Chương 1. Những vấn đề chung về xét xử vụ án tham nhũng của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay. Thực tiễn xét xử vụ án tham nhũng và những kiến nghị, giải pháp nâng cao hiệu quả xét xử vụ án tham nhũng của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XÉT XỬ VỤ ÁN THAM NHŨNG CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1.
Các khái niệm có liên quan đến xét xử các vụ án tham nhũng 1. Khái niệm xét xử vụ án hình sự Theo Từ điển Luật học (trang 869): “Xét xử là hoạt động xem xét, đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lí của vụ việc, từ đó nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc (xét xử vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính…)”. Theo Sổ tay thuật ngữ pháp lí thông dụng: Xét xử là hoạt động do Tòa án tiến hành theo pháp luật tố tụng, trong đó Tòa án sau khi nghiên cứu hồ sơ vụ án một cách khách quan toàn diện và đầy đủ các tình tiết của vụ án, tiến hành giải quyết và xử lý vụ án bằng việc ra bản án và các quyết định cần thiết có liên quan. Thuật ngữ “xét xử”, hiểu theo nghĩa là một giai đoạn tố tụng quan trọng - được thể hiện thông qua hình thức phiên tòa - là nơi nhìn nhận công khai kết quả của nhiều hoạt động khác như điều tra, truy tố, giám định, bào chữa.
để Tòa án độc lập phán quyết, thể hiện quyền lực Nhà nước, về bản chất của vụ án. Tòa án của bất cứ quốc gia nào trên thế giới cũng đều có chức năng xét xử. Xét xử có vai trò rất lớn trong việc giữ vững ổn định và phát triển của xã hội. Sự ổn định của trật tự pháp luật trong nước, việc giữ vững kỷ cương xã hội, sự tự do và an toàn của con người.
một phần quan trọng phụ thuộc vào hoạt động xét xử của Tòa án. Bằng việc xét xử nghiêm minh, đúng pháp luật, đúng người, đúng tội chẳng những có tác dụng trừng trị các phần tử phạm tội, giáo dục, cải tạo họ mà đồng thời còn góp phần ngăn chặn, phòng ngừa các vi phạm trong xã hội. Bằng việc giải quyết 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đúng các tranh chấp, Toà án góp phần bảo vệ lợi ích chính đáng của các tổ chức, cá nhân, tạo thuận lợi cho các giao dịch dân sự, kinh tế phát triển lành mạnh. Quá trình tiến hành giải quyết một vụ án hình sự trải qua rất nhiều giai đoạn khác nhau.
Trong đó có thể coi việc xét xử vụ án hình sự có một ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc giải quyết một vụ án hình sự bởi chỉ trong quá trình xét xử các chứng cứ mới được công khai và quyết định bị cáo có tội hay không có tội. Hiến pháp năm 2013 khẳng định Tòa án nhân dân tối cao, các Tòa án khác do luật định là những cơ quan duy nhất thực hiện quyền tư pháp, tức có chức năng xét xử các vụ án, giải quyết các việc có tranh chấp theo thẩm quyền quy định. Mọi bản án do các Toà án tuyên đều phải qua xét xử. Không ai có thể bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Toà án nhân dân đã có hiệu lực pháp luật.
Như vậy, xét xử là hoạt động đặc trưng, là chức năng nhiệm vụ của các Toà án. Các Toà án là các cơ quan duy nhất của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam đảm nhiệm chức năng xét xử. Hiến pháp năm 1992 quy định hệ thống tòa án gồm: “Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân địa phương, các Tòa án quân sự và các Tòa án khác do luật định”. Quy định này là nhằm xác định Tòa án được tổ chức theo địa giới hành chính địa phương từ cấp huyện đến cấp tỉnh.
Nghĩa là, có đơn vị hành chính cấp huyện hoặc cấp tỉnh thì đồng thời có Tòa án cấp huyện hoặc Tòa án cấp tỉnh. Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị về cải cách tư pháp đã xác định tổ chức hệ thống Tòa án theo cấp xét xử không phụ thuộc vào địa giới hành chính. Vì vậy, Hiến pháp năm 2013 đã thể chế quan điểm này về tổ chức Tòa án nhân dân, cụ thể là: Khoản 2 Điều 102 Hiến pháp sửa đổi quy định “Tòa án nhân dân gồm Tòa án nhân dân tối cao và các Tòa án khác do Luật định”. Căn cứ quy định trên, Điều 3 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 đã quy định Tổ chức Tòa án nhân dân gồm có: Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp cao, Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Tòa án nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh và tương đương; Tòa án quân sự.
