Hình phạt tiền trong Bộ luật Hình sự năm 1999 và thực tiễn áp dụng tại tỉnh Phú Thọ

Đấu tranh phòng, chống tội phạm, ổn định trật tự xã hội luôn là nhiệm vụ của mọi nhà nước. 57 trang · Trường Đại Học Luật Hà Nội · 2023.

• Tác giả: Phạm Thị Thùy Linh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Nâng Cao Hiệu Quả Hình Phạt Tiền Trong Bộ Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ HÌNH PHẠT VÀ HÌNH PHẠT TIỀN THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. KHÁI NIỆM, MỤC ĐÍCH CỦA HÌNH PHẠT
• 1.2. KHÁI NIỆM, MỤC ĐÍCH VÀ Ý NGHĨA CỦA HÌNH PHẠT TIỀN
• 2. CHƯƠNG II: HÌNH PHẠT TIỀN TRONG BLHS NĂM 1999
• 2.1. Hình phạt tiền khi áp dụng là hình phạt chính
• 2.1.1. Phạm vi và điều kiện áp dụng
• 2.1.2. Mức phạt tiền
• 2.1.3. Cách thức nộp tiền phạt
• 2.2. Phạt tiền khi áp dụng là hình phạt bổ sung
• 2.2.1. Phạm vi, điều kiện áp dụng
• 2.2.2. Mức phạt tiền và cách thức nộp tiền phạt
• 2.3. Một số quy định trong phần chung có liên quan đến hình phạt tiền
• 2.3.1. Tổng hợp hình phạt tiền
• 2.3.2. Miễn hình phạt tiền
• 2.3.3. Thời hiệu thi hành bản án phạt tiền
• 2.3.4. Giảm mức hình phạt đã tuyên
• 2.3.5. Xoá án tích đối với người bị kết án phạt tiền
• 2.3.6. Hình phạt tiền áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội
• 3. CHƯƠNG III: THỰC TIỄN ÁP DỤNG HÌNH PHẠT TIỀN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH PHÚ THỌ
• 3.1. Thực tiễn áp dụng hình phạt tiền trên địa bàn tỉnh Phú Thọ
• 3.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hình phạt tiền trên địa bàn tỉnh Phú Thọ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hiệu Quả Hình Phạt Tiền trong BLHS Việt Nam

Đấu tranh phòng, chống tội phạm, ổn định trật tự xã hội luôn là nhiệm vụ của mọi nhà nước. Hình phạt là công cụ hữu hiệu để thực hiện nhiệm vụ này. Hiệu quả hình phạt phụ thuộc vào quy định và áp dụng thực tế. Hình phạt tiền có lịch sử lâu đời, được quy định từ sắc lệnh số 21/SL năm 1946. Cùng với sự phát triển của pháp luật hình sự, các quy định về hình phạt tiền dần được hoàn thiện. Trong Bộ luật Hình sự Việt Nam (BLHS) năm 1999, hình phạt này được quy định trong nhiều điều luật, song hiệu quả áp dụng còn thấp. Xu hướng áp dụng hình phạt tiền ngày càng cao trong bối cảnh kinh tế thị trường, như ở Pháp, Đức, Nhật Bản. Vì vậy, cần có giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng, để hình phạt tiền không chỉ mang tính tượng trưng.

1.1. Khái niệm và Đặc điểm của Hình phạt Tiền

Hình phạt tiền là một trong những hình phạt được quy định trong BLHS, buộc người phạm tội phải nộp một khoản tiền nhất định vào ngân sách nhà nước. Đây là hình phạt không tước tự do và thường được áp dụng như một biện pháp bổ sung hoặc thay thế cho hình phạt tù trong một số trường hợp. Hình phạt tiền mang đầy đủ đặc điểm của một chế tài hình sự, bao gồm tính cưỡng chế, tính pháp lý và tính cá nhân. Nó chỉ áp dụng đối với người đã thực hiện hành vi phạm tội và được tòa án xét xử. Mức tiền phạt được xác định dựa trên tính chất, mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và khả năng tài chính của người phạm tội. Hình phạt tiền là một trong những công cụ hữu hiệu để đấu tranh phòng, chống tội phạm kinh tế và tội phạm tham nhũng, đồng thời giúp tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước.

1.2. Mục đích và Ý nghĩa của Hình phạt Tiền

Mục đích chính của hình phạt tiền không chỉ là trừng trị người phạm tội mà còn nhằm răn đe, phòng ngừa các hành vi phạm tội tương tự trong xã hội. Hình phạt tiền có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ trật tự kinh tế, an ninh tài chính và quyền lợi hợp pháp của công dân. Ngoài ra, việc thu tiền phạt vào ngân sách nhà nước còn góp phần tái đầu tư vào các hoạt động công ích, phục vụ lợi ích chung của cộng đồng. Việc áp dụng hình phạt tiền một cách công bằng, minh bạch và hiệu quả sẽ tạo niềm tin của người dân vào pháp luật và các cơ quan bảo vệ pháp luật, đồng thời khuyến khích họ tích cực tham gia vào công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm. Hình phạt tiền cũng góp phần đảm bảo tính công bằng xã hội, bởi vì nó buộc người phạm tội phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình và đóng góp vào việc khắc phục hậu quả do hành vi đó gây ra.

