CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TY QUẢN LÝ QUỸ 1. KHÁI QUÁT VỀ CÔNG TY QUẢN LÝ QUỸ ĐẦU TƯ 1. Khái niệm Quỹ đầu tư Có nhiều quan điểm khác nhau về quá trình hình thành của các quỹ đầu tư, tuy nhiên đa phần các quan điểm đều cho rằng sự hình thành của quỹ đầu tư gắn liền với khủng khoảng kinh tế năm những năm cuối thế kỷ 18 ở Châu Âu. Vào thời điểm nền kinh tế Châu Âu kiệt quệ vì quá trình khai phá, xâm chiếm thuộc địa tràn lan, thì vào năm 1774, Adriaan van Ketwich - một nhà môi giới ở Amsterdam đã có một ý tưởng đó là tập trung các khoản tiền nhỏ của các nhà đầu tư thành một nguồn lớn hơn để đầu tư vào các loại chứng khoán đa dạng khác nhau.
Đây là một mô hình tương tự như các quỹ đóng ngày nay. Mô hình quỹ đầu tư này nhanh chóng lan rộng sang Anh, Pháp vào đầu thế kỷ 19 sau đó là Hoa Kỳ vào những năm 1890, nơi mà mô hình này phát triển mạnh mẽ nhất. Vào ngày 21/3/1894, quỹ tương hỗ (mutual fund) đầu tiên chính thức được thành lập tại Boston (Hoa Kỳ) với tên gọi là Quỹ tín thác các nhà đầu tư Massachusetts (Massachusetts Investers Trust - MIT), đánh dấu cho sự ra đời của mô hình quỹ tương hỗ hiện đại ngày nay. Cuộc khủng khoảng kinh tế thế giới năm 1929-1933 đã làm chậm quá trình phát triển của các quỹ đầu tư tại Hoa kỳ với việc xóa sổ hầu hết các quỹ đóng sử dụng nhiều đòn bẩy, tuy nhiên một số quỹ mở nhỏ vẫn tồn tại.
Sự ra đời của Ủy ban Chứng khoán và Sàn giao dịch Mỹ (SEC) năm 1934 cùng với sự ra đời của các đạo luật: Luật chứng khoán năm 1933, Luật Giao dịch chứng khoán năm 1934 và Luật Công ty đầu tư chứng khoán năm 1940 đã tạo nên cơ sở pháp lý cho hoạt động đầu tư cũng như góp phần khôi phục lại thị trường cho các quỹ đầu tư. Tiếp theo đó, một loạt các quy định và Luật có liên quan với các chỉ dẫn pháp lý bắt buộc các quỹ đầu tư phải tuân theo cũng được ban hành và còn được áp dụng đến ngày nay. 9 Tại Việt Nam, những quỹ đầu tư đầu tiên xuất hiện vào khoảng đầu những năm 1990, tuy nhiên trước năm 2000, tất cả các quỹ đầu tư ở Việt Nam đều là quỹ nước ngoài dưới dạng quỹ đóng, hoạt động với Văn phòng đại diện tại Việt Nam và đầu tư thông qua hình thức liên doanh. Tuy nhiên, phần lớn các quỹ này đều không thành công.
Sự ra đời của thị trường giao dịch chứng khoán tập trung đã đánh dấu sự biến động cả và lượng và chất của các quỹ đầu tư. Các quỹ đầu tư trong nước (Quỹ được thành lập theo Luật Chứng khoán Việt Nam) bắt đầu xuất hiện và phát triển đặc biệt sôi động từ năm 2006 đến 2008, cùng thời điểm với sự bùng nổ của thị trường chứng khoán Việt Nam. Từ khi bắt đầu xuất hiện đến nay, ý tưởng chung về quỹ đầu tư hầu như không thay đổi, theo đó quỹ đầu tư được hiểu đơn giản là loại hình đầu tư ủy thác huy động tiền nhàn rỗi để đầu tư vào các cổ phiếu, trái phiếu, tiền tệ hay các loại tài sản khác. Tất cả các khoản đầu tư này đều được quản lý chuyên nghiệp, chặt chẽ bởi các công ty quản lý quỹ, ngân hàng giám sát và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền [18].
