CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BẢO ĐẢM CÁC YẾU TỐ ĐỂ NÂNG CAO KHẢ NĂNG ĐẤU THẦU TẠI CÁC DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG 1.Tổng quan về đấu thầu xây dựng 1.Khái niệm đấu thầu xây dựng và đặc điểm của đấu thầu xây dựng Khái niệm đấu thầu xây dựng Nền kinh tế thị trường thúc đẩy cạnh tranh phát triển. Những người bán hàng hóa, dịch vụ luôn luôn có sự cọ xát để tranh dành người mua. Cơ chế đó làm cho người mua có được sự lựa chọn tốt nhất cho mình. Trên cơ sở đó, hoạt động đấu thầu xuất hiện.
Cơ chế đấu thầu cho phép người mua lựa chọn một hoặc một số người bán có khả năng cung ứng hàng hóa, dịch vụ mà mình có nhu cầu sao cho đạt được hiệu quả tối ưu cả về số lượng, chất lượng, giá cả, và kỹ thuật, công nghệ… Theo Từ điển tiếng Việt “Đấu thầu là một phương thức giao dịch đặc biệt trong mua sắm hàng hóa và công trình xây dựng, và người bán sẽ công bố giá để người mua lựa chọn” [10, tr. Theo Từ điển tiếng Việt của Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, thuật ngữ đấu thầu xuất hiện rất sớm và được định nghĩa: “là tranh nhau làm một công trình kiến thiết, ai nhận với giá rẻ nhất thì được làm” [10, tr. Từ điển Luật học của Viện khoa học pháp lý Bộ Tư pháp giải thích đấu thầu là: “phương thức giao dịch đặc biệt, người muốn xây dựng một công trình (người gọi thầu) công bố trước các yêu cầu và điều kiện xây dựng công trình, người dự thầu công bố giá mà mình muốn nhận, người gọi thầu qua so sánh để lựa chọn nhà thầu có lợi nhất cho mình theo các điều kiện do mình đưa ra” [17, tr. Đây là các định nghĩa khái niệm đấu thầu được sử dụng trong đời sống thường nhật theo nhận thức chung của xã hội.
Dù thế các định nghĩa này đã chỉ ra được những điểm cốt yếu của đấu thầu với tính cách là một công đoạn quan trọng trong hoạt động xây dựng hoặc mua bán hàng hóa hay dịch vụ. Luật Đấu thầu năm 2013 được Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thông qua đã đưa ra một định nghĩa có tính cách pháp lý như sau: “Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch 5 vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế”. Định nghĩa này đã nói tới tổng quát các yêu cầu cơ bản của hoạt động đấu thầu hiện nay ở Việt Nam. Đây là một định nghĩa khá chi tiết, khác hẳn với định nghĩa tổng quát của UNCITRAL rằng: “đấu thầu là tiến hành mua sắm hàng hóa, xây dựng và dịch vụ theo một cách nào đó” (Luật mẫu của UNCITRAL, Điều 2).
Có thể thấy, các định nghĩa trên dù ở giác độ học thuật hay thông dụng đều hướng tới việc chỉ ra rằng: đấu thầu là một thuật ngữ để chỉ một quá trình mua sắm hàng hóa, xây lắp và dịch vụ thông qua một quá trình mang tính chuẩn hóa do bên mời thầu áp dụng để lựa chọn nhà thầu phù hợp với các tiêu chí bên mời thầu đưa ra thực hiện việc cung ứng hàng hóa, xây dựng và dịch vụ. Từ những nghiên cứu ở trên, có thể định nghĩa khái niệm đấu thầu xây dựng như sau: Đấu thầu xây dựng với mục đích lựa chọn được nhà thầu hoặc một nhóm nhà thầu (liên danh) đáp ứng được tốt nhất các yêu cầu do bên mời thầu đặt ra để xây dựng các công trình. Đặc điểm của đấu thầu xây dựng Đấu thầu giúp cho chủ đầu tư lựa chọn được nhà thầu đáp ứng tốt nhất những yêu cầu của mình. Nhờ đó họ có được những công trình có chất lượng cao, giá cả hợp lý, phù hợp công năng sử dụng.
Mặc dù cũng có bản chất là sự lựa chọn người cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ, nhưng đầu thầu xây dựng có những đặc điểm riêng sau đây khác biệt với các loại đấu thầu khác: Thứ nhất, Đấu thầu xây dựng mang tính phức hợp. Không giống đấu thầu một loại hàng hoá hoặc dịch vụ đơn thuần, đấu thầu xây dựng nhằm tìm kiếm một nhà thầu cung cấp nhiều dịch vụ khác nhau từ tư vấn thiết kế, thi công cho đến hoàn thiện công trình. Vì thế, đối với những công trình quan trọng, qui mô lớn, chủ đầu tư thường phải chia thành các gói thầu khác nhau. Thứ hai, Đấu thầu xây dựng mang tính kỹ thuật.
Đấu thầu xây dựng phải bảo đảm lựa chọn được nhà thầu có khả năng kỹ thuật, có công nghệ đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật của công trình. 6 Thứ ba, Đấu thầu xây dựng có giá trị lớn. Có những công trình đòi hỏi vốn lớn lên tới hàng trăm hoặc hàng ngàn tỷ đồng. Hầu hết trong số đó là vốn có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước hoặc những hợp đồng tín dụng, liên doanh góp vốn giữa nhiều chủ thể khác nhau.
