CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 Khái niệm về cạnh tranh Cạnh tranh là một khái niệm được sử dụng trong nhiều lĩnh vực/cấp độ khác nhau nhưng vẫn chưa có một định nghĩa rõ ràng và cụ thể. Theo Karl Mark: “Cạnh tranh tư bản chủ nghĩa là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật các điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để thu được lợi nhuận siêu ngạch”. Nghiên cứu sâu về nền sản xuất hàng hoá tư bản chủ nghĩa và cạnh tranh tư bản chủ nghĩa, Karl Mark đã phát hiện ra quy luật cạnh tranh cơ bản là quy luật điều chỉnh tỷ suất lợi nhuận bình quân giữa các ngành. Theo từ điển kinh doanh (xuất bản năm 1992) ở Anh: “Cạnh tranh trong cơ chế thị trường được định nghĩa là sự ganh đua kình địch giữa các nhà kinh doanh nhằm giành tài nguyên sản xuất cùng một loại về phía mình”.
Theo quan điểm của Kinh tế học: “Cạnh tranh là sự kình địch giữa các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để giành khách hàng hoặc thị trường” (Samuelson và Nordhaus, 1995). Theo tác giả Trần Sửu: “Cạnh tranh, nói chung, là sự phấn đấu, vươn lên không ngừng để dành lấy vị trí hàng đầu trong một lĩnh vực hoạt động nào đó bằng cách ứng dụng những tiến bộ khoa học – kỹ thuật tạo ra nhiều lợi thế nhất, tạo ra sản phẩm mới, tạo ra năng suất và hiệu quả cao nhất” (Trần Sửu, 2006). Ngày nay trong nền kinh tế thị trường cạnh tranh là một điều kiện và là yếu tố kích thích kinh doanh, là môi trường động lực thúc đẩy hoạt động sản xuất kinh doanh phát triển, tăng năng suất lao động tạo sự phát triển của xã hội nói chung. Cạnh tranh cũng chính là quy luật khách quan tự nhiên của nền sản xuất hàng hoá, là nội dung cơ chế vận động của thị trường.
Sản xuất hàng hoá càng phát triển, hàng Luan van 6 hoá bán ra càng nhiều, số lượng nhà cung ứng càng đông thì cạnh tranh càng gay gắt, kết quả cạnh tranh sẽ tự loại bỏ những doanh nghiệp làm ăn kém hiệu quả. Từ những định nghĩa trên, có thể thấy về tổng quan, ở cấp độ doanh nghiệp, cạnh tranh là sự ganh đua giữa các chủ thể kinh doanh trong việc giành giật thị trường và khách hàng, nhằm tối đa hóa lợi nhuận của mình, nâng cao vị thế của mình trên thị trường.2 Phân loại cạnh tranh Dựa trên các căn cứ khác nhau, cạnh tranh có thể được phân loại theo các hình thức như sau: 1.1 Căn cứ theo tính chất và mức độ cạnh tranh - Cạnh tranh hoàn hảo: Là hình thức cạnh tranh mà trong đó người bán và người mua không có ảnh hưởng lên giá thị trường, giá cả thị trường được quyết định bởi quan hệ cung cầu. Cạnh tranh hoàn hảo được cho là sẽ mang đến hiệu quả kinh tế cao, tuy nhiên hình thức này rất khó tìm thấy hiện nay. - Cạnh tranh không hoàn hảo: Là hình thức cạnh tranh chiếm ưu thế trong các ngành sản xuất, mà ở đó các doanh nghiệp có đủ sức mạnh và thế lực có thể chi phối được giá cả sản phẩm của mình trên thị trường.
