CHƯƠNG 1 THỊ TRƯỜNG ĐIỆN CẠNH TRANH 1.1 Tổng quan xu hướng phát triển thị trường điện 1.1 Mô hình ngành điện truyền thống Qua nhiều thập kỷ, cấu trúc truyền thống của ngành điện được hình thành theo kiểu độc quyền liên kết dọc (Vertically integrated utility – VIU), trong đó việc mua bán và phân phối điện năng chỉ có thể được thực hiện trong một công ty điện lực có quyền sở hữu và vận hành tất cả các nhà máy điện, lưới truyền tải và lưới phân phối trên cùng một lãnh thổ nhất định. Theo cấu trúc độc quyền này thì mỗi công ty điện lực quản lý ba khối chính: khối nguồn phát, khối truyền tải, khối phân phối điện và các công ty này chủ yếu là thuộc chủ quyền của nhà nước với quan điểm cho rằng hệ thống điện là cơ sở hạ tầng kỹ thuật và việc phối hợp một cách đồng bộ cả ba khối trên sẽ đem lại hiệu quả tốt nhất. Với cấu trúc ngành điện truyền thống sẽ thuận tiện cho việc quản lý, đảm bảo tốt an ninh hệ thống [4]. Tuy nhiên, thực tế cho thấy trong mô hình liên kết dọc có nhiều hạn chế như: không có yếu tố cạnh tranh trong sản xuất và kinh doanh điện; chi phí sản xuất lớn; giá điện được xác định một cách chủ quan thiếu minh bạch; công nghệ lạc hậu gây cản trở cho quá trình phát triển kinh tế; cần có sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước để ngăn ngừa tác hại độc quyền.
Về phía khách hàng mua điện cũng không có cơ hội lựa chọn người bán, không được đáp ứng các dịch vụ tốt nhất về điện và phải trả chi phí sử dụng điện cao bất hợp lý. Để thúc đẩy quá trình cạnh tranh, mô hình độc quyền liên kết dọc phải được tái cấu trúc lại từ nguồn phát cho đến phân phối theo xu hướng thị trường điện cạnh tranh.2 Mô hình ngành điện theo cơ chế thị trường điện [14] Từ những hạn chế như đã nêu trên, vào đầu thập niên 80 của thế kỷ 20, xuất hiện làn sóng tái cấu trúc lại mô hình ngành điện liên kết dọc được nhiều nước trên thế giới nghiên cứu và phát triển chuẩn bị cho việc đưa cạnh tranh vào khâu phát 13 điện và phân phối bán lẻ, riêng khâu truyền tải và phân phối là mang tính độc quyền tự nhiên do qui mô độ lớn của ngành điện. Việc thực hiện tái cấu trúc ngành điện theo cơ chế thị trường cạnh tranh sẽ làm giảm chi phí vận hành mà khách hàng mua điện đã phải gánh chịu trong thị trường độc quyền. Chi phí phát điện giảm sẽ làm giảm giá thành cho một đơn vị công suất từ đó làm cho tính cạnh tranh được nâng cao, khách hàng sẽ có nhiều cơ hội để lựa chọn cho mình một nhà cung cấp tốt nhất.
Việc tái cấu trúc thị trường điện sẽ tạo ra nhiều cơ hội kinh doanh mới, góp phần phát triển kinh tế và ổn định chính trị. Công ty 1 VI Công ty 2 VI Công ty 3 VI Công ty 1HI Phát điện Phát điện Phát điện Công ty 2HI Truyền tải điện Truyền tải điện Truyền tải điện Công ty 3HI Phân phối điện Phân phối điện Phân phối điện Công ty 4HI Bán lẻ điện Bán lẻ điện Bán lẻ điện Khách hàng Khách hàng Khách hàng Hình 1.1: Xu hướng phát triển thị trường điện Điều kiện cần thiết cho sự phát triển và duy trì cạnh tranh hiệu quả trong cùng một lĩnh vực nói chung hay ngành điện nói riêng là sự tồn tại một lượng đủ các đối thủ cạnh tranh. Sự tích hợp theo chuỗi liên kết của các công ty về thuộc cùng một loại hình kinh doanh trong ngành điện đã dẫn đến giảm số lượng các đối 14 thủ cạnh tranh, xuất hiện độc quyền. Một trong những giải pháp được xem là hiệu quả khi tách bạch các hoạt động phát điện, truyền tải, phân phối và bán lẻ thành các công ty độc lập.