Do đó, vấn đề là phải tìm ra phương thức, hình thức đấu thầu thích hợp để sử dụng lượng vốn đó phù hợp nhất, mang lại hiệu quả kinh tế cũng như xã hội cao nhất. Thứ tư, Thời gian thực hiện thầu kéo dài. Trúng thầu có nghĩa là nhà thầu phải thi công công trình với khoảng thời gian kéo dài. Do đó trúng thầu có thể dẫn đến nhiều hệ quả khác nhau, mà nếu không quản lý thích hợp sẽ dẫn đến những tiêu cực như chất lượng công trình kém hoặc chậm tiến độ, không thực hiện công việc được giao.
Vai trò của đấu thầu xây dựng Hoạt động đấu thầu với những nguyên tắc cơ bản: công bằng, bí mật, công khai, hiệu quả kinh tế và pháp lý đã có những đóng góp to lớn cho sự phát triển kinh tế và là một công cụ quan trọng của kinh tế thị trường, giúp người mua (các chủ đầu tư) và người bán (nhà thầu) gặp nhau thông qua cạnh tranh, mang lại lợi ích cho cả chủ đầu tư và các nhà thầu. Đối với chủ đầu tư (bên mời thầu) Việc tổ chức đấu thầu sẽ giúp các chủ đầu tư lựa chọn được các nhà thầu đáp ứng được các yêu cầu kinh tế, kĩ thuật, tiến độ của dự án với chất lượng cao nhất và chi phí hợp lý nhất. Từ đó, giúp cho các chủ đầu tư sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả vốn đầu tư cơ bản, tránh thất thoát, lãng phí vốn và thực hiện đúng tiến độ xây dựng. Các nhà thầu khi tham gia đấu thầu đều có mục đích, mong muốn thắng thầu, do đó họ cạnh tranh với nhau về cả chất lượng và giá cả.
Vì vậy, hoạt động đấu thầu tạo ra môi trường cạnh tranh bình đẳng, lành mạnh giữa các đơn vị xây dựng. Đồng thời, chủ đầu tư cũng có cơ hội phát hiện ra những nhà cung cấp mới trên thị trường, chủ động lựa chọn nhà thầu, tránh được tình trạng phụ thuộc vào một nhà thầu duy nhất, sẽ dẫn đến độc quyền. Để lựa chọn được nhà thầu tốt nhất thì ngay từ khâu chuẩn bị đấu thầu, lập hồ sơ mời thầu, chấm thầu, thương thảo hợp đồng, đến khâu giám sát quá trình thi công,… đòi hỏi đội ngũ cán bộ của chủ đầu tư phải có năng lực chuyên môn tốt, trình độ quản lý cao, có đạo đức nghề nghiệp. Như vậy, thông qua đấu thầu sẽ thúc 7 đẩy cán bộ của chủ đầu tư không ngừng nâng cao trình độ và năng lực kinh nghiệm trong công tác đấu thầu.
Đối với các nhà thầu Kết quả đấu thầu của các nhà thầu xây dựng là mang về các gói thầu để tiến hành thi công. Việc thắng thầu trong các cuộc đấu thầu tạo ra việc làm và thu nhập cho cán bộ nhân viên của nhà thầu, tạo ra lợi nhuận cho các nhà thầu, nâng cao năng lực của nhà thầu trên thương trường. Vì vậy, việc tham gia dự thầu và hướng tới mục tiêu thắng thầu sẽ là động lực thúc đẩy các nhà thầu phát huy tối đa tính chủ động tìm kiếm các cơ hội tham gia đấu thầu; hoàn thiện công tác quản lý, nâng cao năng lực và trình độ của đội ngũ cán bộ trong việc xây dựng HSDT và triển khai thực hiện các gói thầu đã thắng thầu; giúp nhà thầu đầu tư có trọng điểm nhằm nâng cao năng lực về kĩ thuật, máy móc, thiết bị công nghệ…. Từ đó, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của các nhà thầu.
Bên cạnh đó, thông qua các lần tham gia đấu thầu, dù thắng thầu hay không cũng sẽ giúp các nhà thầu tích lũy được kinh nghiệm, tìm được ra nguyên nhân thất bại để từ đó hoàn thiện sản phẩm từ các góc độ khác nhau như chất lượng, giá cả, dịch vụ,… Mặt khác, đấu thầu tạo cơ hội cho các nhà thầu gặp gỡ nhau, tìm hiểu về những lợi thế cũng như hạn chế của các đổi thủ cạnh tranh để hoàn thiện mình và tìm kiếm cơ hội hợp tác, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm giữa các nhà thầu ở các nước phát triển với nhà thầu ở các nước đang phát triển. Đối với Nhà nước Đấu thầu là một công cụ quan trọng giúp các Chính phủ quản lý chi tiêu, sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước hiệu quả, tránh thất thoát. Quá trình đấu thầu tuân thủ các quy định chặt chẽ với sự tham gia của nhiều bên, do đó việc sử dụng vốn ngân sách sẽ được các cơ quan quản lý nhà nước xem xét, quản lý và đánh giá một cách minh bạch các khoản chi tiêu, chống lại các hành vi gian lận, tham nhung và lãng phí. Đấu thầu tạo nên tính cạnh tranh lành mạnh trong lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản, hạn chế việc sử dụng phương thức chỉ định thầu.
Bởi lẽ, đối với những dự án, công trình lớn, yêu cầu về kĩ thuật, công nghệ, trình độ của nhà thầu cao, nếu áp dụng phương thức chỉ định thầu sẽ không tạo được tính khách quan và minh bạch, dễ 8 lâm vào tình trạng nhà thầu có được công trình là do các mối quan hệ. Những trường hợp như vậy sẽ không thực hiện được dự án hoặc thực hiện không hiệu quả, không bảo đảm các tiến độ yêu cầu của gói thầu.