Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách nhà nước cấp quận là mắt xích cốt lõi trong hệ thống tài chính công, quyết định trực tiếp đến năng lực hiện thực hóa các mục tiêu an sinh xã hội và nâng cấp cơ sở hạ tầng đô thị. Quận Kiến An, với vị trí cửa ngõ phía Tây Nam thành phố Hải Phòng, sở hữu diện tích tự nhiên 2.929,2 ha cùng quy mô dân số hơn 110.000 người phân bổ tại 10 phường. Trong giai đoạn 2012 - 2016, tốc độ tăng trưởng tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn đạt bình quân 22% mỗi năm, phản ánh sự phát triển kinh tế mạnh mẽ của địa phương. Tuy nhiên, công tác quản trị tài khóa thực tế bộc lộ nhiều thách thức lớn khi chỉ tiêu thu cân đối ngân sách trong 3 năm liên tiếp từ 2014 đến 2016 không đạt mức dự toán được giao, đồng thời áp lực chi thường xuyên gia tăng gây sức ép lớn lên nguồn vốn đầu tư phát triển.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý tài chính công cấp quận, tiến hành mổ xẻ thực trạng thu chi ngân sách giai đoạn 2012 - 2016, từ đó đề xuất các biện pháp khoa học nhằm hoàn thiện quy trình lập, chấp hành, quyết toán và thanh tra ngân sách tại địa phương. Về phạm vi, đề tài tập trung nghiên cứu toàn diện hệ thống ngân sách của 10 đơn vị hành chính cấp phường thuộc quận Kiến An trong mốc thời gian 5 năm, định hướng mục tiêu phát triển kinh tế xã hội đến năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, đảm bảo tỷ lệ hoàn thành dự toán thu thuế đạt trên 100%, kiểm soát tỷ lệ hộ nghèo dưới mức 0,67% và tạo đòn bẩy tài chính thúc đẩy tăng trưởng thương mại dịch vụ đạt mức 18% đến 20% mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phân cấp tài khóa và lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại định hướng kết quả. Quá trình vận hành ngân sách cấp quận được phân tích qua mô hình chu trình quản lý 4 giai đoạn khép kín gồm: lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán và kiểm tra, giám sát tài chính.

Trong khuôn khổ đề tài, 4 khái niệm then chốt được chuẩn hóa và áp dụng xuyên suốt:

  1. Ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định, thực hiện trong thời hạn một năm dương lịch.
  2. Quản lý ngân sách nhà nước cấp quận là quá trình các cơ quan chính quyền địa phương sử dụng thẩm quyền luật định để huy động, phân bổ và giám sát các nguồn tài chính công nhằm phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế, trật tự xã hội trên địa bàn quận.
  3. Phân cấp quản lý ngân sách là sự phân định phạm vi trách nhiệm, quyền hạn giữa các cấp chính quyền trong việc quản lý, điều hành nguồn thu và nhiệm vụ chi.
  4. Cân đối ngân sách nhà nước là mối quan hệ tương quan giữa tổng số thu và tổng số chi trong một năm tài chính nhằm đảm bảo sự ổn định kinh tế vĩ mô.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ 5 bộ báo cáo quyết toán tài chính thường niên giai đoạn 2012 - 2016 của Ủy ban nhân dân quận Kiến An, Sở Tài chính thành phố Hải Phòng, Chi cục Thuế và Phòng Tài chính - Kế hoạch quận Kiến An. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp phỏng vấn chuyên sâu với cỡ mẫu gồm 15 cán bộ lãnh đạo và chuyên viên nghiệp vụ đang trực tiếp điều hành công tác tài khóa tại các cơ quan chuyên môn của quận.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm tiếp cận đúng các chuyên gia có kinh nghiệm trên 5 năm trong lĩnh vực lập và kiểm soát ngân sách địa phương. Để xử lý thông tin, tác giả lựa chọn phương pháp thống kê kinh tế mô tả, phân tích chuỗi thời gian, so sánh tỷ đối và tuyệt đối kết hợp kiểm tra định mức ngân sách. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đánh giá chính xác độ chệch giữa dự toán và số thực hiện, bóc tách cơ cấu nguồn thu từ hơn 800 doanh nghiệp và 5.000 hộ kinh doanh, từ đó nhận diện rõ nguyên nhân khách quan và chủ quan trong chu trình quản lý ngân sách giai đoạn 2012 - 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại quận Kiến An giai đoạn 2012 - 2016 đã làm rõ các phát hiện then chốt sau:

Thứ nhất, cơ cấu nguồn thu ngân sách có sự dịch chuyển mạnh mẽ theo hướng tăng dần tỷ trọng bền vững. Tỷ trọng thu từ thuế trong tổng thu ngân sách tăng từ 43% năm 2012 lên 49% năm 2013, đạt đỉnh 67% năm 2014 và duy trì ở mức 61% vào năm 2016, đạt tỷ lệ bình quân 57% trong cả giai đoạn. Các khoản thu từ thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế môn bài luôn ghi nhận mức tăng trưởng dương qua các năm.

Thứ hai, nguồn thu từ phí và lệ phí có xu hướng giảm sút đáng kể, từ mức 26% năm 2012 và 25% năm 2013 giảm mạnh xuống còn 12% năm 2014, 10% năm 2015 và đạt 13% năm 2016, đạt tỷ trọng bình quân 17%. Trong khi đó, các khoản thu khác chiếm tỷ trọng trung bình 26%, cho thấy nguồn thu ngoài thuế vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc cân đối ngân sách địa phương.

Thứ ba, công tác lập và chấp hành dự toán thu bộc lộ sự thiếu đồng bộ rõ nét. Trong hai năm 2012 - 2013, tổng thu ngân sách đều vượt dự toán trên 100%. Tuy nhiên, trong 3 năm 2014, 2015 và 2016, chỉ tiêu tổng thu ngân sách và thu cân đối đều không đạt mức dự toán thành phố giao, mặc dù tổng số thu tuyệt đối của năm sau vẫn cao hơn năm trước.

Thứ tư, công tác phân bổ chi ngân sách chịu áp lực nặng nề từ việc đảm bảo an sinh xã hội cho hơn 110.000 người dân với mật độ dân số rất cao lên đến 14.102 người/km2. Diện tích đất khu dân dụng chỉ đạt bình quân 32,5m2/người, thấp hơn nhiều so với tiêu chuẩn quy định từ 70 đến 80m2/người, khiến nhiệm vụ chi đầu tư nâng cấp hạ tầng kỹ thuật tại 10 phường gặp nhiều hạn chế về quỹ đất và vốn đối ứng.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa dự toán và số thực hiện trong giai đoạn 2014 - 2016 bắt nguồn từ việc công tác dự báo kinh tế chưa bám sát biến động thị trường và đặc thù kinh doanh nhỏ lẻ của hơn 5.000 hộ cá thể trên địa bàn. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý nợ đọng thuế chưa thực sự triệt để, dẫn đến tình trạng thất thu thuế ngoài quốc doanh.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu cùng chủ đề tại quận Cầu Giấy của tác giả Nguyễn Thị Chiến năm 2015 và huyện Khoái Châu của tác giả Vũ Thành Nam năm 2014, kết quả tại quận Kiến An có sự tương đồng về tình trạng dự toán chi thường xuyên chưa thực sự sát với nhu cầu thực tế và nguồn thu còn phụ thuộc vào các khoản thu từ đất. Tuy nhiên, điểm khác biệt mang tính ưu thế của quận Kiến An là sự bứt phá của ngành thương mại dịch vụ với tốc độ tăng trưởng 18% đến 20% mỗi năm, tạo dư địa lớn để mở rộng cơ sở thuế.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ diễn biến cơ cấu nguồn thu 5 năm được thể hiện tối ưu thông qua biểu đồ cột chồng tỷ lệ 100%, kết hợp cùng bảng thống kê chuỗi thời gian so sánh chi tiết giữa số dự toán và số thực hiện, giúp các nhà quản lý dễ dàng nhận diện xu hướng suy giảm của nguồn thu phí, lệ phí để kịp thời điều chỉnh cơ chế phân cấp tài chính.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện toàn diện công tác quản lý ngân sách nhà nước tại quận Kiến An đến năm 2020, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược sau:

Thứ nhất, nâng cao chất lượng công tác lập dự toán thu, chi ngân sách. Ủy ban nhân dân quận Kiến An chỉ đạo Phòng Tài chính - Kế hoạch phối hợp với Ủy ban nhân dân 10 phường áp dụng phương pháp lập dự toán ngân sách dựa trên kết quả đầu ra, rút ngắn sai số dự báo thu xuống dưới mức 5% mỗi năm. Thời gian hoàn thành việc lập và thẩm định dự toán phải kết thúc trước ngày 15 tháng 11 hàng năm để trình Hội đồng nhân dân quận thông qua.

Thứ tư, siết chặt kỷ cương chấp hành dự toán và mở rộng nguồn thu bền vững. Chi cục Thuế quận Kiến An chủ trì triển khai hệ thống quản lý rủi ro thuế đối với 100% trong số hơn 800 doanh nghiệp và 5.000 hộ kinh doanh, đặt mục tiêu tăng trưởng thu thuế hàng năm từ 15% đến 20%, phấn đấu thu hồi trên 90% các khoản nợ thuế đọng trước ngày 31 tháng 12 hàng năm.

Thứ ba, kiểm soát chặt chẽ quy trình chi ngân sách và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn qua Kho bạc Nhà nước. Thực hiện tiết kiệm triệt để tối thiểu 10% chi thường xuyên tại các cơ quan quản lý hành chính, tập trung nguồn lực tài chính cho 6 trường học đã đạt chuẩn quốc gia và nâng cấp hạ tầng giao thông đô thị tại các trục đường chính như Lê Duẩn, Trường Chinh giai đoạn 2017 - 2020.

Thứ tư, hiện đại hóa công tác kiểm tra, thanh tra và quyết toán tài chính. Phòng Tài chính - Kế hoạch cùng Thanh tra quận tiến hành kiểm tra chuyên đề định kỳ tối thiểu 20% các đơn vị sử dụng ngân sách mỗi năm, đảm bảo 100% các đơn vị trực thuộc nộp báo cáo quyết toán đúng thời hạn quy định, triệt tiêu tình trạng quyết toán chậm niên độ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, lãnh đạo Ủy ban nhân dân và Hội đồng nhân dân quận Kiến An cùng 10 phường trực thuộc. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và số liệu thực chứng 5 năm để hoạch định chính sách tài khóa địa phương, phân bổ nguồn lực cân đối và xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế xã hội giai đoạn tiếp theo.

Thứ hai, cán bộ lãnh đạo và chuyên viên Phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục Thuế, Kho bạc Nhà nước tại các quận, huyện thuộc thành phố Hải Phòng. Tài liệu này đóng vai trò như một cẩm nang nghiệp vụ giúp chuẩn hóa quy trình lập dự toán, rà soát đối tượng nộp thuế và quản lý chi tiêu công minh bạch.

Thứ ba, các nhà nghiên cứu, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Quản lý công, Tài chính - Ngân hàng. Công trình là tài liệu tham khảo chất lượng về phương pháp phân tích chuỗi số liệu tài chính địa phương và mô hình quản lý ngân sách nhà nước cấp cơ sở.

Thứ tư, các doanh nghiệp và hợp tác xã trên địa bàn quận Kiến An. Nắm bắt định hướng tài khóa, quy hoạch hạ tầng và các quy định quản lý thuế giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng phương án sản xuất kinh doanh phù hợp với định hướng phát triển của địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Vì sao tổng thu cân đối ngân sách quận Kiến An giai đoạn 2014 - 2016 không đạt dự toán được giao? Trả lời: Nguyên nhân chủ yếu do công tác dự toán giai đoạn này giao chỉ tiêu tăng thu khá cao trong khi quy mô kinh tế địa phương chủ yếu là hơn 5.000 hộ kinh doanh nhỏ lẻ, kết hợp với việc nguồn thu phí và lệ phí sụt giảm mạnh từ 26% năm 2012 xuống còn 10% đến 13% giai đoạn 2015 - 2016.