Khi đó sẽ xuất hiện các công ty độc lập hoạt động ở các khâu phát điện, truyền tải, phân phối và bán lẻ. Bảng tóm tắt các đặc tính của mô hình ngành điện truyền thống và mô hình thị trường điện cạnh tranh hoàn toàn Mô hình ngành điện Mô hình thị trường điện Đặc tính truyền thống cạnh tranh hoàn toàn Nhiệm vụ, mục tiêu Yếu tố chủ đạo là nhu cầu Yếu tố chủ đạo là chi phí kinh doanh của khách hàng Dịch vụ cung cấp Đảm bảo tiêu chuẩn Được khách hàng tin dùng Cơ cấu tổ chức Tập trung Phi tập trung Kế hoạch kinh doanh Chống lại những thay đổi Ủng hộ thay đổi Cách tiếp cận của kế Kế hoạch hợp nhất nguồn Chủ yếu là cung cấp hoạch lực Mục tiêu của thị Phân đoạn và định ra thị Thị trường hỗn hợp trường trường chiến lược Dựa trên phương pháp bù Dựa trên sự đánh giá của Chiến lược giá đắp chi phí quá khứ là chủ khách hàng yếu và chi phí biên Cơ cấu giá Không đa dạng Nhiều loại giá để lựa chọn 1.2 Quá trình hình thành và phát triển thị trường điện của một số nước trên thế giới 1.1 Tại liên hiệp Anh [4]: Năm 1983, thông qua luật điện lực, khuyến khích xây dựng các IPP (Independent Power Producer) bán điện cho Công ty điện lực trung ương CEGB (Central Electricity Generating Board). 15 Năm 1989, ra đời luật điện mới tạo cơ sở cho cải cách. CEGB được tách thành hai công ty phát điện National Power chiếm 46% và PowerGen chiếm 28% tổng công suất đặt của hệ thống điện Anh và xứ Wales, một công ty truyền tải quốc gia NGC (National Grid Company) có cổ đông là 12 công ty điện lực vùng được hình thành.
Thị trường điện hình thành tại Anh và xứ Wales theo mô hình cạnh tranh bán buôn, các giao dịch là bắt buộc thông qua thị trường. Tuy nhiên, vẫn có một số lượng nhỏ giao dịch theo hình thức hợp đồng song phương. Các khách hàng công nghiệp lớn và các công ty phân phối được quyền lựa chọn nhà cung cấp, tham gia lưới điện theo hình thức có điều tiết. NGC đóng vai trò điều độ hệ thống và vận hành thị trường.
Cơ quan điều tiết điện lực OFFER (Office of Electricity Regulatory) giữ vai trò điều tiết. Từ năm 1998, các khách hàng mua điện, kể cả các hộ gia đình đều có quyền lựa chọn người bán điện, như vậy thị trường bán lẻ điện cạnh tranh đã phát triển hoàn toàn. Năm 1999, cơ quan điều tiết điện lực và cơ quan điều tiết khí được sát nhập thành cơ quan điều tiết khí - điện OFGEM (Office of Gas and Electricity Regulatory). Năm 2002, tại liên hiệp Anh bắt đầu tiến hành cải cách tổ chức của thị trường điện, chuyển từ hình thức bắt buộc sang tự nguyện, hạn chế các rủi ro đối với người mua điện trên thị trường.2 Tại Australia [4]: Năm 1994, công ty điện lực bang Victoria được chia thành 5 công ty phát điện, 29 công ty phân phối cũ được sát nhập lại thành 5 công ty phân phối.