Cạnh tranh không hoàn hảo ra đời do khuyết đi một trong những yếu tố để tạo nên sự hoàn hảo của thị trường. Trong thực tế, việc hội tụ đủ các điều kiện để có một thị trường cạnh tranh hoàn hảo là rất khó khăn ở nhiều lĩnh vực, nhiều ngành của nền kinh tế.2 Căn cứ theo chủ thể tham gia cạnh tranh - Cạnh tranh giữa người bán với người mua: Là cuộc cạnh tranh diễn ra theo quy luật mua rẻ - bán đắt. Người mua luôn mong muốn mua được giá rẻ, chất lượng tốt, ngược lại, người bán luôn có tham vọng bán được với giá đắt (giá cao) để tối đa hóa lợi nhuận. Sự cạnh tranh này được thực hiện trong quá trình “mặc cả” và cuối cùng giá cả được hình thành là mức giá thỏa thuận giữa hai bên và quá trình mua, bán được thực hiện.
Luan van 7 - Cạnh tranh giữa người mua với người mua: Là cuộc cạnh tranh xảy ra trên cơ sở quy luật cung cầu, khi trên thị trường mức cung nhỏ hơn mức cầu của một loại hàng hóa, hàng hóa lúc này sẽ khan hiếm. Người mua phải chấp nhận trả một mức giá cao hơn cho sản phẩm, hàng hóa đó và mức độ cạnh tranh giữa những người mua sẽ trở nên gay gắt hơn. Kết quả cuối cùng là người bán thường sẽ thu được lợi nhuận lớn, còn người mua thì bị thiệt thòi về giá cả hơn. - Cạnh tranh giữa người bán với người bán: Là cuộc cạnh tranh chính trên thị trường và cũng là cuộc cạnh tranh khốc liệt nhất.
Trong cuộc cạnh tranh này, doanh nghiệp nào yếu thế hơn, không chịu được sức ép sẽ phải rút lui khỏi thị trường. Tất cả các Doanh nghiệp đều muốn giành giật lấy lợi thế cạnh tranh, chiếm lĩnh thị phần của đối thủ. Đây là cuộc cạnh tranh khốc liệt nhất trong nền kinh tế thị trường trong điều kiện sức cung lớn hơn sức cầu rất nhiều, khách hàng được coi trọng nhất và là nhân tố quyết định sự sống còn của doanh nghiệp. Thực tế cho thấy, khi sản xuất hàng hoá càng phát triển, số người bán càng tăng lên thì cạnh tranh càng quyết liệt.
Trong quá trình ấy, một mặt sản xuất hàng hoá với quy luật cạnh tranh sẽ lần lượt gạt ra khỏi thị trường những doanh nghiệp không có chiến lược cạnh tranh thích hợp. Nhưng mặt khác, nó lại mở đường cho những doanh nghiệp nắm chắc “vũ khí” cạnh tranh thị trường và dám chấp nhận “luật chơi” phát triển.3 Căn cứ theo phạm vi ngành kinh tế - Cạnh tranh trong nội bộ ngành: Là sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong cùng một ngành, cùng sản xuất, tiêu thụ một loại hàng hóa hoặc dịch vụ nào đó. Trong cuộc cạnh tranh này, các doanh nghiệp trong cùng một ngành luôn tìm cách chiếm lĩnh thị trường, tăng trưởng doanh thu nhiều hơn. Kết quả cạnh tranh trong nội bộ ngành là sự hình thành nên giá thị trường của từng loại hàng hóa.
Đồng thời, những doanh nghiệp chiến thắng sẽ mở rộng phạm vi hoạt động của mình trên thị trường, một số khác không đủ năng lực sẽ phá sản hoặc sáp nhập với doanh nghiệp khác. - Cạnh tranh giữa các ngành: Là sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp hay đồng minh các doanh nghiệp giữa những ngành kinh tế khác nhau, nhằm thu được Luan van 8 lợi nhuận lớn nhất. Trong quá trình cạnh tranh này, mục tiêu của các doanh nghiệp luôn là có lợi nhuận cao nhất. Vì thế, doanh nghiệp có xu hướng chuyển vốn đầu tư từ ngành ít lợi nhuận sang ngành có lợi nhuận cao hơn.
