng với NTM, đặc điểm này đƣợc phát triển ở tầm cao hơn, đó là sự chọn lọc và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp, mạnh dạn xóa bỏ các hủ tục lạc hậu. Thông quá đó, NTM giúp xây dựng một nền văn hóa dân tộc vừa đậm đà bản sắc nhƣng cũng vừa là một nền văn hóa dân tộc tiên tiến, hƣớng tới chân, thiện, mỹ. - NTM có môi trường sinh thái trong lành và được quan tâm bảo vệ, là nơi con người gắn bó, giao hòa với thiên nhiên Đây là một đặc điểm quan trọng để nhận diện NTM.
Nếu nhƣ nền văn minh công nghiệp phá vỡ mối quan hệ hài hòa vốn có giữa con ngƣời và thiên nhiên, thì sản xuất nông nghiệp lại mang chức năng phục vụ hệ thống sinh thái. Từ vƣờn cây, ao cá, những cánh đồng lúa, trang trại cà phê, tiêu. hệ thống tƣới tiêu, hồ đập thủy lợi cho đến bờ dậu. làm cho con ngƣời gần gũi, gắn chặt với thiên nhiên.
Tuy nhiên thực tế ở Việt Nam cũng nhƣ nhiều nơi trên thế giới cho thấy ngay cả ở những vùng nông thôn, điều này không đƣợc thực hiện bởi sự phát triển thiếu tính quy hoạch và định hƣớng đã khiến cho nhiều làng quê bị “gạch hóa”, “bê tông hóa”, “phố hóa”, từng ngày phá vỡ đi môi trƣờng sinh thái. Do vậy, mục tiêu của xây dựng NTM phải làm rõ nét đặc trƣng này, lấy đó làm thƣớc đo cho sự hoàn thiện của mô hình NTM. Khái niệm xây dựng nông thôn mới Xây dựng NTM là quá trình xây dựng kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, môi trƣờng nông thôn nhằm nâng cao chất lƣợng cuộc sống ngƣời dân nông thôn, phát triển hài hòa, rút ngắn khoảng cách giữa thành thị với nông thôn. Quá trình xây 8 dựng với vai trò chủ thể là ngƣời dân nông thôn và có sự hỗ trợ tích cực của Nhà nƣớc và các tổ chức khác.
[31] Xây dựng NTM là một chính sách về một mô hình phát triển cả về nông nghiệp và nông thôn, nên vừa mang tính tổng hợp, bao quát nhiều lĩnh vực, vừa đi sâu giải quyết nhiều vấn đề cụ thể, đồng thời giải quyết các mối quan hệ với các chính sách khác, các lĩnh vực khác trong sự tính toán, cân đối mang tính tổng thể, khắc phục tình trạng rời rạc hoặc duy ý chí. [6] Xây dựng NTM là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cƣ ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã, gia đình của mình khang trang, sạch đẹp; phát triển sản xuất toàn diện (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ); có nếp sống văn hoá, môi trƣờng và an ninh nông thôn đƣợc đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của ngƣời dân đƣợc nâng cao. Xây dựng NTM giúp cho nông dân có niềm tin, trở nên tích cực, chăm chỉ, đoàn kết giúp đỡ nhau xây dựng nông thôn phát triển giàu đẹp, dân chủ, văn minh. Quá trình xây dựng NTM có những đặc trƣng cơ bản nhƣ sau: - Nội dung xây dựng NTM hƣớng tới thực hiện Bộ tiêu chí Quốc gia đƣợc qui định tại văn bản pháp quy do Chính phủ, Thủ tƣớng Chính phủ ban hành.
- Xây dựng NTM theo phƣơng châm phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng dân cƣ địa phƣơng là chính, Nhà nƣớc đóng vai trò định hƣớng, ban hành các tiêu chí, quy chuẩn, xã đặt ra các chính sách, cơ chế hỗ trợ và hƣớng dẫn. Các hoạt động cụ thể do chính cộng đồng ngƣời dân ở thôn, xã bàn bạc dân chủ để quyết định và tổ chức thực hiện. - Đƣợc thực hiện trên cơ sở kế thừa và lồng ghép các chƣơng trình mục tiêu quốc gia, chƣơng trình hỗ trợ có mục tiêu, các chƣơng trình, dự án khác đang triển khai ở nông thôn, có bổ sung dự án hỗ trợ đối với các lĩnh vực cần thiết; có cơ chế, chính sách khuyến khích mạnh mẽ đầu tƣ của các thành phần kinh tế; huy động đóng góp của các tầng lớp dân cƣ. - Đƣợc thực hiện gắn với các quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh quốc phòng của mỗi địa phƣơng (xã, huyện, tỉnh); có quy 9 hoạch và cơ chế đảm bảo cho phát triển theo quy hoạch (trên cơ sở các tiêu chuẩn kinh tế, kỹ thuật do các Bộ chuyên ngành ban hành).
- Là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, trong đó có vai trò đặc biệt quan trọng của chính quyền địa phƣơng ở cấp xã, đƣợc tiến hành đồng bộ trên tất cả các mặt của xã hội trong đó việc xây dựng cơ sở hạ tầng địa phƣơng đi trƣớc một bƣớc. Những đặc trƣng này quyết định đến việc huy động sự tham gia của ngƣời dân để xây dựng NTM ở mỗi địa phƣơng.