Chương 1 VAI TRÒ CỦA NGUỒN LỰC THÔNG TIN ĐỐI VỚI CÁC TRƯỜNG VĂN HÓA NGHỆ THUẬT TRỰC THUỘC BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 1. Những vấn đề lý luận 1. Nguồn lực thông tin Hiện nay ở Việt Nam có rất nhiều khái niệm khác nhau về nguồn lực thông tin, và khái niệm này chưa được sử dụng một cách thống nhất. - Thuật ngữ “nguồn lực thông tin” được dịch từ thuật ngữ tiếng Anh “Information Resource”.
Đây cũng là một thuật ngữ mà nội hàm của nó chưa được xác định một cách rõ ràng. Có người cho rằng nó tương đương như vốn tài liệu trong các cơ quan thông tin, thư viện. Người khác lại cho rằng nguồn lực thông tin không chỉ bao hàm các nguồn lực về tài liệu mà còn bao gồm cả các thành phần khác như nhân lực thông tin, tài lực thông tin… có người lại đồng nghĩa nó với nguồn tin [23, tr. Ở dạng chung nhất, nguồn lực thông tin được hiểu như là tổ hợp các tin nhận được và tích lũy được trong quá trình phát triển khoa học và trong hoạt động thực tiễn của con người, để sử dụng nhiều lần trong sản xuất và trong quản lý xã hội.
Nguồn lực thông tin phản ánh các quá trình và hiện tượng tự nhiên được ghi nhận trong kết quả của các công trình nghiên cứu khoa học và trong các dạng tài liệu khác trong hoạt động nhận thức và trong thực tiễn [23, tr. Theo UNESCO: Nguồn lực thông tin là các dữ liệu thể hiện dưới dạng văn bản, số, hình ảnh, âm thanh được ghi lại trên một phương tiện theo quy ước và không theo quy ước. Các bộ sưu tập những kiến thức của con người, tổ chức và ngành công nghiệp thông tin [23, tr. Như vậy, điều đầu tiên cần khẳng định nguồn lực thông tin là tổ hợp các tin nhận được và tích lũy được trong quá trình phát triển khoa học và hoạt động thực tiễn của con người.
Nghĩa là nguồn lực thông tin chỉ là tổ hợp các tin khoa học và 14 công nghệ. Thứ hai, nguồn lực thông tin được thể hiện dưới dạng tài liệu với nhiều hình thức khác nhau. Từ đó, ta có thể đưa ra một định nghĩa sau về nguồn lực thông tin: Nguồn lực thông tin là tổ hợp các tài liệu phản ánh những kết quả nghiên cứu khoa học trong hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người… thành phần của nguồn lực thông tin bao gồm nhiều loại hình tài liệu như tài liệu giấy, tài liệu điện tử, tài liệu công bố, tài liệu không công bố… ngoài ra nguồn lực thông tin còn bao hàm cả bộ máy tra cứu, nhất là các cơ sở dữ liệu của các cơ quan thông tin. Nguồn lực thông tin mang những đặc tính sau: - Tính vật lý: nguồn lực thông tin được ghi lại, cố định trên một nền tảng vật chất như giấy, đĩa, băng từ,… - Tính cấu trúc: Nguồn lực thông tin phải có tính cấu trúc thể hiện ở chỗ các thông tin phải được trình bày, diễn đạt (nhận dạng về hình thức và nhận dạng về nội dung) theo các qui cách và tiêu chuẩn nhất định nhằm giúp con người có thể bảo quản an toàn và dễ dàng truy nhập thông tin.