II. Thực Trạng Vấn Đề và Thách Thức của Hình Phạt Tiền

Thực tế áp dụng hình phạt tiền trong Bộ luật Hình sự Việt Nam còn nhiều hạn chế. Một số vấn đề nổi bật bao gồm: mức phạt tiền chưa đủ sức răn đe, đặc biệt với tội phạm kinh tế và tội phạm tham nhũng; khả năng thi hành án thấp do đối tượng áp dụng thường tẩu tán tài sản hoặc không có khả năng chi trả; cơ chế thi hành án hình phạt tiền còn nhiều bất cập, thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Bên cạnh đó, sự khác biệt về điều kiện kinh tế giữa các vùng miền cũng ảnh hưởng đến tính công bằng của việc áp dụng mức tiền phạt. Cần có những nghiên cứu sâu sắc để đánh giá đúng thực trạng và đưa ra giải pháp phù hợp.

2.1. Mức Tiền Phạt và Tính Răn Đe

Một trong những vấn đề lớn nhất của hình phạt tiền hiện nay là mức tiền phạt chưa đủ sức răn đe đối với người phạm tội, đặc biệt là trong các vụ án kinh tế, tham nhũng. Nhiều đối tượng phạm tội có khả năng thu lợi bất chính lớn hơn rất nhiều so với mức tiền phạt mà họ phải chịu, dẫn đến việc hình phạt tiền không có tác dụng ngăn ngừa hiệu quả. Việc xác định mức tiền phạt còn mang tính hình thức, chưa thực sự dựa trên cơ sở đánh giá chính xác thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra và khả năng tài chính của người phạm tội. Ngoài ra, mức tiền phạt được quy định trong BLHS còn khá thấp so với thu nhập bình quân của một bộ phận người dân, khiến cho hình phạt tiền không gây ra nhiều khó khăn về kinh tế cho họ.

2.2. Khả năng Thi Hành Án và Thu Hồi Tài Sản

Khả năng thi hành án phạt tiền trên thực tế còn rất thấp. Nguyên nhân chính là do người phạm tội thường tẩu tán, che giấu tài sản hoặc không có khả năng chi trả. Việc truy tìm, kê biên tài sản của người phạm tội gặp nhiều khó khăn do thiếu thông tin, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chức năng chưa hiệu quả. Thủ tục thi hành án phạt tiền còn rườm rà, phức tạp, tốn nhiều thời gian và chi phí. Bên cạnh đó, nhiều bản án phạt tiền không được thi hành dứt điểm do người phạm tội trốn tránh, không hợp tác hoặc được miễn, giảm hình phạt. Tỷ lệ thu hồi tài sản phạm tội còn thấp, gây thất thoát lớn cho ngân sách nhà nước và làm giảm niềm tin của người dân vào pháp luật.

2.3. Tác Động của Nghèo Đói và Hình Phạt Tiền

Tình trạng nghèo đói và chênh lệch giàu nghèo tác động tiêu cực đến hiệu quả áp dụng hình phạt tiền. Người nghèo thường không có khả năng nộp phạt, dẫn đến việc áp dụng các biện pháp thay thế như phạt tù, gây tốn kém cho ngân sách nhà nước và không đảm bảo tính nhân đạo. Ngược lại, người giàu có thể dễ dàng nộp phạt và tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội, làm suy giảm tính răn đe của hình phạt tiền. Cần có những chính sách hỗ trợ người nghèo trong việc nộp phạt, đồng thời tăng cường kiểm soát tài sản của người giàu để đảm bảo tính công bằng trong việc áp dụng hình phạt tiền.

III. Giải Pháp Cải Cách Quy Định về Hình Phạt Tiền trong BLHS

Để nâng cao hiệu quả hình phạt tiền, cần cải cách các quy định trong Bộ luật Hình sự. Cần tăng mức phạt tiền đối với các tội phạm kinh tế và tội phạm tham nhũng để đảm bảo tính răn đe. Xây dựng cơ chế xác định mức phạt tiền linh hoạt, dựa trên thiệt hại gây ra và khả năng chi trả của người phạm tội. Nghiên cứu áp dụng hình phạt phi tù như biện pháp thay thế hình phạt tù trong một số trường hợp để giảm tải cho các trại giam và đảm bảo tính nhân đạo.

3.1. Tăng Mức Phạt Tiền đối với Tội Phạm Kinh Tế và Tham Nhũng

Mức phạt tiền cần được điều chỉnh tăng lên đáng kể đối với các tội phạm kinh tế và tham nhũng, tương xứng với mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và lợi ích bất chính mà người phạm tội thu được. Mức phạt tiền có thể được tính theo tỷ lệ phần trăm nhất định của số tiền hoặc tài sản phạm tội, đảm bảo tính răn đe và buộc người phạm tội phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Việc tăng mức phạt tiền cần đi kèm với việc hoàn thiện các quy định về kê biên, tịch thu tài sản phạm tội, đảm bảo thu hồi tối đa tài sản cho ngân sách nhà nước.

3.2. Cơ Chế Xác Định Mức Phạt Tiền Linh Hoạt

Cần xây dựng cơ chế xác định mức phạt tiền linh hoạt, dựa trên các yếu tố như: thiệt hại thực tế do hành vi phạm tội gây ra, khả năng chi trả của người phạm tội, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Việc xác định mức phạt tiền cần được thực hiện một cách công bằng, minh bạch và có sự tham gia của các chuyên gia kinh tế, tài chính. Cơ chế này cũng cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan chức năng trong việc thu thập, đánh giá thông tin về tài sản và thu nhập của người phạm tội, đảm bảo tính chính xác và khách quan.

