CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Công trình khoa học có liên quan đến đề tài luận án 1. Công trình khoa học trong nước Sau một quá trình nghiên cứu công phu, có chọn lọc các công trình nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án, tác giả đánh giá rằng chưa có một đề tài nào tiến hành nghiên cứu một cách có hệ thống về hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển và vấn đề hoàn thiện pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên trong thực tiễn, hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển cũng có nhiều công trình khoa học đã nghiên cứu và đánh giá liên quan đến hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển.
Các công trình nghiên cứu khoa học bao gồm: sách tham khảo, luận án, bài viết đăng trên các tạp chí khoa học và các hội thảo khoa học, v. Sách tham khảo Các nghiên cứu liên quan đến hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển đã được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu nhằm phân tích, luận giải dưới các góc độ, khía cạnh khác nhau. Điển hình là các tác giả sau đây : TS Trịnh Thu Hương, Vận tải và bảo hiểm trong ngoại thương, Nhà xuất bản thông tin và truyền thông Hà Nội, năm 2011[49]. Tác giả đã phân tích các vấn đề liên quan đến chuyên chở hàng hóa xuất nhập khẩu bằng đường biển như vị trí, vai trò của vận tải đường biển, tác dụng của vận tải biển đối với buôn bán quốc tế.
Tác giả đã phân tích rõ hiện nay vận tải đường biển giữ vị trí số một trong chuyên chở hàng hóa trên thị trường thế giới, nó đảm nhận chuyên chở gần 80% tổng khối lượng hàng hóa trong buôn bán quốc tế; vận tải đường biển thích hợp với chuyên chở trên cự ly dài, khối lượng lớn. Ưu điểm nổi bật của vận tải đường biển là giá thành thấp (bằng một phần mười so với đường hàng không). Chính vì vậy vận tải đường biển là ngành vận tải chủ chốt so với các phương thức vận tải khác để 9 chuyên chở hàng hóa xuất nhập khẩu. Tác giả cũng chỉ rõ vận tải biển là yếu tố không tách rời buôn bán quốc tế và vận tải đường biển thúc đẩy buôn bán quốc tế phát triển.
Tác giả cuốn sách cũng giới thiệu phân tích các phương thức thuê tàu thông dụng trong hàng hải quốc tế. Trách nhiệm của người vận chuyển và người thuê vận chuyển trong vận chuyển hàng hải quốc tế, các vấn đề cơ bản về vận đơn đường biển. Tác giả đã phân tích được một số nội dung cơ bản liên quan đến chuyên chở hàng hóa xuất nhập khẩu bằng đường biển.TS Hoàng Văn Châu, Logistics và vận tải quốc tế, Nhà xuất bản thông tin và truyền thông, Hà Nội 2009 [12]. Tác giả đã giới thiệu khái quát chung về Logistics, vận tải đường biển và thương mại quốc tế.
Tác giả cũng khẳng định vận tải biển đóng vai trò quan trọng nhất trong việc vận chuyển hàng hóa ngoại thương, chiếm tới 80% khối lượng hàng hóa trong buôn bán quốc tế do có những ưu điểm nổi bật như: Vận tải biển có năng lực vận chuyển lớn, thích hợp cho việc vận chuyển hầu hết các loại hàng hóa trong thương mại quốc tế; chi phí đầu tư xây dựng các tuyến đường hàng hải thấp và giá thành vận tải biển rất thấp đặc biệt là nhiều tiến bộ khoa học và kỹ thuật trong vận tải và thông tin được áp dụng nên giá thành vận tải biển có xu hướng ngày càng hạ hơn. Tác giả cũng đã giới thiệu phân tích các phương thức thuê tàu trong hàng hải quốc tế đó là phương tức thuê tàu chợ và phương thức thuê tàu chuyến trong hàng hải quốc tế. Tác giả cũng đã phân tích khái quát khái niêm đặc điểm từng loại hợp đồng về nội dung cơ bản, quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng vận chuyển, nguồn luật điều chỉnh.TS Hoàng Văn Châu, Công ước quốc tế về chuyên chở hàng hóa bằng đường biển và vấn đề gia nhập của Việt Nam, Nhà xuất bản Lao Động, Hà Nội 2015 [13]. Tác giả đã giới thiệu tổng quan về Các công ước quốc tế và vận tải biển; Nội dung chính các công ước quốc tế về vận tải biển hiện hành; Những điểm khác biệt của qui tắc Rotterdam so với qui tắc Hague, Qui tắc Hague - Visby và qui tắc Hamburg 1978.
Theo tác giả, Qui tắc Rotterdam là qui tắc tiên tiến, hiện đại theo kịp với sự phát triển của khoa học công nghệ trên thế giới, đảm bảo công bằng giữa chủ hàng và người chuyên chở. 10 Tác giả cũng phân tích tình hình phê chuẩn gia nhập các công ước quốc tế về vận tải biển trên thế giới và tình hình tham gia công ước quốc tế về vận tải biển ở Việt Nam. Tác giả cũng giới thiệu hệ thống pháp luật điều chỉnh vận tải biển ở Việt Nam; Quan điểm và sự cần thiết tham gia công ước quốc tế về vận tải biển của Việt Nam; Ảnh hưởng của việc Việt Nam tham gia công ước quốc tế về vận tải biển đến các doanh nghiệp và đề xuất phương án tham gia công ước quốc tế về vận tải biển của Việt Nam.TS Hoàng Thế Liên chủ biên cuốn Hội nhập kinh tế quốc tế (tài liệu bồi dưỡng của ngành Tư pháp) Nhà xuất bản Tư pháp năm 2006 [52]. Tại chương IV cũng nêu ra một số vấn đề cơ bản liên quan đến hợp đồng vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển.