- Tính truy nhập: Nguồn lực thông tin phải được tổ chức, kiểm soát sao cho nhiều người dùng tin dễ dàng truy cập. Có thể truy nhập tại chỗ hay truy nhập từ xa, muốn sử dụng và truy nhập phải có các cơ sở dữ liệu. Nguồn lực thông tin không bị hạn chế về thời gian và không gian, cùng một thời điểm có thể nhiều người cùng truy nhập sử dụng cùng một lúc dù ở bất kỳ nơn nào nếu đủ điều kiện truy nhập mạng. - Tính chia sẻ: tính chia sẻ của nguồn lực thông tin thể hiện ở khả năng trao đổi nhiều chiều giữa các hệ thống thông tin với nhau, muốn vậy giữa các hệ thống thông tin phải có sự tương thích.
Tiền đề của công nghệ trao đổi nhiều chiều này là sự tồn tại của các mạng. Việc cung cấp thông tin, dữ liệu, tài liệu không chỉ hạn chế trong khuôn khổ những gì cơ quan thông tin, thư viện đó có mà phải thực hiện nguyên lý chia sẻ nguồn lực thông tin dựa trên mạng trao đổi thông tin năng động có hiệu quả. 15 - Tính giá trị: Giá trị của nguồn lực thông tin càng cao khi có nhiều người sử dụng. Nguồn lực thông tin nếu được sử dụng một cách hợp lý sẽ có tác động thúc đẩy mạnh mẽ các quá trình hoạt động xã hội, kích thích sự sáng tạo của con người.
Nguồn lực thông tin chính là kết quả hoạt động trí tuệ của con người, con người có thể kiểm soát, khai thác các giá trị của chúng phục vụ cho nhu cầu phát triển. Nguồn lực thông tin là cơ sở của hoạt động thông tin thư viện từ việc tổ chức lưu trữ và khai thác nguồn lực thông tin, tới việc tạo ra các sản phẩm và dịch vụ thông tin cũng như là cơ sở để hợp tác và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan thông tin thư viện. Nguồn lực thông tin văn hóa nghệ thuật Nguồn lực thông tin VHNT là tài sản quí giá về lý luận và thực tiễn xây dựng nền văn hóa ở nước ta, cũng như mọi nguồn lực thông tin khác, nguồn lực thông tin VHNT có thể thay đổi theo sự phát triển của xã hội, của khoa học kỹ thuật. * Về nội dung: Nguồn lực thông tin VHNT bao gồm: - Thông tin lí luận văn hóa nghệ thuật: Lí luận VHNT là những thông tin, kiến thức được khái quát hóa về lĩnh vực VHNT [30, tr.
Loại thông tin này đóng vai trò quan trọng và chiếm tỉ lệ không nhỏ trong mảng thông tin VHNT nói chung và hoạt động VHNT nói riêng. Thông tin này có đối tượng sử dụng không nhiều, thường là các nhà nghiên cứu sử dụng cho mục đích nghiên cứu VHNT, người tham gia hoạt động và quản lý hoạt động VHNT. Là loại thông tin ở trình độ cao, khó hiểu, không phải đọc là lĩnh hội được ngay, không hấp dẫn người đọc. Thông tin lý luận VHNT bao gồm: + Các quan điểm của các nhà VHNT, các tác giả, các học giả và lĩnh vực VHNT.
Thông tin này là kim chỉ nam cho hoạt động VHNT. Ví dụ như: Quan điểm của Hồ Chí Minh về văn hóa, quan điểm của Lênin về văn hóa… + Đường lối, chính sách về VHNT. Đây là thông tin về chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của nhà nước về lĩnh vực VHNT, được cụ thể hóa bằng các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến VHNT. 16 + Nghiên cứu VHNT: đây là kết quả công trình nghiên cứu về lĩnh vực VHNT, từ đó đưa ra thông tin nhận định, kết luận về lí luận của lĩnh vực này.
Cụ thể có: Lý luận chung về VHNT, lịch sử VHNT, phê bình VHNT - Tác phẩm văn hóa nghệ thuật: là tác phẩm được tạo ra bởi các tác giả trong lĩnh vực VHNT. Đây là loại thông tin chiếm tỉ lệ nhiều nhất trong mảng thông tin VHNT. Sáng tác phẩm có nhiều loại, bao gồm: + Toàn tập: là một ấn phẩm bao gồm toàn bộ các tác phẩm của một tác giả, gồm những tác phẩm đã được xuất bản từ trước hay chưa hề xuất bản. Có thể phát hành trong một hay nhiều quyển với một nhan đề chung.