Các công ty quản lý quỹ gom các khoản tiền của các nhà đầu tư khác nhau thành một quỹ đầu tư và tiến hành đầu tư theo các tiêu chí và mục tiêu của quỹ. Với việc tập trung hóa và chuyên môn hóa cao, quỹ đầu tư có nhiều ưu điểm so với tự đầu tư như: Tăng cường khả năng quản lý bởi các chuyên gia tài chính được đào tạo bài bản; Giảm rủi ro thông qua đa dạng hóa danh mục đầu tư. Với số tiền đầu tư gộp lại cho phép việc đa dạng hóa thực hiện dễ dàng và hiệu quả; Tiết kiệm chi phí giao dịch và quản lý so với việc xé lẻ các khoản đầu tư; và Các nhà đầu tư có nhiều sự lựa chọn loại quỹ muốn tham gia dựa theo tiêu chí rủi ro và mục tiêu đầu tư. Phân loại quỹ đầu tư Hiện nay, trên thế giới có rất nhiều loại hình quỹ đầu tư căn cứ theo các tiêu chí phân loại khác nhau.
Căn cứ vào nguồn vốn huy động: - Quỹ đầu tư tập thể (quỹ công chúng): Quỹ huy động vốn bằng cách phát hành chứng chỉ quỹ rộng rãi ra công chúng. Nhà đầu tư có thể là cá nhân 10 hay pháp nhân nhưng đa phần là các nhà đầu tư riêng lẻ. Quỹ công chúng cung cấp cho các nhà đầu tư nhỏ một phương tiện đầu tư mà chỉ với số tiền ít ỏi vẫn có thể đảm bảo đa dạng hóa đầu tư, giảm thiểu rủi ro và chi phí đầu tư thấp với hiệu quả cao do tính chuyên nghiệp của nhà quản lý quỹ đầu tư mang lại. - Quỹ đầu tư riêng lẻ (quỹ thành viên): Quỹ này huy động vốn bằng phương thức phát hành riêng lẻ cho một nhóm nhỏ các nhà đầu tư, có thể được lựa chọn trước, là các cá nhân hay tổ chức, do vậy tính thanh khoản của quỹ này sẽ thấp hơn quỹ công chúng.
Số vốn góp của các nhà đầu tư vào các quỹ thành viên thường tương đối lớn, đổi lại họ có thể tham gia vào trong việc kiểm soát đầu tư của quỹ dưới vai trò của hội đồng đầu tư. Căn cứ vào cấu trúc vận động: - Quỹ dạng đóng (closed-end fund) là hình thức quỹ phát hành chứng chỉ quỹ một lần duy nhất khi tiến hành huy động vốn cho quỹ và quỹ không thực hiện việc mua lại cổ phiếu/ chứng chỉ quỹ đầu tư khi nhà đầu tư có nhu cầu bán lại. Nhằm tạo tính thanh khoản cho loại quỹ này, sau khi kết thúc việc huy động vốn (hay đóng quỹ), các chứng chỉ quỹ thường được niêm yết trên thị trường chứng khoán. Các nhà đầu tư có thể mua hoặc bán chứng chỉ quỹ của mình thông qua thị trường thứ cấp.
Tổng vốn huy động của quỹ cố định và không biến đổi trong suốt thời gian hoạt động của quỹ. Đặc điểm không linh hoạt trong việc rút vốn này làm nảy sinh nhu cầu có thêm một loại sản phẩm khác là quỹ mở. - Quỹ dạng mở (open-end fund) được hiểu đơn giản là loại hình quỹ mà nhà đầu tư có thể rút vốn, bán lại cho công ty quản lý quỹ trong thời gian hoạt động của quỹ. Hiểu rộng ra là quỹ mở bao gồm cả việc nhận ủy thác quản lý danh mục, khi nhà đầu tư (hoặc một nhóm nhà đầu tư) giao cho công ty quản lý quỹ đầu tư hộ một số tiền trong một khoảng thời gian xác định.
