CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm cơ bản về lễ hội du lịch và du lịch lễ hội Theo tác giả Dương Văn Sáu (2004) trong cuốn sách Lễ hội Việt Nam trong sự phát triển du lịch, tác giả cho rằng: “Lễ hội là hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng diễn ra trên một địa bàn dân cư trong thời gian và không gian nhất định nhằm nhắc lại một sự kiện, nhân vật lịch sử hay huyền thoại. Đồng thời là dịp để biểu hiện cách ứng xử văn hóa của con người với thiên nhiên - thần thánh và con người trong xã hội”. Khái niệm về du lịch lễ hội và đặc điểm của du lịch lễ hội Theo quan điểm của tác giả Dương Văn Sáu (2004): “Du lịch lễ hội là việc tổ chức các tour du lịch tới các địa phương trên khắp miền đất nước trong một khoảng thời gian nhất định trong năm mà thời gian đó trùng với thời gian mở hội của địa phương.
Hoạt động này giúp cho du khách tìm hiểu và thẩm nhận những giá trị nhiều mặt thông qua hoạt động lễ hội của địa phương”. Có thể hiểu, du lịch lễ hội là việc xây dựng và thực hiện các chuyến du lịch với mục tiêu giúp cho khách du lịch tìm hiểu và cảm nhận những giá trị văn hóa truyền thống của các lễ hội tại các địa phương. *) Đặc điểm của du lịch lễ hội: Theo tác giả Dương Văn Sáu (2004), đặc điểm của du lịch lễ hội bao gồm: Loại“hình du lịch lễ hội là hoạt động du lịch gắn với thời gian mở hội, do vậy cũng giống như lễ hội nó chỉ diễn ra theo thời gian mùa vụ hàng năm. Du lịch lễ hội thường diễn ra trong một không gian và thời gian nhất định nên người tổ chức du lịch phải nắm chắc thời gian và không gian của lễ hội cùng với các nội dung hoạt động của lễ hội đó để khai thác đúng hướng và có hiệu quả.
Trong quá trình tổ chức du lịch lễ hội, các điều kiện phục vụ về lưu trú, vận chuyển, ăn uống sẽ bị tác động mạnh do sự chênh lệch giữa cung và cầu nên cần có biện pháp chủ động từ trước. Có các biện pháp đồng bộ, trên cơ sở xây dựng các 7 phương án dự phòng đối phó với các tình huống thiên tai, dịch bệnh, khủng bố, đảm bảo an ninh an toàn tuyệt đối cho du khách khi đi du lịch lễ hội. Du lịch lễ hội chỉ diễn ra trong thời gian nhất định, tập trung trong một khoảng không gian hẹp mà số lượng du khách quá đông nên thường dẫn tới tình trạng thất lạc hoặc sắp xếp chương trình không đúng thời gian, kế hoạch dự kiến, từ đó cần phải có biện pháp quản lý khách thích”hợp. Nguồn khách của du lịch lễ hộiMAHAKHAM BOUN CHANG hiện nay chủ yếu là khách nội địa, do vậy cần chú ý hơn trong công tác quảng bá, tiếp thị với thị trường khách quốc tế.
Khái niệm về lễ hội du lịch và đặc điểm của lễ hội du lịch *) Khái niệm Theo tác giả Dương Văn Sáu (2004), “Lễ hội du lịch là những hoạt động của con người mang tư cách một công cụ văn hóa đa năng diễn ra vào những thời điểm được lựa chọn dựa trên cơ sở các điều kiện lịch sử, kinh tế, văn hóa xã hội có liên quan ở những địa bàn nhất định. Lễ hội du lịch nhằm khai thác các giá trị tổng hợp của truyền thống và hiện tại phục vụ các mục tiêu phát triển kinh tế, văn hóa xã hội của địa phương và đất nước qua con đường du lịch”. Nói cách khác,“Lễ hội du lịch là một dạng lễ hội hiện đại có nhiều cấp độ khác nhau, bao gồm các liên hoan du lịch, các Festival, các hội chợ du lịch, hội chợ triển lãm… do các cơ quan trong ngành Văn hóa và Du lịch đứng ra tổ”chức. *) Đặc điểm của lễ hội du lịch: Lễ hội du lịch là một hoạt động, một công cụ văn hóa đa năng:“Đây chính là một sinh hoạt văn hóa không thể thiếu vắng mà ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong đời sống của xã hội hiện đại.
Nó được coi là một hoạt động biểu diễn mang tính nghệ thuật và xã hội hóa cao được thể hiện như một vở diễn biểu hiện qua các yếu tố: kịch bản - sân khấu - đạo cụ - diễn viên… Thông qua vở diễn này, các sinh hoạt văn hóa, nhiều loại hình nghệ thuật được trình diễn với các hình thức thể hiện khác nhau. Ở đó có sự kết hợp giữa các yếu tố truyền thống và hiệnđại”. 8 Lễ hội du lịch là một hoạt động kinh tế mở: “Thông qua lễ hội để quảng bá du lịch cho địa phương, tổ chức sản xuất, giới thiệu và chào bán các chương trình du lịch; cùng với đó là việc tổ chức trưng bày, trình diễn, bán các sản phẩm truyền thống của các địa phương, biến chúng thành sản phẩm du lịch phục vụ khách du lịch. Thông qua lễ hội du lịch, tổ chức đón được nhiều đối tượng khách hoạt động trong những loại hình kinh tế khác nhau, từ đó mở ra triển vọng về sự hợp tác kinh tế với nhiều đối tác trong và ngoài nước.
