CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp 1. Khái niệm và phân loại hiệu quả kinh doanh a. Khái niệm hiệu quả kinh doanh Trong nền kinh tế thị trường như hiện nay, mọi doanh nghiệp hoạt động kinh doanh muốn tồn tại và phát triển được thì phải có lợi nhuận.
Nhưng việc giữ doanh nghiệp tồn tại lâu dài thì phải có hiệu quả. Hiệu quả kinh doanh càng cao, các doanh nghiệp càng có nhiều cơ hội đầu tư mở rộng thị trường và phát triển. Khi nghiên cứu về hiệu quả kinh doanh, có nhiều tác giả trong và ngoài nước đưa ra các khái niệm về hiệu quả hay hiệu quả kinh doanh khác nhau. Mỗi nhà nghiên cứu dựa vào góc độ nhìn nhận và cách tiếp cận, thời điểm khác nhau lại đưa ra một quan điểm khác nhau về khái niệm này.
Trong cuốn Kinh tế học (1948), Paul A. Samuelson đưa ra quan điểm: “Hiệu quả tức là sử dụng một cách hữu hiệu nhất các nguồn lực của nền kinh tế để thỏa mãn nhu cầu, mong muốn của con người”. Với cách tiếp cận này, tác giả đã nêu lên được đặc tính của khái niệm hiệu quả đó là sử dụng một cách tối ưu các nguồn lực và mục đích của hoạt động. Tuy nhiên, quan điểm này chưa đưa ra được cách xác định hiệu quả kinh doanh.
Theo giáo trình “Phân tích kinh tế doanh nghiệp thương mại” (2008), Đại học Thương mại: “Hiệu quả kinh doanh là một phạm trù kinh tế khách quan phản ánh các lợi ích kinh tế - xã hội đạt được từ quá trình hoạt động kinh doanh. Hiệu quả kinh doanh bao gồm hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội trong đó hiệu quả kinh tế có vai trò, ý nghĩa quyết định”. Theo đó hiệu quả kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn nhân lực, vật lực của doanh nghiệp để đạt được kết quả kinh tế cao nhất với chi phí thấp nhất. Hiệu quả kinh doanh là một trong các công cụ hữu hiệu để các nhà quản trị thực hiện các chức năng của mình.
Hiệu quả kinh doanh là một phạm trù kinh tế có tính chất định lượng về tình hình phát triển của các hoạt động kinh doanh, nó phản ánh sự phát triển kinh tế theo chiều sâu của các chủ thể kinh tế, đồng thời nó phản ánh trình độ khai thác và sử dụng các nguồn lực của doanh nghiệp và của nền kinh tế quốc dân trong quá trình hoạt động nhằm thực hiện mục tiêu kinh tế. Từ đó nó giúp các nhà quản trị phân tích và tìm ra các nhân tố để đưa các giải pháp thích hợp để nhằm nâng cao hiệu quả 6 Luan van Tóm lại, Có rất nhiều khái niệm về hiệu quả kinh doanh được đưa ra phù hợp với từng thời kì, từng giai đoạn. Nhưng để phù hợp với đề tài này ta có thể kết luận về khái niệm về hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp như sau : "Hiệu quả kinh doanh là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực để đạt được mục tiêu đã đặt ra, nó biểu hiện mối tương quan giữa kết quả thu được và những chi phí bỏ ra để có được kết quả đó, độ chênh lệch giữa hai đại lượng này càng lớn thì hiệu quả càng cao”. Phân loại hiệu quả kinh doanh Trong công tác quản lý, xét theo nhiều mặt khác nhau thì hiệu quả kinh doanh được biểu hiện dưới các dạng khác nhau.
Mỗi dạng có những đặc trưng và ý nghĩa khác nhau theo các cách phân loại khác nhau. Việc phân chia hiệu quả kinh doanh theo các tiêu thức khác nhau có tác dụng giúp công tác quản lý kinh doanh được thực hiện dễ dàng hơn. Phân loại hiệu quả kinh doanh có rất nhiều nhưng trong phạm vi nghiêm cứu đề tài này thì ta chọn phân loại sau: Căn cứ vào phạm vi tính toán hiệu quả, nguời ta phân ra làm hai loại: Hiệu quả kinh doanh tổng hợp và hiệu quả kinh doanh bộ phận. Hiệu quả kinh doanh tổng hợp: Hiệu quả kinh doanh tổng hợp phản ánh khái quát trình độ lợi dụng mọi nguồn lực và đưa ra kết luận tính hiệu quả kinh doanh của toàn bộ quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp (hay một đơn vị bộ phận của doanh nghiệp) trong một thời kỳ xác định Hiệu quả kinh doanh bộ phận: Hiệu quả kinh doanh bộ phận là hiệu quả kinh doanh phản ánh trình độ lợi dụng một nguồn lực cụ thể theo lĩnh vực (sử dụng vốn, lao động) cụ thể của doanh nghiệp.
Hiệu quả kinh doanh bộ phận là sự thể hiện trình độ và khả năng sử dụng bộ phận trong quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp chỉ phản ánh hiệu quả ở từng lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp chứ không chỉ phản ánh hiệu quả ở từng lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp chứ không phản ánh hiệu quả của doanh nghiệp. Nó là thước đo quan trọng, làm cơ sở để đánh giá việc thực hiện mục tiêu kinh tế của doanh nghiệp. Khái niệm nâng cao hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Do yêu cầu của sự tồn tại và phát triển của mỗi doanh nghiệp đòi hỏi nguồn thu nhập của doanh nghiệp phải không ngừng tăng lên. Nhưng trong điều kiện nguồn vốn và các yếu tố kỹ thuật cũng như các yếu tố khác của quá trình sản xuất chỉ thay đổi trong khuôn 7 Luan van khổ nhất định thì để tăng lợi nhuận đòi hỏi các doanh nghiệp phải nâng cao hiệu quả kinh doanh Nâng cao hiệu quả kinh doanh là cơ sở cơ bản để đảm bảo sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp.