Số tiền đó có thể biến động theo thời gian, công ty quản lý quỹ phải đáp ứng khi nhà đầu tư phát sinh nhu cầu rút tiền hoặc gửi thêm tiền. Đối với hình thức quỹ này, các giao dịch mua bán chứng chỉ quỹ được thực hiện trực tiếp với công ty quản lý quỹ và các chứng chỉ quỹ không được niêm yết trên thị trường chứng khoán. Đây là loại hình sản phẩm thường được áp dụng cho các nhà đầu tư cá nhân giàu có hoặc các doanh nghiệp có dòng tiền nhàn rỗi (ví dụ các ngân hàng, 11 doanh nghiệp bảo hiểm…). Hiện nay trên thế giới đa số các quỹ được lập là quỹ dạng mở [44].
Ngoài ra còn có rất nhiều loại quỹ khác nhau với những tên gọi khác và có các đặc điểm tương tự hoặc lai ghép giữa hai loại quỹ. Ví dụ quỹ dạng đóng sau một thời gian hoạt động lại tiến hành tăng vốn phát hành cho nhà đầu tư mới, hoặc quỹ dạng mở sau khi đạt đến một quy mô nào đó sẽ không phát hành cho nhà đầu tư mới nhằm đảm bảo hiệu quả đẩu tư… c. Căn cứ vào cơ cấu tổ chức và hoạt động của quỹ: - Quỹ đầu tư dạng công ty: Trong mô hình này, quỹ đầu tư là một pháp nhân, tức là một công ty được hình thành theo quy định của pháp luật từng nước. Cơ quan điều hành cao nhất của quỹ là hội đồng quản trị do các cổ đông (nhà đầu tư) bầu ra, có nhiệm vụ chính là quản lý toàn bộ hoạt động của quỹ, lựa chọn công ty quản lý quỹ và giám sát hoạt động đầu tư của công ty quản lý quỹ và có quyền thay đổi công ty quản lý quỹ.
Trong mô hình này, công ty quản lý quỹ hoạt động như một nhà tư vấn đầu tư, chịu trách nhiệm tiến hành phân tích đầu tư, quản lý danh mục đầu tư và thực hiện các công việc quản trị kinh doanh khác. Mô hình này ở Việt nam được gọi là công ty đầu tư, cơ cấu tổ chức và hoạt động của công ty được điều chỉnh bởi Luật chứng khoán và do UBCKNN cấp giấy phép hoạt động. - Quỹ đầu tư dạng hợp đồng: Khác với mô hình quỹ đầu tư dạng công ty, trong mô hình này, quỹ đầu tư không phải là pháp nhân. Công ty quản lý quỹ đứng ra thành lập quỹ, tiến hàng việc huy động vốn, thực hiện việc đầu tư theo những mục tiêu đã đề ra trong điều lệ quỹ.
Bên cạnh đó, ngân hàng giám sát có vai trò bảo quản vốn và các tài sản của quỹ, quan hệ giữa công ty quản lý quỹ và ngân hàng giám sát được thể hiện bằng hợp đồng giám sát trong đó quy định quyền lợi và nghĩa vụ của hai bên trong việc thực hiện và giám sát việc đầu tư để bảo vệ quyền lợi của các nhà đầu tư. Nhà đầu tư là người góp vốn vào quỹ (nhưng không phải là cổ đông như mô hình quỹ đầu tư dạng công ty) và ủy thác việc đầu tư cho công ty quản lý quỹ để đảm bảo khả năng sinh lợi cao nhất từ khoản vốn đóng góp của họ. Các loại quỹ đầu tư tại Mỹ: - Quỹ tương hỗ (mutual fund): Quỹ tương hỗ là một loại quỹ công chúng. Hầu hết các quỹ tương hỗ được tổ chức ở dạng quỹ mở.
Chiến thuật đầu tư của 12 quỹ tương hỗ có thể đạt được mục tiêu thu nhập (cổ tức) hoặc mục tiêu tăng trưởng của tài sản, hoặc cả hai [52]. Với tư cách là một loại quỹ công chúng, nên quỹ tương hỗ bị điều chỉnh bởi các quy định chặt chẽ của các cơ quan chức năng. Quỹ tương hỗ không được phép bán khống như các loại cổ phiếu khác vì không được niêm yết trên thị trường chứng khoán [32].