Lễ hội du lịch còn là một hoạt động mang tính đối ngoại: Thông qua lễ hội du lịch nhằm xúc tiến các mối quan hệ giữa các cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước; tạo sự hiểu biết và sự thân thiện trong hợp tác, phối hợp hành động trên nhiều lĩnhvực. Lễ hội du lịch cũng là một sinh hoạt chính trị rộng khắp trong các tầng lớp nhân dân, các thành phần kinh tế trong và ngoài địa phương, trong nước và quốc tế. Những hoạt động này vừa mang mục tiêu kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của địa phuơng, các cấp, các ngành; vừa là sinh hoạt mang ý nghĩa chính trị, phục vụ cho các mục tiêu tổng thể của địa phương và đất nước. Lễ hội du lịch là một hoạt động mang tính xã hội hóa cao.
Hoạt động này thường diễn ra ở các trung tâm du lịch mà các trung tâm đó thường gắn với các đô thị, nơi có hệ thống cơ sở hạ tầng phát triển mạnh và đồng bộ. Khác với những lễ hội truyền thống khác, lễ hội du lịch có không gian mở, không gian đó là không gian đô thị: những đường phố, công viên, vườn hoa, các khu di tích và danh lam thắng cảnh của địa phương… Thời gian của lễ hội du lịch thường gắn với mốc thời gian diễn ra các sự kiện lịch sử trong quá khứ có liên quan với địa phương hay của đất nước” Lễ hội du lịch thường bao gồm các khu vực chính như: sân khấu trung tâm, khu gian hàng hội trợ triển lãm, khu chợ quê và văn hóa ẩm thực, khu du lịch bổ trợ… 9 1. Quan hệ tương tác giữa lễ hội và du lịch 1.1 Tác động tích cực của lễ hội đến du lịch Lễ hội và du lích có mối quan hệ hỗ trợ tích cực cho nhau cùng phát triển, không giống như các ngành khác, du lịch muốn phát triển thì cần phải có những điểm đến và những lễ hội tạo sức hút với du khách, cụ thể như sau: “Sự có mặt của hệ thống lễ hội phong phú trên cả nước đã góp phần làm đa dạng, hấp dẫn thêm các chương trình du lịch văn hóa, từ đó thu hút nhiều đối tượng khách du lịch đến với các công ty du lịch, tăng doanh thu cho các côngty. Đến với lễ hội, du khách được hòa mình vào trong không gian văn hóa đặc sắc, cô đọng của các địa phương, được tắm mình trong cộng đồng sâu sắc, thẩm nhận các giá trị văn hóa của mỗi địa phương.
Hay cũng có thể nói, lễ hội là nguồn tài nguyên du lịch, là sản phẩm du lịch hấp dẫn, có giá trị, đầy tiềmnăng. Do đón được nhiều đối tượng khách khác nhau đến từ trong và ngoài nước, du lịch đã góp phần phổ biến rộng rãi văn hóa của các địa phương tới mọi miền đất nước, truyền bá văn hóa dân tộc ra thế giới, quảng bá hình ảnh của địa phương cũng như quốc gia trên trường quốc tế và trong lòng bè bạn thế”giới. Du lịch lễ hội góp phần tạo ra sự giao thoa và đan xen văn hóa, làm giàu kho tàng văn hóa truyền thống của cha ông. Đưa du khách đến tham dự lễ hội cũng là quá trình đưa họ đến với tính “thiêng” trong đời sống tâm linh của mỗi người dân, mỗi du khách.
Bên cạnh đó,“du lịch phát triển còn đem đến cho các địa phương nơi có lễ hội nguồn lợi kinh tế, tạo công ăn việc làm cho người dân địa phương từ các hoạt động dịch vụ như vận chuyển khách, trông giữ xe, bán hàng hóa - đồ lưu niệm…và có dịp để giao lưu, học hỏi các tinh hoa văn hóa đem đến từ phía du khách. Để phục vụ cho kinh doanh du lịch, các nhà cung ứng du lịch đã đầu tư góp phần cho việc phục hồi và phát triển truyền thống văn hóa dân tộc như khôi phục, duy trì các di tích lễ hội, sản phẩm làng nghề tại các điểm du lịch. Nhu cầu du lịch kích thích việc tôn tạo, bảo vệ môi trường tạo nên môi trường sống phù hợp với nhu 10 cầu của khách. Cũng có thể nói, du lịch đem đến cho lễ hội một sắc thái mới, một mức sống mới và đem đến cho lễ hội môi trường, điều kiện để được trình bày, phô diễn những giá trị mà lễ hội hàm”chứa.
Tác động tiêu cực Việc tổ chức lễ hội ở các địa phương thường tùy thuộc vào điều kiện của các địa phương, với những đặc trưng riêng. Chính vì vậy, việc tổ chức là tương đối phức tạp, cộng thêm việc nếu không tổ chức, điều hành, quản lý lễ hội chu đáo sẽ dẫn đến sự lộn xộn trong quản lý, điều hành. Đồng thời, việc tổ chức lễ hội ồ ạt, thiếu chọn lọc sẽ làm ảnh hưởng đến kinh doanh du lịch, đến hình ảnh của điểm đến. Thực tế,“khi một lễ hội địa phương trở nên nổi tiếng sẽ có sức thu hút mạnh mẽ đối với du khách gần xa.
Bên cạnh đó, hoạt động tổ chức lễ hội cũng hàm chứa trong đó nhiều tồn tại tiêu cực. Thứ nhất, khi khách du lịch tới đông sẽ làm ảnh hưởng, thay đổi, đôi khi làm đảo lộn các hoạt động của địa phương nơi có lễ hội. Du khách với nhiều thành phần, lại là những người có điều kiện, nhu cầu khác nhau, hoạt động của họ có thể tác động không nhỏ đến tình hình trật tự an toàn xã hội của địa phương nơi có lễ hội.