Ví dụ: Beethoven toàn tập, Picasso toàn tập. + Tuyển tập: là một sưu tập gồm nhiều bài, nhiều tác phẩm đã được tuyển chọn (của một hay nhiều tác giả). + Tác phẩm đồng tác giả: là sự cộng tác của nhiều người cùng sản xuất ra một tác phẩm trong đó mỗi cá nhân đều cùng phục trách một nhiệm vụ như nhau. + Tác phẩm riêng biệt: là kết quả lao động, là công trình, tác phẩm của một cá nhân, cơ quan tổ chức nào đó tạo ra.1480] - Tài liệu tra cứu: là những tài liệu, thông tin phục vụ cho mục đích tra tìm một thông tin, kiến thức nào đó về VHNT.
Tài liệu tra cứu về lĩnh vực VHNT bao gồm: + Bách khoa toàn thư: là một cuốn sách hay một bộ sách gồm nhiều bài viết về các đề tài thuộc mọi lĩnh vực tri thức thường được sắp xếp theo mẫu tự, hoặc là một tác phẩm tương tự nhưng được giới hạn trong một lĩnh vực hay một đề tài chuyên biệt. Ví dụ: Bách khoa toàn thư văn hóa Việt Nam + Từ điển: tài liệu tra cứu tập hợp thông tin về lĩnh vực Văn hóa Nghệ thuật và được sắp xếp theo một trật tự nhất định, cung cấp một kiến thức cần thiết đối với từng đơn vị (mục từ, cụm từ) mà nó đề cập. Ví dụ: từ điển văn hóa Chăm, từ điển hội họa… + Sổ tay tra cứu: là một giản yếu bao gồm một hay nhiều đề mục, ở trình độ căn bản hay trình độ cao, được sắp xếp theo một trật tự khoa học để có thể 17 nhanh chóng tìm vị trí của dữ kiện chứa trong tài liệu, và có thể mang theo một cách thuận tiện. Ví dụ: sổ tay tra cứu văn hóa Chăm, sổ tay du lịch Việt Nam.
* Về hình thức - Truyền thống: tài liệu được lưu giữ trên vật liệu truyền thống bằng các chất liệu: đá, mai rùa, tre, đất sét nung, vải, giấy, - Hiện đại: thông tin được lưu giữ trên các vật liệu bằng chất liệu hiện đại như: đĩa từ, đĩa quang, tệp máy tính (file), cơ sở dữ liệu, thông tin trên mạng thông tin: Intranet, Internet. * Về ngôn ngữ: tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hoa, tiếng Nga và một số ngôn ngữ khác theo nhu cầu người dùng tin. * Kênh thông tin - Thông tin công bố: là nguồn thông tin được các tác giả cá nhân và tập thể tạo ra, được xuất bản và phát hành rộng rãi đến mọi tầng lớp nhân dân, mọi người ai cũng được phép tiếp cận đến chúng. - Thông tin không công bố (lưu hành nội bộ): là nguồn thông tin được các tác giả cá nhân và tập thể tạo ra, được ấn bản và lưu hành nội bộ, phục vụ cho một số đối tượng nhất định.
Khai thác nguồn lực thông tin * Khai thác: là hoạt động thu lấy những sản vật có sẵn trong tự nhiên. Ví dụ: khai thác tài nguyên, khai thác lâm thổ sản, tận dụng hết khả năng tiềm tàng đang ẩn giấu…[25, tr. * Khai thác nguồn lực thông tin: là thuật ngữ chung để chỉ việc tìm tài liệu hay nguồn của tài liệu, cũng như những thông tin về nội dung, dữ liệu và sự kiện mà tài liệu đó cung cấp.