Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHIÊN TÒA HÌNH SỰ SƠ THẨM TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm phiên tòa hình sự sơ thẩm Trong quá trình xét xử vụ án hình sự, những người tiến hành tố tụng phải tuân thủ nhiều nguyên tắc cơ bản, trong đó nguyên tắc hai cấp xét xử được qui định trong Luật TTHS các nước. Nguyên tắc hai cấp xét xử được ghi nhận trong Hiến pháp Việt Nam năm 2013 “Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảm”. Nội dung của nguyên tắc này có xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm, trong đó xét xử sơ thẩm được coi là trọng tâm và có tính chất bắt buộc của quá trình giải quyết vụ án hình sự.
Để đảm bảo dân chủ, xét xử đúng người, đúng tội, áp dụng đúng pháp luật, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của con người là một trong những đặc điểm của nhà nước pháp quyền. Quá trình giải quyết vụ án phải trải qua các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử. Khi một hành vi vi phạm pháp luật có dấu hiệu tội phạm bị phát hiện sẽ diễn ra hoạt động khởi tố vụ án và điều tra để xác định người thực hiện hành vi này, nếu có thực hiện thì phạm vào tội gì, thuộc điều khoản nào của luật hình sự. Khi có kết quả điều tra, cơ quan công tố truy tố người bị buộc tội bằng bản cáo trạng ra trước tòa để xét xử, Tòa án mở phiên tòa để phán quyết đối với người bị buộc tội.
Như vậy xét xử vụ án hình sự là giai đoạn cuối cùng của hoạt động tố tụng hình sự, về nguyên tắc được kết thúc bởi phiên tòa. Xét xử là một trong những chức năng của Nhà nước, đó là việc thực hiện quyền tư pháp, nhân danh Nhà nước để ra phán quyết, nhằm giải quyết xung đột, trừng trị tội phạm qua đó bảo vệ, khôi phục trật tự pháp luật, bảo vệ quyền lợi của Nhà nước. Hoạt động xét xử hình sự xuất hiện từ thời kỳ chiếm hữu nô lệ cùng với sự xuất hiện của “tội phạm”- hành vi nguy hiểm được luật hình sự bảo vệ. Tuy nhiên trong thời kỳ chiếm hữu nô lệ, phong kiến thì không có tổ chức hệ thống Tòa 6 án có chức năng xét xử như ngày nay.
Các Tòa án riêng biệt với chức năng xét xử được thành lập ở mọi quốc gia. Khái niệm xét xử, theo Từ điển luật học, “xét xử” là hành động xem xét, đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc, từ đó nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc [52].TSKH Lê Cảm thì: Xét xử vụ án hình sự là giai đoạn thứ tư và cuối cùng, trung tâm và quan trọng nhất của hoạt động tố tụng hình sự, mà trong đó cấp Tòa án có thẩm quyền căn cứ vào các quy định của pháp luật tố tụng hình sự tiến hành: 1) áp dụng các biện pháp chuẩn bị cho việc xét xử, 2) Đưa vụ án hình sự ra xét xử theo thủ tục sơ thẩm để xem xét về thực chất vụ án, đồng thời trên cơ sở kết quả tranh tụng công khai và dân chủ của hai bên (buộc tội và bào chữa) phán xét về vấn đề tính chất tội phạm (hay không) của hành vi, có tội (hay không) của bị cáo (hoặc xét xử vụ án theo thủ tục phúc thẩm - nếu bản án hay quyết định sơ thẩm đã được tuyên và chưa có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng cáo, kháng nghị hoặc kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của bản án hay quyết định đã có hiệu lực pháp luật theo trình tự giám đốc thẩm hoặc tái thẩm - nếu bản án hay quyết định đó bị kháng nghị) và cuối cùng, tuyên bản án (quyết định) của Tòa án có hiệu lực pháp luật nhằm giải quyết vấn đề trách nhiệm hình sự một cách công minh và đúng pháp luật, có căn cứ và đảm bảo sức thuyết phục. Thời điểm của giai đoạn này được bắt đầu từ khi Tòa án nhận được hồ sơ vụ án hình sự (với quyết định truy tố bị can trước Tòa án kèm theo bản cáo trạng) do Viện kiểm sát chuyển sang và kết thúc bằng một bản án (quyết định) có hiệu lực pháp luật của Tòa án [10]. Theo Từ điển Tiếng việt, sơ thẩm được hiểu là: “Xét xử một vụ án với tư cách là Tòa án ở cấp xét xử thấp nhất”(53).
Nghiên cứu pháp luật về phiên tòa ở các quốc gia thấy để việc xét xử đảm bảo thận trọng, chính xác, khách quan, đúng 7 pháp luật nên đều thực hiện chế độ hai cấp xét xử là sơ thẩm và phúc thẩm và sơ thẩm là cấp xét xử thấp nhất cũng là cấp xét xử đầu tiên. Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là bước đầu tiên, chỉ khi xét xử sơ thẩm kết thúc có bản án quyết định được ban hành và mới có căn cứ kháng cáo, kháng nghị để xét xử phúc thẩm. Xét xử phúc thẩm chỉ là quá trình xem xét bản án, quyết định sơ thẩm đã được Tòa án cấp sơ thẩm ban hành nhưng chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị. Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Khoa luật, Đại học Quốc gia Hà Nội đưa ra khái niệm: Xét xử sơ thẩm là giai đoạn tiếp theo của quá trình tố tụng hình sự trong đó, Tòa án có thẩm quyền, sau khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, lần đầu tiên đưa vụ án hình sự ra xem xét công khai trước phiên tòa nhằm xác định có hay không có tội phạm xảy ra, một người có phải là người phạm tội để từ đó đưa ra bản án, quyết định phù hợp với tính chất của vụ án mà Viện kiểm sát đã truy tố [14].