3.3. Áp Dụng Hình Phạt Phi Tù và Biện Pháp Thay Thế

Nghiên cứu, mở rộng phạm vi áp dụng các hình phạt phi tù như cải tạo không giam giữ, phạt cảnh cáo, lao động công ích và các biện pháp thay thế hình phạt tù khác đối với một số loại tội phạm ít nghiêm trọng và người phạm tội có nhân thân tốt. Việc áp dụng các hình phạt này giúp giảm tải cho các trại giam, tiết kiệm chi phí cho ngân sách nhà nước và tạo điều kiện cho người phạm tội tái hòa nhập cộng đồng. Các biện pháp thay thế hình phạt tù cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm của từng loại tội phạm và người phạm tội, đảm bảo tính hiệu quả và khả thi.

IV. Hoàn Thiện Cơ Chế Thi Hành và Giám Sát Hình Phạt Tiền

Hoàn thiện cơ chế thi hành án hình phạt tiền là yếu tố then chốt. Cần tăng cường sự phối hợp giữa Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan thi hành án và các cơ quan liên quan. Xây dựng hệ thống thông tin về tài sản của người phạm tội. Nâng cao năng lực của cán bộ thi hành án. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc thi hành án. Quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc thi hành án.

4.1. Tăng Cường Phối Hợp Liên Ngành trong Thi Hành Án

Việc thi hành án hình phạt tiền đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan Tòa án, Viện Kiểm sát, cơ quan thi hành án, công an, ngân hàng, cơ quan thuế và các cơ quan liên quan khác. Cần có quy chế phối hợp cụ thể, quy định rõ trách nhiệm của từng cơ quan trong việc cung cấp thông tin, kê biên, đấu giá tài sản và thu tiền phạt. Cơ chế phối hợp cần đảm bảo tính kịp thời, hiệu quả và tránh chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm.

4.2. Xây Dựng Hệ Thống Thông Tin về Tài Sản của Người Phạm Tội

Xây dựng hệ thống thông tin về tài sản của người phạm tội là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả thi hành án hình phạt tiền. Hệ thống này cần được kết nối với các cơ sở dữ liệu của ngân hàng, cơ quan đăng ký đất đai, cơ quan quản lý phương tiện giao thông và các cơ quan liên quan khác, đảm bảo cung cấp đầy đủ thông tin về tài sản của người phạm tội. Hệ thống thông tin này cần được bảo mật, bảo đảm tính chính xác và được cập nhật thường xuyên.

4.3. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Thi Hành Án và Giám Sát

Đội ngũ cán bộ thi hành án cần được đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, đặc biệt là về lĩnh vực kinh tế, tài chính, ngân hàng và công nghệ thông tin. Cần tăng cường trang thiết bị, phương tiện làm việc cho cán bộ thi hành án, tạo điều kiện thuận lợi để họ thực hiện nhiệm vụ. Đồng thời, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát hoạt động thi hành án, phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật, tiêu cực, tham nhũng.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Áp Dụng Hình Phạt Tiền tại Địa Phương

Nghiên cứu thực tiễn áp dụng hình phạt tiền tại các địa phương giúp đánh giá hiệu quả và tìm ra giải pháp phù hợp. Khảo sát số liệu thống kê về số lượng vụ án áp dụng hình phạt tiền, mức tiền phạt trung bình, tỷ lệ thi hành án thành công. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả áp dụng hình phạt tiền như điều kiện kinh tế, trình độ dân trí, năng lực của cơ quan thi hành án. Đánh giá các mô hình, cách làm hay trong việc thi hành án hình phạt tiền.

5.1. Phân Tích Số Liệu Thống Kê về Hình Phạt Tiền

Việc phân tích số liệu thống kê về hình phạt tiền giúp chúng ta có cái nhìn tổng quan về tình hình áp dụng hình phạt này trên thực tế. Số liệu cần được thu thập từ các nguồn chính thức như Tòa án, Viện Kiểm sát và cơ quan thi hành án. Phân tích số liệu cần tập trung vào các chỉ số như số lượng vụ án áp dụng hình phạt tiền, mức tiền phạt trung bình, tỷ lệ thi hành án thành công và thời gian thi hành án. So sánh số liệu giữa các năm, giữa các địa phương để thấy được xu hướng và sự khác biệt.

5.2. Đánh Giá Yếu Tố Ảnh Hưởng đến Hiệu Quả Áp Dụng

Hiệu quả áp dụng hình phạt tiền chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm: điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương, trình độ dân trí, năng lực của cơ quan thi hành án, cơ chế phối hợp liên ngành và ý thức chấp hành pháp luật của người dân. Việc đánh giá các yếu tố này giúp chúng ta xác định được những điểm mạnh, điểm yếu trong quá trình áp dụng hình phạt tiền, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp.

5.3. Nghiên Cứu Các Mô Hình và Kinh Nghiệm Tốt

Nghiên cứu các mô hình và kinh nghiệm tốt trong việc áp dụng hình phạt tiền tại các địa phương khác nhau giúp chúng ta học hỏi và áp dụng vào thực tế. Các mô hình và kinh nghiệm này có thể liên quan đến việc xác định mức tiền phạt, kê biên, đấu giá tài sản, thu tiền phạt và giám sát việc thi hành án. Việc chia sẻ kinh nghiệm giữa các địa phương giúp nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt tiền trên toàn quốc.