Câu hỏi 2: Nguồn thu từ thuế đóng góp vai trò như thế nào trong cơ cấu ngân sách quận Kiến An? Trả lời: Thu từ thuế là trụ cột lớn nhất, chiếm tỷ trọng bình quân 57% trong tổng thu ngân sách giai đoạn 2012 - 2016. Tỷ trọng này đã tăng trưởng mạnh từ 43% năm 2012 lên 61% năm 2016 nhờ sự đóng góp tích cực của thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp từ hơn 800 doanh nghiệp.

Câu hỏi 3: Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 mang lại những đổi mới trọng tâm nào cho ngân sách cấp quận? Trả lời: Luật mới tăng cường phân cấp nguồn thu, quy định rõ ràng thẩm quyền của Hội đồng nhân dân, đồng thời bổ sung các quy định chặt chẽ về trần dư nợ vay và trách nhiệm giải trình của thủ trưởng đơn vị sử dụng ngân sách, giúp nâng cao tính tự chủ và kỷ luật tài chính tại 10 phường.

Câu hỏi 4: Thách thức lớn nhất về hạ tầng ảnh hưởng đến quản lý chi ngân sách tại quận Kiến An là gì? Trả lời: Mật độ dân số cao lên tới 14.102 người/km2 trong khi diện tích đất khu dân dụng chỉ đạt 32,5m2/người tạo ra áp lực rất lớn cho ngân sách trong việc bố trí vốn giải phóng mặt bằng và đầu tư xây dựng các công trình phúc lợi công cộng đô thị.

Câu hỏi 5: Biện pháp nào giúp nâng cao tính chính xác trong công tác lập dự toán thu ngân sách hàng năm? Trả lời: Biện pháp căn bản là chuyển đổi sang mô hình dự toán dựa trên kết quả đầu ra, ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu kê khai thuế của 100% doanh nghiệp và cơ sở kinh doanh, giúp hạ tỷ lệ sai lệch dự toán thực tế xuống dưới mức 5%.

Kết luận

  • Tốc độ tăng trưởng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn quận Kiến An đạt mức bình quân 22% mỗi năm trong giai đoạn 2012 - 2016, khẳng định tiềm năng kinh tế vững chắc của cửa ngõ phía Tây Nam thành phố.
  • Cơ cấu nguồn thu chuyển biến tích cực khi tỷ trọng thu từ thuế tăng từ 43% lên 61%, đóng vai trò trụ cột chiếm trung bình 57% tổng thu ngân sách toàn quận.
  • Công tác lập dự toán bộc lộ khoảng trống trong giai đoạn 2014 - 2016, đòi hỏi phải đổi mới toàn diện quy trình phân tích và dự báo tài chính theo định hướng kết quả đầu ra.
  • Nghiên cứu đề xuất đồng bộ 4 giải pháp trọng tâm: chuẩn hóa lập dự toán, quản lý chặt chẽ 100% đối tượng nộp thuế, tiết kiệm 10% chi thường xuyên và tăng cường thanh tra định kỳ 20% đơn vị sử dụng ngân sách mỗi năm.
  • Hệ thống giải pháp đề ra tạo lộ trình hoàn thiện công tác quản lý tài chính công giai đoạn 2017 - 2020, góp phần đưa kinh tế quận Kiến An tăng trưởng thương mại dịch vụ từ 18% đến 20% hàng năm.

Các cơ quan quản lý tài chính và chính quyền địa phương cần khẩn trương áp dụng bộ giải pháp này vào chu trình điều hành ngân sách thực tế để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị tài khóa trong giai đoạn mới.