Như vậy so với quy định trước đây, có bổ sung thêm quy định về Tòa án nhân dân cấp cao. Tuy nhiên vấn đề xác định tổ chức hệ thống Tòa án theo cấp xét xử không phụ thuộc vào địa giới hành chính vẫn chưa được giải quyết. Xét xử vụ án hình sự, như trên đã phân tích bao gồm hai giai đoạn là xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm. Pháp luật ghi nhận và đảm bảo thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc hai cấp xét xử là xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm.
Trong đó, xét xử sơ thẩm được quy định chặt chẽ từ thẩm quyền xét xử, chuẩn bị xét xử, những quy định chung về thủ tục tố tụng tại phiên tòa cho đến khi xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa, nghị án và tuyên án. Bởi vì xét xử sơ thẩm là xét xử lần thứ nhất, là giai đoạn trung tâm và có vai trò quan trọng bậc nhất do Toà án được giao thẩm quyền thực hiện theo quy định của pháp luật. Xét xử phúc thẩm vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng hình sự, trong đó Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án mà bản án, quyết định sơ thẩm đối với vụ án đó chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị nhằm kiểm tra tính có căn cứ và tính hợp pháp của bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm. Như vậy, xét xử vụ án hình sự là việc tòa án đánh giá một cách toàn diện, khách quan và đầy đủ các chứng cứ, các tình tiết của vụ án hình sự để quyết định có hành vi phạm tội xảy ra hay không, những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của người bị đưa ra xét xử để từ đó đưa ra một bản án (quyết định) một cách công minh và đúng pháp luật, có căn cứ và đảm bảo sức thuyết phục tránh bỏ lọt tội phạm và kết án oan người vô tội.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm xét xử vụ án tham nhũng “Tham nhũng” là một thuật ngữ có nghĩa rộng, được tranh luận khá sôi nổi trong các nghiên cứu về tham nhũng trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Theo Từ điển Luật học - Viện khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp thì tham nhũng là “hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn hưởng lợi ích vật chất trái pháp luật, gây thiệt hại cho tài sản của Nhà nước, tập thể, cá nhân, xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức”. Ở nước ta hiện nay, từ “tham nhũng” thường được dùng để chỉ hành vi đòi hối lộ và nhận hối lộ của những người có quyền lực trong bộ máy Nhà nước, còn từ “tham ô” được dùng để chỉ hành vi ăn cắp tài sản công.
Tham nhũng diễn ra trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội ở Việt Nam. Hội nghị Trung ương IX đã chỉ rõ, tệ tham nhũng, tiêu cực nổi lên nóng bỏng nhất trên 4 lĩnh vực chủ yếu, đó là: xây dựng cơ bản, quản lý và sử dụng đất đai, sử dụng ngân sách công và việc chi tiêu của các doanh nghiệp Nhà nước. Điều 3, Luật phòng, chống tham nhũng quy định 12 hành vi tham nhũng, bao gồm: Tham ô tài sản; Nhận hối lộ; Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản; Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi; Giả mạo trong công tác vì vụ lợi; Đưa hối lộ, môi giới hối lộ được thực hiện bởi người có chức vụ, quyền hạn để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi; Lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản của Nhà nước vì vụ lợi; Nhũng nhiễu vì vụ lợi; Không thực hiện nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che cho người có hành vi vi phạm pháp luật vì vụ lợi; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án vì vụ lợi. Tuy nhiên, không phải mọi 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hành vi tham nhũng đều bị xử lý về mặt hình sự mà chỉ những hành vi hội đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm quy định trong Bộ luật Hình sự thì mới được xác định là tội phạm và bị xử lý bằng biện pháp hình sự.
Cụ thể, Bộ luật hình sự năm 1999 (được sửa đổi, bổ sung năm 2009) quy định các hành vi tham nhũng ở phần các tội phạm về tham nhũng như sau: Tội tham ô tài sản (Điều 278); Tội nhận hối lộ (Điều 279); Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 280); Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi (Điều 281); Tội lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi (Điều 282); Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng với người khác để trục lợi (Điều 283); và Tội giả mạo trong công tác vì vụ lợi (Điều 284).