VI. Kết Luận Hướng Đến Nâng Cao Hiệu Quả Hình Phạt Tiền

Hình phạt tiền là công cụ quan trọng trong hệ thống hình phạt của Bộ luật Hình sự Việt Nam. Để nâng cao hiệu quả, cần có giải pháp đồng bộ từ việc sửa đổi quy định pháp luật, hoàn thiện cơ chế thi hành án, tăng cường phối hợp liên ngành đến nâng cao nhận thức của xã hội. Chỉ khi đó, hình phạt tiền mới thực sự phát huy vai trò răn đe, phòng ngừa tội phạm và góp phần xây dựng xã hội công bằng, văn minh.

6.1. Tóm tắt các Giải pháp Chính

Các giải pháp chính để nâng cao hiệu quả hình phạt tiền bao gồm: tăng mức phạt tiền, xây dựng cơ chế xác định mức phạt tiền linh hoạt, áp dụng hình phạt phi tù và biện pháp thay thế, hoàn thiện cơ chế thi hành án và tăng cường giám sát. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng.

6.2. Triển Vọng và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Trong bối cảnh kinh tế - xã hội ngày càng phát triển, hình phạt tiền có vai trò ngày càng quan trọng trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp đã được triển khai, nghiên cứu các mô hình áp dụng hình phạt tiền tiên tiến trên thế giới và đề xuất các giải pháp mới phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam. Cần có sự đầu tư, quan tâm hơn nữa từ các cơ quan nhà nước và các nhà khoa học để hình phạt tiền thực sự phát huy hiệu quả trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đấu tranh phòng, chống tội phạm, giữ gìn trật tự an toàn xã hội và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân là nhiệm vụ tất yếu của Nhà nước, trong đó hình phạt đóng vai trò là công cụ cưỡng chế nghiêm khắc nhất. Trong hệ thống chế tài hình sự Việt Nam, hình phạt tiền là một biện pháp có lịch sử lập pháp lâu đời, được ghi nhận từ những văn bản pháp luật đầu tiên như Sắc lệnh số 21/SL ngày 14/2/1946. Bước vào thời kỳ đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế thị trường, Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1999 đã mở rộng đáng kể phạm vi quy định hình phạt tiền. Tuy nhiên, trên thực tế xét xử, hiệu quả áp dụng của loại hình phạt này còn ở mức thấp so với các nước phát triển như Pháp, Đức, Nhật Bản – nơi hình phạt tiền được áp dụng rất phổ biến. Tại thời điểm nghiên cứu, chưa có công trình khóa luận tốt nghiệp nào đánh giá toàn diện về hình phạt tiền sau khi BLHS năm 1999 có hiệu lực thi hành. Xuất phát từ yêu cầu lý luận và thực tiễn đó, tác giả Phạm Thị Thùy Linh đã thực hiện khóa luận "Hình phạt tiền trong Bộ luật Hình sự năm 1999 và thực tiễn áp dụng hình phạt này trên địa bàn tỉnh Phú Thọ".

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài bao gồm:

1. Xây dựng nhận thức toàn diện, có hệ thống về mặt lý luận đối với chế định hình phạt tiền trong luật hình sự Việt Nam, đặc biệt là trong BLHS năm 1999.
2. Làm rõ khái niệm, mục đích, ý nghĩa, nội dung và điều kiện áp dụng hình phạt tiền với tư cách là hình phạt chính, hình phạt bổ sung và quy định áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội.
3. Phân biệt rành mạch hình phạt tiền với các biện pháp cưỡng chế khác có cùng tính chất tác động đến kinh tế của người bị áp dụng.
4. Khảo sát, phân tích số liệu thực tiễn xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân các cấp trên địa bàn tỉnh Phú Thọ trong 5 năm liên tiếp (2002 - 2006).
5. Đánh giá những kết quả đạt được, chỉ ra những hạn chế, bất cập trong quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt tiền.

Đối tượng nghiên cứu là các quy định pháp luật hình sự về hình phạt tiền trong BLHS năm 1999 và thực tiễn áp dụng hình phạt này. Phạm vi không gian nghiên cứu được xác định tại địa bàn tỉnh Phú Thọ (gồm thành phố Việt Trì, thị xã Phú Thọ và 10 đơn vị cấp huyện; có diện tích tự nhiên 3.519,6 km², mật độ dân số 373 người/km², đặc thù kinh tế nông - lâm - ngư nghiệp và địa bàn đồi núi chiếm tỷ lệ lớn). Phạm vi thời gian khảo sát thực tiễn số liệu kéo dài trong giai đoạn 5 năm từ năm 2002 đến năm 2006.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, bám sát các nguyên tắc của Hiến pháp và đường lối, chính sách hình sự của Nhà nước Việt Nam. Khung pháp lý tham chiếu trực tiếp bao gồm:

• Bộ luật Hình sự năm 1999 (đặc biệt là Điều 26 về khái niệm hình phạt; Điều 27 về mục đích hình phạt; Điều 30 về hình phạt tiền; Điều 31 về cải tạo không giam giữ; Điều 41 về tịch thu vật, tiền liên quan trực tiếp đến tội phạm; Điều 42 về bồi thường thiệt hại; Điều 45 về căn cứ quyết định hình phạt; Điều 50 về tổng hợp hình phạt; Điều 54 về miễn hình phạt; Điều 55 về thời hiệu thi hành bản án; Điều 58 về giảm mức hình phạt; Điều 64 và 66 về xóa án tích; Chương X từ Điều 68 đến Điều 77 về người chưa thành niên phạm tội; cùng các điều luật cụ thể tại Phần các tội phạm).
• Bộ luật Hình sự năm 1985 (sử dụng đối chiếu, so sánh lịch sử lập pháp).
• Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 (khoản 5 Điều 257 về thẩm quyền thi hành hình phạt tiền của cơ quan thi hành án dân sự).
• Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính năm 2001 (so sánh phạt tiền hành chính và phạt tiền hình sự).
• Pháp lệnh Thi hành án dân sự năm 2004 (Điều 37 về biện pháp cưỡng chế thi hành án).

Phương pháp nghiên cứu được tác giả kết hợp chặt chẽ bao gồm: phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp tổng hợp tài liệu khoa học, phương pháp so sánh đối chiếu pháp luật lịch sử và chuyên ngành, phương pháp thống kê xã hội học tư pháp đối với các vụ án hình sự sơ thẩm. Nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp phục vụ nghiên cứu được trích xuất từ:

• Báo cáo thống kê tổng kết công tác xét xử sơ thẩm toàn quốc trong 5 năm (2002 - 2006) của Phòng Tổng hợp Tòa án nhân dân tối cao.
• Báo cáo thống kê số liệu xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ trong 5 năm (2002 - 2006).
• Số liệu và báo cáo thực tiễn về công tác thi hành án dân sự trên địa bàn tỉnh Phú Thọ.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Một số vấn đề lí luận cơ bản về hình phạt và hình phạt tiền theo pháp luật hình sự Việt Nam

Chương I tập trung hệ thống hóa các vấn đề lý luận về chế định hình phạt và hình phạt tiền. Tác giả phân tích khái niệm hình phạt tại Điều 26 BLHS năm 1999 và chỉ rõ điểm bất cập trong câu chữ khi luật dùng từ "nhằm tước đoạt hoặc hạn chế quyền, lợi ích", bởi việc tước đoạt hay hạn chế quyền lợi là nội dung pháp lý của hình phạt chứ không phải mục đích. Về mục đích hình phạt quy định tại Điều 27, tác giả khẳng định hình phạt vừa có mục đích phòng ngừa riêng (kết hợp trừng trị và giáo dục, cải tạo người phạm tội), vừa có mục đích phòng ngừa chung (giáo dục người khác tôn trọng pháp luật).

Về khái niệm hình phạt tiền, tác giả đề xuất định nghĩa: "Phạt tiền là hình phạt được quy định trong Bộ luật hình sự Việt Nam tước đi của người bị kết án một khoản tiền nhất định sung công quỹ nhà nước", trong đó thay thế thuật ngữ "người phạm tội" bằng "người bị kết án" để đảm bảo tính chuẩn xác về mặt tố tụng. Hình phạt tiền mang các đặc trưng cơ bản của chế tài hình sự (nghiêm khắc nhất, chỉ áp dụng cho người phạm tội, do Tòa án quyết định theo trình tự riêng và để lại án tích), đồng thời mang thuộc tính tác động kinh tế trực tiếp, rất hữu hiệu đối với các tội phạm có tính chất vụ lợi hoặc dùng tiền làm phương tiện phạm tội.

Tác giả tiến hành phân biệt chi tiết hình phạt tiền với các biện pháp cưỡng chế kinh tế khác trong hệ thống pháp luật:

• Với cải tạo không giam giữ (Điều 31 BLHS năm 1999): Cải tạo không giam giữ khấu trừ thu nhập từ 5% đến 20% kèm theo các nghĩa vụ cải tạo khác và là hình phạt chính nặng hơn hình phạt tiền; trong khi hình phạt tiền có nội dung duy nhất là tước một khoản tiền nhất định.
• Với hình phạt bổ sung tịch thu tài sản (Điều 40 BLHS năm 1999): Tịch thu tài sản tước một phần hoặc toàn bộ tài sản hiện có của người bị kết án về tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng; còn phạt tiền là tước một khoản tiền xác định.
• Với biện pháp tư pháp tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm (Điều 41 BLHS năm 1999) và bồi thường thiệt hại (Điều 42 BLHS năm 1999): Tịch thu theo Điều 41 áp dụng đối với công cụ, phương tiện, vật phạm pháp và không để lại án tích; bồi thường thiệt hại nhằm bù đắp tổn thất thực tế cho người bị hại; còn phạt tiền sung công quỹ và người chấp hành xong phải mang án tích 1 năm.
• Với phạt tiền trong xử lý vi phạm hành chính (Pháp lệnh năm 2001): Phạt tiền hành chính áp dụng cho cả cá nhân và tổ chức do cơ quan hành chính (UBND, Thanh tra...) quyết định và hết thời hạn 1 năm không tái phạm thì coi như chưa bị xử phạt; trong khi hình phạt tiền trong luật hình sự chỉ do Tòa án tuyên đối với cá nhân người phạm tội và để lại án tích tư pháp.