Cuốn sách đã giới thiệu về hợp đồng chuyên chở hàng hoá quốc tế bằng đường biển, trong đó đề cập đến hai loại hợp đồng đó là hợp đồng vận tải bằng tàu chuyến và hợp đồng chuyên chở hàng hoá xuất nhập khẩu bằng tàu chợ. Trong đó tác giả có lý giải Tư pháp quốc tế điều chỉnh các quan hệ dân sự theo nghĩa rộng có yếu tố nước ngoài, trong đó bao gồm cả quan hệ hợp đồng vận chuyển hàng hoá quốc tế bằng đường biển. Tác giả đã lý giải tính chất quốc tế của hợp đồng vận chuyển hàng hoá quốc tế bằng đường biển theo quan niệm Tư pháp quốc tế được thể hiện qua các dấu hiệu: Các bên chủ thể ký hợp đồng có quốc tịch khác nhau; hợp đồng được ký kết ở nước ngoài; đối tượng của hợp đồng là hàng hoá mua bán quốc tế có yếu tố nước ngoài và việc thực hiện hợp đồng diễn ra giữa các cảng biển của quốc gia hay vùng lãnh thổ này với các cảng biển của quốc gia hay vùng lãnh thổ khác. Ngoài ra cuốn sách cũng giới thiệu những vấn đề cơ bản về chủ thể của hợp đồng; đối tượng của hợp đồng vận chuyển hàng hoá bằng đường biển và nội dung của hợp đồng, tác giả cũng phân tích các vấn đề pháp lý cơ bản của vận đơn đường biển và trách nhiệm của người vận chuyển trong hợp đồng vận chuyển hàng hoá quốc tế bằng đường biển.
Bùi Gia Anh, ThS. Phan Thế Nguyên và một số tác giả khác, Phân tích một số Bộ luật, đạo luật, điều ước liên quan đến vận tải và bảo hiểm hàng hải, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội 2007 [1]. 11 Theo các tác giả trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia thì pháp luật hàng hải là một ngành luật có mối liên quan trực tiếp và chịu ảnh hưởng sâu sắc của pháp luật quốc tế đồng thời là ngành luật có ảnh hưởng đến quá trình hội nhập và phát triển. Nội dung quốc sách đi sâu nghiên cứu các qui định, các khái niệm, các thuật ngữ có trong các qui tắc Hague - Visby và qui tắc Hamburg 1978.
Cuốn sách đã giới thiệu về sự ra đời của các qui tắc, ý nghĩa của các qui tắc; trách nhiệm pháp lý của người chuyên chở, trách nhiệm của người gửi hàng, chứng từ vận tải, khiếu nại và kiện tụng v.v… Cuốn sách đi sâu nghiên cứu giải thích các qui định và các tập quán pháp luật theo cách thức nó đã được giải thích và áp dụng để giải quyết các tranh chấp giữa các bên trong thực tiễn hàng hải quốc tế. LS Nguyễn Chúng, Kinh nghiệm thực tế giải quyết tranh chấp hợp đồng thương mại- hàng hải. Nhà xuất bản chính trị quốc gia Hà Nội, 2005 [19] Theo tác giả thương mại và hàng hải quốc tế phát triển đòi hỏi phải có những qui định chặt chẽ về trách nhiệm của người chuyên chở. Trong các hoạt động thương mại quốc tế việc thực hiện các hành vi giữa các chủ thể không tránh khỏi những tranh chấp.
Cuốn sách giới thiệu một số nội dung cơ bản liên quan đến giải quyết tranh chấp hợp đồng trong thương mại hàng hải như nguồn luật áp dụng, khiếu nại, kiện tụng trong giải quyết tranh chấp; Vấn đề kiện tụng thông qua trọng tài hoặc tòa án, giới thiệu về trọng tài quốc tế. Cuốn sách cũng đã giới thiệu tóm tắt một số vụ việc tranh chấp thực tế từ các hợp đồng thương mại hàng hải như: hủy hợp đồng vận chuyển vì hàng không sẵn sàng, chất xếp hàng không hợp lý, các vụ tranh chấp liên quan đến nghĩa vụ, trách nhiệm các bên trong hợp đồng. Trên cơ sở phân tích một số vụ việc, tác giả đã rút ra bài học kinh nghiệm cho các doanh nghiệp nhằm giúp các doanh nghiệp và tổ chức kinh tế trong nước không ngừng nâng cao hiệu quả kinh doanh, an toàn pháp lý, tránh xảy ra tranh chấp dẫn đến lãng phí không cần thiết. Hoàng Ngọc Thiết (2002), Tranh chấp từ hợp đồng xuất nhập khẩu-Án lệ trọng tài và kinh nghiệm, NXB Chính trị quốc gia [72].
Thông qua việc tập hợp các vụ việc thực tiễn về tranh chấp hợp đồng xuất nhập khẩu, tác giả đã phân tích nội 12 dung các vụ việc và đưa ra các bình luận về pháp lý và những bài học kinh nghiệm cho doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia hoạt động xuất nhập khẩu. Kỷ yếu hội thảo khoa học Dự án EU- Việt Nam Mutrap III tổ chức, Hội thảo đánh giá tác động của việc Việt Nam gia nhập các công ước quốc tế về vận chuyển hàng hoá bằng đường biển, tháng 7/2011 tại Hà Nội. Kỷ yếu hội thảo đã giới thiệu các công ước quốc tế liên quan đến vận chuyển hàng hoá bằng đường biển đó là Công ước Brussels1924; Công ước Hamburg 1978 và Công ước Roterdam 2009. Các tác giả cũng đã giới thiệu các qui định của pháp luật Việt Nam về vận chuyển hàng hoá bằng đường biển và tác động về mặt pháp lý của các công ước quốc tế có liên quan.