Lưới điện truyền tải được chia thành 2 vùng do 2 công ty quản lý. Cơ quan vận hành thị trường Victorian Power Exchange được thành lập để vận hành thị trường bán buôn điện và công ty lưới điện PowerNet Victoria quản lý lưới truyền tải điện. Mô hình ban đầu là cạnh tranh bán buôn. Năm 1996, bắt đầu hình thành thị trường bán lẻ ở ban Victoria, các khách hàng lớn được quyền lựa chọn mua điện từ 5 công ty phân phối.
Đến năm 2000, tất cả khách hàng được tự do lựa chọn nhà cung cấp. 16 Năm 1994, bắt đầu tái cơ cấu ngành điện bang New South Wales (NSW). Phần truyền tải của công ty điện lực Pacific Power được tách ra và hình thành một doanh nghiệp riêng thuộc sỡ hữu Nhà nước là công ty Trans Grid. Năm 1996, 25 công ty phân phối được sát nhập và tập đoàn hoá thành 6 công ty phân phối, thị trường bán buôn bang NSW bắt đầu đi vào hoạt động.
Thị trường điện quốc gia NEM (National Electricity Market) của Australia được thành lập theo từng giai đoạn trên cơ sở thị trường điện các bang. Giai đoạn 1 của thị trường hoạt động vào năm 1997 với sự liên kết của các bang Victoria, NSW và khu hành chính thủ đô. Đến cuối năm 1998, NEM bắt đầu đi vào hoạt động chính thức với sự tham gia thêm của 2 bang là South Australia và Queensland. Giai đoạn đầu thực hiện mô hình cạnh tranh bán buôn.
Từ năm 2002, bắt đầu thực hiện mô hình thị trường bán lẻ điện toàn phần, các hộ gia đình cũng có quyền lựa chọn nhà cung cấp. Công ty quản lý thị trường điện quốc gia NEMMCO (National Electricity Market Management Company) chịu trách nhiệm điều độ hệ thống và vận hành thị trường, các nguồn phát từ 30MW trở lên đều bắt buộc phải bán điện lên thị trường. Năm 1995, Cơ quan điều tiết điện lực quốc gia độc lập ACCC (Australian Competition and Consumer Commission) được thành lập. Từng bang lại có các Cơ quan điều tiết riêng cho thị trường điện từng bang.
Từ đầu năm 2005, các Cơ quan điều tiết liên bang và tiểu bang sẽ được thống nhất lại thành một Cơ quan điều tiết duy nhất.3 Tại Trung Quốc [4]: Năm 1996, Luật Điện lực ra đời là cơ sở khuyến khích các nhà đầu tư xây dựng các nhà máy điện độc lập IPP. Tính đến năm 1999, khoảng hơn 50% sản lượng điện của Trung Quốc là do các IPP sản xuất. Năm 1998, Trung Quốc bắt đầu tập trung nghiên cứu phát triển thị trường điện, xây dựng thị trường điện thí điểm tại một số tỉnh Sơn Đông, Thượng Hải, Triết Giang, Lianing. Hiện tại Triết Giang và một số tỉnh đã đưa thị trường điện vào hoạt động như Henan, Jiangu, Tứ Xuyên, Hunan.
Thị trường điện thí điểm của Trung Quốc được 17 xây dựng trên theo mô hình thị trường điện một người mua. Trong đó, công ty điện lực tỉnh đóng vai trò người mua duy nhất trên thị trường. Đồng thời với việc xây dựng thị trường điện, Trung Quốc đã thành lập Cơ quan điều tiết điện lực quốc gia làm nhiệm vụ quản lý, giám sát hoạt động của thị trường.4 Tại Chile [4] Năm 1982, Luật Điện lực ra đời. Ý tưởng đầu tiên được đưa ra để thực hiện xây dựng thị trường là chia tách các công ty nguồn và phân phối ra khỏi truyền tải.
Sau khi đã chia tách các công ty điện liên kết dọc, một loạt các thị trường điện khu vực đã được thành lập hoạt động theo điều khiển của các cơ quan vận hành hệ thống độc lập ISO (Independent System Operator). Tiếp theo là thành lập cơ quan điều tiết và tiến hành cải cách cơ bản về giá. Song song với việc cải tổ, quá trình tư nhân hoá cũng được tiến hành.