Chương II: Hình phạt tiền trong BLHS năm 1999

Chương II đi sâu phân tích toàn diện các quy định thực định của BLHS năm 1999 về hình phạt tiền ở cả Phần chung và Phần các tội phạm:

1. Hình phạt tiền khi áp dụng là hình phạt chính (khoản 1 Điều 30):

• BLHS năm 1999 có 68/263 điều luật quy định hình phạt tiền là hình phạt chính (chiếm xấp xỉ 24%), tăng gần 7 lần so với BLHS năm 1985. Toàn bộ 68 điều luật đều quy định phạt tiền trong chế tài lựa chọn với các hình phạt chính khác (cảnh cáo, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn).
• Phân bổ theo các nhóm tội gồm: Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (18/29 điều); Các tội xâm phạm trật tự công cộng, an toàn công cộng (30/55 điều); Các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính (7/20 điều); Các tội phạm về môi trường (9/10 điều); Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân (2/10 điều); Tội phạm về ma túy (1/10 điều); Tội phạm xâm phạm sở hữu (1/13 điều).
• Mâu thuẫn pháp lý: Dù khoản 1 Điều 30 quy định chỉ áp dụng hình phạt chính đối với tội ít nghiêm trọng, nhưng Phần các tội phạm có tới 21 điều luật quy định phạt tiền là hình phạt chính cho tội nghiêm trọng (như khoản 1 Điều 155, khoản 1 Điều 160) và 1 điều luật quy định cho tội rất nghiêm trọng (khoản 3 Điều 222).

2. Hình phạt tiền khi áp dụng là hình phạt bổ sung (khoản 2 Điều 30):

• Có 104/263 điều luật quy định phạt tiền là hình phạt bổ sung (chiếm 45%), tăng gần 3 lần so với BLHS năm 1985.
• Bao gồm: 10 điều thuộc nhóm tội tham nhũng (Chương XXI Mục A như Điều 278, Điều 279...); 10 điều thuộc nhóm tội ma túy (Chương XVIII từ Điều 192 đến Điều 201) và nhiều tội danh thuộc nhóm sở hữu, kinh tế, môi trường, chức vụ.

3. Mức phạt tiền và cách thức nộp:

• Khoản 3 Điều 30 quy định mức phạt tiền tối thiểu chung là 1.000.000 đồng. Mức tối đa không quy định ở Phần chung mà quy định tại từng điều luật cụ thể (cao nhất lên đến 500.000.000 đồng hoặc 1.000.000.000 đồng như Điều 172, Điều 222).
• Có hai cách quy định mức phạt: (1) Quy định khung số tiền tuyệt đối (66/68 điều luật); (2) Quy định theo bội số lần giá trị hàng phạm pháp hoặc tiền trốn thuế (2 điều luật: Điều 161 và Điều 163). Khoảng cách giữa mức tối thiểu và tối đa phổ biến là 10 lần, cá biệt lên tới 20 lần (khoản 1 Điều 172), 30 lần (khoản 1 Điều 249) và 100 lần (Điều 193, 194).
• Cách thức nộp: Khoản 4 Điều 30 quy định tiền phạt có thể nộp một lần hoặc nhiều lần trong thời hạn do Tòa án tuyên trong bản án.

4. Các quy định liên quan tại Phần chung:

• Tổng hợp hình phạt (Điều 50): Các hình phạt tiền được cộng lại thành tổng số tiền chung; hình phạt tiền không tổng hợp với các loại hình phạt khác và pháp luật không cho phép quy đổi từ tù sang tiền phạt hoặc ngược lại.
• Miễn, giảm hình phạt tiền (Điều 54, Điều 58): Miễn hình phạt khi có nhiều tình tiết giảm nhẹ theo khoản 1 Điều 46. Giảm mức phạt khi người bị kết án lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hỏa hoạn, ốm đau hoặc lập công lớn, nhưng phải đảm bảo đã chấp hành được tối thiểu 1/2 mức hình phạt đã tuyên.
• Thời hiệu và xóa án tích (Điều 55, Điều 64, Điều 66): Thời hiệu thi hành bản án phạt tiền là 5 năm. Xóa án tích đương nhiên sau 1 năm kể từ ngày chấp hành xong bản án hoặc hết thời hiệu thi hành mà không phạm tội mới.
• Quy định đối với người chưa thành niên phạm tội (Chương X): Không áp dụng hình phạt tiền với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi. Chỉ áp dụng là hình phạt chính đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi nếu có thu nhập hoặc tài sản riêng (Điều 72). Mức phạt tiền không quá 1/2 mức điều luật quy định; thời hạn xóa án tích được rút ngắn còn 6 tháng (Điều 77).

Chương III: Thực tiễn áp dụng hình phạt tiền trên địa bàn tỉnh Phú Thọ và một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng của hình phạt này

Chương III trình bày số liệu khảo sát thực tế và phân tích thực trạng áp dụng hình phạt tiền tại Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2002 - 2006, so sánh với tỷ lệ chung của toàn quốc.