Theo Thạc sỹ Đinh Văn Quế - Nguyên Chánh Tòa hình sự-TAND Tối cao thì: Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là giai đoạn thể hiện tập trung và quan trọng nhất của quá trình giải quyết vụ án hình sự. Tại phiên toà, sau khi nghiên cứu khách quan, toàn diện và đầy đủ các tình tiết của vụ án một cách công khai, Toà án sẽ ra phán quyết bị cáo có tội hoặc không có tội, phạm tội gì và áp dụng điều khoản nào của Bộ luật hình sự để tuyên phạt bị cáo [28, tr. Những nội dung đã nêu cho thấy xét xử sơ thẩm hình sự là một phần chủ yếu của giai đoạn xét xử- giai đoạn cuối trong tố tụng hình sự, song có vị trí trung tâm mà thể hiện rõ nét nhất là ở phiên tòa có tính chất công khai để Tòa án nhân danh Nhà nước ra phán quyết giải quyết vụ án hình sự. Khái niệm xét xử đi liền với khái niệm “phiên tòa”, bởi hoạt động xét xử chủ yếu là hoạt động tại phiên tòa, phiên tòa là “lần họp để xét xử của Tòa án” [53].
Dưới góc độ pháp lý, Từ điển luật học [52] phiên tòa được hiểu “là hình thức hoạt động xét xử của Tòa án”. Theo từ điển Pháp- Việt, phiên tòa là “phiên họp của Tòa án xét xử các tội 8 phạm. Thành phần có chủ tọa phiên tòa là các Thẩm phán chuyên nghiệp, các HTND. Phiên tòa xét xử công khai, mọi người đều có quyền tham dự.
Trong trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật Nhà nước hoặc giữ gìn đạo đức xã hội thì Tòa án xét xử kín, nhưng khi tuyên án phải công khai” Từ điển Tiếng Anh thì từ “Trial” có nghĩa là phiên tòa, được giải nghĩa là sự xét xử một vụ. hình sự trước Tòa án có thẩm quyền, là phiên xử tại Tòa án có sự tham gia của Thẩm phán hoặc Bồi thẩm đoàn để quyết định về vụ việc. Từ khái niệm trên chúng ta có thể hiểu: phiên tòa là phiên họp theo trình tự nhất định do cơ quan thực hiện quyền tư pháp là Tòa án tổ chức, trong đó người chủ trì là Thẩm phán, có sự tham gia của HĐXX hoặc Bồi thẩm đoàn để xét xử vụ án. Tại phiên toà diễn ra việc xem xét, thẩm tra chứng cứ một cách công khai mà đối tượng chính là cáo trạng truy tố đối với người bị buộc tội do cơ quan Công tố đưa ra.
Phiên toà sơ thẩm là khâu cuối cùng của hoạt động xét xử sơ thẩm, sự kết thúc bằng việc Tòa án ra bản án kết tội hoặc tuyên bố bị cáo vô tội. Dưới góc độ tố tụng hình sự, xét xử sơ thẩm là hoạt động trung tâm trong đó phiên tòa là hoạt động chủ yếu của hoạt động này. Phiên tòa là nơi Tòa án bằng thủ tục công khai, toàn diện thực hiện cuộc điều tra chính thức thông qua tranh tụng để xác định sự thật khách quan của vụ án. Tòa án ra bản án, quyết định trên cơ sở các chứng cứ được thu thập và kiểm tra công khai tại phiên tòa.
Việc chứng minh bao gồm cả quá trình thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ được các chủ thể có quyền và lợi ích khác nhau thực hiện một cách bình đẳng, dân chủ tại phiên tòa khi xét hỏi cũng như tranh tụng. Tại phiên tòa phiên tòa hình sự sơ thẩm có sự xuất hiện cả 3 chức năng của tố tụng hình sự là: buộc tội, bào chữa và xét xử. Phiên tòa sơ thẩm xuất hiện đầy đủ các bên tham gia tố tụng nhất, bên buộc tội là Kiểm sát viên đưa ra quan điểm truy tố bằng bản cáo trạng, bị cáo cũng như người bào chữa cho bị cáo là bên gỡ tội. Bản chất của phiên tòa hình sự cũng như của tố tụng hình sự là việc xử lý tội phạm.
Do đó, các bên tham gia phiên tòa bên buộc tội (cơ qua Công tố của Nhà nước) và bên gỡ tội (bị cáo, người bào chữa) không thể thỏa thuận với nhau về tội 9 danh và hình phạt để chấm dứt quá trình tố tụng. Quan hệ giữa cơ quan tiến hành tố tụng và người bị buộc tội thường là quan hệ bất bình đẳng. Trong dân sự, nguyên đơn có quyền thay đổi bổ sung, rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu khởi kiện; HĐXX chỉ giải quyết trên yêu cầu được đưa ra tại phiên tòa và phụ thuộc vào quyền tự định đoạt của các đương sự. Các đương sự tại phiên tòa dân sự tuyệt đối bình đẳng với nhau về quyền và nghĩa vụ, có quyền thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án để chấm dứt quá trình tố tụng.