Sự điều chuyển này hình thành nên sự phân phối vốn hợp lý giữa các ngành sản xuất, để rồi kết quả cuối cùng là, các doanh nghiệp đầu tư ở các ngành khác nhau với số vốn bằng nhau chỉ thu được lợi nhuận như nhau, tức là hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân cho tất cả các ngành.4 Căn cứ theo phạm vi địa lý - Cạnh tranh trong nước: Diễn ra giữa các doanh nghiệp trong cùng một quốc gia. - Cạnh tranh quốc tế: Diễn ra giữa các doanh nghiệp trên thị trường quốc tế. Các doanh nghiệp tận dụng tối đa lợi thế cạnh tranh, sự liên danh, liên kết để giành thị phần, tạo uy tín, thương hiệu trên thị trường quốc tế. Trong bối cảnh hội nhập ngày nay thì cạnh tranh quốc tế ngày càng trở nên gay gắt, cạnh tranh quốc tế đòi hỏi các chủ thể phải tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế, thông lệ quốc tế.3 Vai trò của cạnh tranh trong doanh nghiệp Cạnh tranh là quy luật khách quan của nền kinh tế thị trường.
Bởi thế, khi bước vào kinh doanh thì các doanh nghiệp phải chấp nhận đối mặt với cạnh tranh. Có thể kể đến một vài ảnh hưởng quan trọng của cạnh tranh trong doanh nghiệp như: - Buộc các doanh nghiệp luôn tìm cách nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ, thay đổi kiểu dáng mẫu mã đáp ứng nhu cầu của khách hàng. - Khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng các công nghệ mới, hiện đại, tạo sức ép buộc các doanh nghiệp phải sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của mình để giảm giá thành, nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã, tạo ra các sản phẩm mới khác biệt có sức cạnh tranh cao. Điều này giúp các doanh nghiệp có lợi thế cạnh tranh vượt trội so với đối thủ trong điều kiện cạnh tranh khốc liệt sẽ đảm bảo cho doanh nghiệp phát triển lâu dài và ổn định.
Luan van 9 - Điều tiết cung, cầu hàng hoá trên thị trường, kích thích thúc đẩy việc ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến vào sản xuất và tăng vốn đầu tư vào sản xuất trên thị trường. - Cạnh tranh khốc liệt sẽ làm cho doanh nghiệp thể hiện được khả năng “bản lĩnh” của mình trong quá trình kinh doanh. Nó sẽ làm cho doanh nghiệp càng vững mạnh và phát triển hơn nếu nó chịu được áp lực cạnh tranh trên thị trường. Do đó, cạnh tranh có vai trò vô cùng quan trọng, nó được coi là động lực của sự phát triển không chỉ của mỗi cá nhân, mỗi doanh nghiệp mà cả nền kinh tế nói chung.
Cạnh tranh sẽ kích thích các doanh nghiệp năng động hơn, mạnh mẽ hơn và làm ăn có hiệu quả hơn. Chính sự tồn tại khách quan và sự ảnh hưởng của cạnh tranh đối với nền kinh tế nói chung và đến từng doanh nghiệp nói riêng nên việc nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp là một đòi hỏi tất yếu khách quan trong nền kinh tế thị trường.4 Các phương thức cạnh tranh trong doanh nghiệp 1.1 Phương thức cạnh tranh về giá Phương thức này tạo lợi thế cạnh tranh bằng cách sản xuất ra sản phẩm, hàng hóa hoặc dịch vụ với chi phí thấp để có thể định giá thấp hơn các đối thủ cạnh tranh trong ngành nhằm thu hút những khách hàng mục tiêu nhạy cảm với giá thấp và chiếm được thị phần lớn. Phương thức này thích hợp với những đơn vị kinh doanh quy mô lớn có khả năng giảm chi phí trong quá trình hoạt động, cho phép doanh nghiệp qua mặt các đối thủ cạnh tranh bằng cách sản xuất hàng hoá và dịch vụ với giá thành thấp hơn. Để thực hiện được phương thức này, mục tiêu của doanh nghiệp theo phương thức cạnh tranh về giá nhất thiết phải phát triển những năng lực mà cho phép doanh nghiệp tăng hiệu quả và giảm chi phí so với các đối thủ cạnh tranh.