Bảng 1: Tỷ lệ áp dụng hình phạt tiền trên phạm vi toàn quốc (2002 - 2006)

Năm	Tỷ lệ bị cáo bị áp dụng hình phạt tiền so với xét xử sơ thẩm
2002	4,30%
2003	2,78%
2004	2,77%
2005	6,20%
2006	8,74%

Bảng 2: Thực tiễn xét xử sơ thẩm và áp dụng hình phạt tại tỉnh Phú Thọ (2002 - 2006)

Năm	Tổng số vụ án sơ thẩm	Tổng số bị cáo sơ thẩm	Số bị cáo bị phạt tù có thời hạn	Số bị cáo bị phạt tiền là hình phạt chính	Số bị cáo bị phạt tiền là hình phạt bổ sung	Tổng số bị cáo bị phạt tiền
2002	704	1.034	907	11	3	14
2003	704	1.004	831	6	41	47
2004	775	1.105	896	11	89	100
2005	862	1.291	1.066	17	139	156
2006	904	1.519	1.309	34	92	126

Bảng 3: Cơ cấu áp dụng hình phạt tiền là hình phạt chính theo tội danh tại Phú Thọ (2002 - 2006)

Nhóm tội danh	Điều luật	2002	2003	2004	2005	2006	Tổng cộng
Trật tự quản lý kinh tế	Đ158, Đ175	0	1	1	0	3	4
Trật tự công cộng, an toàn công cộng	Đ202, Đ248, Đ249, Đ250	11	5	8	15	27	52
Trật tự quản lý hành chính	Đ267	0	0	1	1	4	4
Các tội khác	Đ138*, Đ142	0	0	1	0	1	2
Tổng số bị cáo		11	6	11	17	34	62

(Ghi chú: Năm 2004 có 1 trường hợp áp dụng sai khi tuyên phạt tiền là hình phạt chính đối với Tội trộm cắp tài sản - Điều 138 BLHS, trong khi điều luật này chỉ quy định phạt tiền là hình phạt bổ sung).

Bảng 4: Cơ cấu áp dụng hình phạt tiền là hình phạt bổ sung theo nhóm tội tại Phú Thọ (2002 - 2006)

Nhóm tội danh	Điều luật	2002	2003	2004	2005	2006	Tổng cộng
Tội phạm về tham nhũng	Đ278 (Tham ô tài sản)	0	0	0	0	8	8
Tội phạm về ma túy	Đ194, Đ201	2	8	50	64	41	163
Các tội phạm khác	Đ138, Đ180, Đ248, Đ249, Đ254, Đ255	1	33	39	75	43	193
Tổng số bị cáo		3	41	89	139	92	364

Từ số liệu thực tế, tác giả chỉ ra 4 nguyên nhân chủ yếu dẫn đến hạn chế trong áp dụng hình phạt tiền:

1. Tâm lý và nhận thức xã hội: Xu hướng lạm dụng hình phạt tù có thời hạn (>80%); định kiến xem nhẹ hình phạt tiền và tư tưởng sai lệch cho rằng nộp tiền là "thoát tội".
2. Thiếu hướng dẫn áp dụng: Các cơ quan Trung ương (Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an) chưa ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn cụ thể việc áp dụng hình phạt tiền sau khi ban hành BLHS năm 1999.
3. Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật: Tại địa phương chưa sâu rộng, cán bộ áp dụng pháp luật đôi khi còn thái độ cửa quyền, thiếu giải thích cặn kẽ cho nhân dân.
4. Bất cập từ văn bản luật thực định: BLHS năm 1999 chưa định nghĩa pháp lý về hình phạt tiền; tồn tại mâu thuẫn giữa quy định chung (chỉ áp dụng phạt chính cho tội ít nghiêm trọng) và phần riêng (quy định phạt chính cho cả tội nghiêm trọng và rất nghiêm trọng); khoảng cách khung phạt tiền quá rộng (gấp từ 10 đến 100 lần) dẫn đến nguy cơ tùy tiện; mức phạt chưa tương xứng với tính chất nguy hiểm (ví dụ: Tội buôn lậu - Điều 153 có mức phạt tiền tối thiểu 3 triệu đồng, thấp hơn mức phạt tối thiểu 5 triệu đồng của Tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới - Điều 154).

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã trích xuất và phân tích hệ thống dữ liệu thực chứng với các kết quả cụ thể:

• Làm rõ tỷ lệ áp dụng hình phạt tiền trên toàn quốc trong 5 năm (2002 - 2006) luôn ở mức thấp dưới 10% (từ 2,77% đến 8,74%).
• Khảo sát toàn diện 3.947 vụ án với 5.953 bị cáo bị xét xử sơ thẩm tại tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2002 - 2006; chỉ ra tỷ lệ áp dụng hình phạt tù có thời hạn chiếm áp đảo (trên 80%), trong khi tổng số bị cáo bị áp dụng hình phạt tiền (cả chính và bổ sung) chỉ đạt 426 bị cáo.
• Chứng minh cơ cấu áp dụng hình phạt tiền bị mất cân đối nghiêm trọng: Hình phạt tiền chủ yếu được áp dụng với tư cách là hình phạt bổ sung (364 bị cáo, chiếm 85,4%), trong khi phạt tiền là hình phạt chính chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ (62 bị cáo, chiếm 14,6%).
• Phát hiện sai sót nghiệp vụ trong thực tiễn xét xử sơ thẩm tại Phú Thọ (điển hình là vụ án năm 2004 tuyên phạt tiền là hình phạt chính đối với tội danh quy định tại Điều 138 BLHS vốn chỉ có chế tài phạt tiền bổ sung).
• Phản ánh thực trạng thi hành án dân sự kém hiệu quả, nhiều bản án phạt tiền không thể thi hành do bị cáo không có tài sản hoặc cơ quan thi hành án không thể tổ chức cưỡng chế kê biên, phong tỏa tài sản riêng của đương sự.