Sự tồn tại của doanh nghiệp được xác định bởi sự có mặt của doanh nghiệp trên thị trường, mà hiệu quả kinh doanh lại là nhân tố trực tiếp đảm bảo sự tồn tại đó. Do đó, việc nâng cao hiệu quả kinh doanh là một đòi hỏi tất yếu khách quan đối với tất cả các doanh nghiệp hoạt động trong cơ chế thị trường hiện nay. Nâng cao hiệu quả kinh doanh là nâng cao năng suất lao động xã hội và tiết kiệm nguồn lực lao động xã hội. Đây là hai mặt có mối quan hệ mật thiết của vấn đề hiệu quả kinh tế.
Chính việc khan hiếm nguồn lực và việc sử dụng chúng có tính cạnh tranh nhằm thỏa mãn nhu cầu ngày càng tăng của xã hội, đặt ra yêu cầu phải khai thác, tận dụng triệt để và tiết kiệm các nguồn lực Xét về khía cạnh kinh tế, theo tác giả Trương Hòa Bình trong tài liệu “Hiệu quả kinh tế và vai trò của nâng cao hiệu quả kinh tế trong sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp”: “Nâng cao hiệu quả kinh doanh tức là đã nâng cao khả năng sử dụng các nguồn lực có hạn trong sản xuất, đạt được sự lựa chọn tối ưu. Trong điều kiện khan hiếm các nguồn lực sản xuất thì nâng cao hiệu quả kinh doanh là điều kiện không thể không đặt ra đối với bất kỳ hoạt động sản xuất kinh doanh nào.” Tóm lại, với đề tài này ta có khái niệm về nâng cao hiệu quả kinh doanh như sau: “Nâng cao hiệu quả kinh doanh tức là nâng cao khả năng sử dụng các nguồn lực khan hiếm một cách triệt để và tiết kiệm nhằm tối đa hóa lợi nhuận và giúp doanh nghiệp phát triển lâu dài và đạt được các mục tiêu đã đề ra” 1. Một số lý thuyết về hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp 1. Lý thuyết về hiệu quả kinh doanh Hiện nay, với sự phát triển của nền kinh tế thị trường cùng với sự phát triển của xã hội thì lý thuyết về hiệu quả sản xuất kinh doanh ngày càng được phát triển, được hoàn thiện.
Tuy nhiên cũng có nhiều ý kiến khác nhau về thuật ngữ hiệu quả kinh doanh xuất phát từ các góc độ nghiên cứu, các góc nhìn khác nhau về vấn đề hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp Theo nhà kinh tế học người Anh- Adam Smith (1776) cho rằng: “Hiệu quả là kết quả đạt được trong hoạt động kinh tế, là doanh thu tiêu thụ hàng hóa”. Trong quan điểm này nhà kinh tế người Anh đã đánh đồng hiệu quả và kết quả mà thật ra giữa chúng có sự khác biệt. Theo ông thì các mức chi phí khác nhau mà mang lại cùng một kết quả thì có 8 Luan van hiệu quả như nhau. Như vậy Adam Smith mới chỉ quan tâm đến kết quả đầu ra mà chưa quan tâm đến các yếu tố đầu vào.
Theo quan điểm của tác giả Manfred Kuhn, theo ông: “Tính hiệu quả được xác định bằng cách lấy kết quả tính theo đơn vị giá trị chia cho chi phí kinh doanh”. Đây là quan điểm được nhiều nhà kinh tế và quản trị kinh doanh áp dụng vào tính hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp Hiệu quả kinh doanh = Kết quả kinh doanh đạt được / Chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó Quan điểm này đã đánh giá được tốt nhất trình độ lợi dụng các nguồn lực ở mọi điều kiện "động" của hoạt động sản xuất kinh doanh.Việc tính toán hiệu quả hoàn toàn có thể thực hiện được trong sự vận động và biến đổi không ngừng của hoạt động sản xuất kinh doanh, không phụ thuộc vào quy mô và tốc độ biến động khác nhau của chúng Theo Tác giả Nguyễn Văn Phúc (2016) cho rằng: “Hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp là phạm trù phản ánh mối quan hệ giữa kết quả kinh doanh mà doanh nghiệp thu được với chi phí hoặc nguồn lực bỏ ra để đạt được kết quả đó, được thể hiện thông qua các chỉ tiêu về khả năng sinh lời của doanh nghiệp”. Nếu đánh giá hiệu quả của doanh nghiệp theo quan điểm này, tức là chỉ khi nào đạt được kết quả cao nhất trong điều kiện chi phí thấp nhất mới được gọi là hiệu quả. Song trên thực tế, hiệu quả kinh doanh còn phụ thuộc vào trình độ quản lý, khả năng đưa ra quyết định của doanh nghiệp, sự cố gắng, nỗ lực.
Do đó, việc xác định hiệu quả kinh doanh của một doan nghiệp phụ thuộc vào hai mặt định lượng và định tính, chúng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Kết quả chỉ là yếu tố cần thiết để tính toán và phân tích hiệu quả. Kết quả chưa thể hiện được nó tạo ra ở mức nào và với chi phí bao nhiêu. Kết quả chỉ là sự phản ánh kết cục cuối cùng của đối tượng nghiên cứu. Hiểu đơn giản, kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp chính là những gì doanh nghiệp đạt được sau một quá trình kinh doanh nhất định.