Về mặt đóng góp học thuật, đây là công trình nghiên cứu độc lập đầu tiên phân tích có hệ thống các quy định về hình phạt tiền trong BLHS năm 1999 gắn liền với thực tiễn xét xử sơ thẩm tại một địa phương cụ thể sau khi bộ luật có hiệu lực. Khóa luận đã hệ thống hóa toàn bộ danh mục 68 điều luật quy định phạt tiền là hình phạt chính và 104 điều luật quy định phạt tiền là hình phạt bổ sung, đồng thời chỉ rõ những khoảng trống pháp lý và mâu thuẫn kỹ thuật lập pháp giữa Phần chung và Phần các tội phạm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được thực hiện độc lập trong khuôn khổ khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật, do đó dữ liệu thực nghiệm mới dừng lại ở phạm vi xét xử sơ thẩm tại tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn 2002 - 2006 và chưa bao quát số liệu xét xử phúc thẩm hoặc các địa phương khác. Các đề xuất, kiến nghị nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt tiền chủ yếu dừng lại ở việc định hướng hoàn thiện nhận thức lý luận, sửa đổi kỹ thuật lập pháp và tăng cường phối hợp liên ngành.

Hướng nghiên cứu mở rộng cần tiếp tục theo dõi thực tiễn áp dụng chế định này khi có các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành mới của liên ngành tư pháp trung ương, cũng như khảo sát sâu hơn về cơ chế xác minh tài sản và các giải pháp cưỡng chế trong giai đoạn thi hành án dân sự đối với các bản án phạt tiền.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự khi nghiên cứu về chế định hình phạt, kỹ thuật lập pháp hình sự và phân hóa trách nhiệm hình sự. Nội dung đáng tham khảo nhất của công trình là hệ thống 5 bảng thống kê chi tiết đối chiếu 172 điều luật quy định hình phạt tiền trong BLHS năm 1999 và chuỗi số liệu thực tiễn xét xử sơ thẩm 5 năm tại tỉnh Phú Thọ, cung cấp góc nhìn thực chứng rõ nét về khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng.

Câu hỏi thường gặp

1. BLHS năm 1999 có bao nhiêu điều luật quy định hình phạt tiền là hình phạt chính và bao nhiêu điều luật quy định là hình phạt bổ sung? BLHS năm 1999 có 68/263 điều luật quy định hình phạt tiền là hình phạt chính (chiếm xấp xỉ 24%, tăng gần 7 lần so với BLHS năm 1985) và 104/263 điều luật quy định hình phạt tiền là hình phạt bổ sung (chiếm 45%, tăng gần 3 lần so với BLHS năm 1985).

2. Mâu thuẫn pháp lý cơ bản giữa Phần chung và Phần các tội phạm của BLHS năm 1999 đối với hình phạt chính là gì? Khoản 1 Điều 30 Phần chung quy định hình phạt tiền chỉ áp dụng là hình phạt chính đối với tội ít nghiêm trọng; tuy nhiên, Phần các tội phạm lại quy định áp dụng hình phạt tiền là hình phạt chính đối với 21 điều luật thuộc tội nghiêm trọng (như khoản 1 Điều 155, khoản 1 Điều 160) và 1 điều luật thuộc tội rất nghiêm trọng (khoản 3 Điều 222).

3. Điều kiện luật định để áp dụng hình phạt tiền đối với người chưa thành niên phạm tội là gì? Theo Điều 72 BLHS năm 1999, hình phạt tiền chỉ được áp dụng là hình phạt chính đối với người chưa thành niên phạm tội từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi nếu người đó có thu nhập hoặc có tài sản riêng. Mức phạt tiền không được quá 1/2 mức tiền phạt mà điều luật tương ứng quy định.

4. Trong 5 năm (2002 - 2006) tại tỉnh Phú Thọ, hình phạt tiền được áp dụng chủ yếu cho các nhóm tội danh nào? Khi áp dụng là hình phạt chính, phạt tiền tập trung chủ yếu vào nhóm tội xâm phạm trật tự công cộng (52 bị cáo, chiếm ưu thế là Tội đánh bạc - Điều 248 và Tội tổ chức đánh bạc - Điều 249). Khi áp dụng là hình phạt bổ sung, phạt tiền áp dụng chủ yếu đối với nhóm tội phạm ma túy (163 bị cáo, tập trung ở Điều 194) và các tội xâm phạm sở hữu, trật tự công cộng (193 bị cáo).

Kết luận

Khóa luận của tác giả Phạm Thị Thùy Linh đã phản ánh toàn diện cơ sở lý luận, hệ thống quy phạm và thực tiễn áp dụng chế định hình phạt tiền theo BLHS năm 1999. Thông qua việc khảo sát số liệu xét xử sơ thẩm 5 năm (2002 - 2006) tại tỉnh Phú Thọ, tác giả đã chỉ rõ thực trạng áp dụng hình phạt tiền còn chiếm tỷ lệ rất thấp so với hình phạt tù có thời hạn, đồng thời cơ cấu áp dụng còn thiên lệch về hình phạt bổ sung. Công trình đóng góp những phát hiện thực tế có giá trị về các mâu thuẫn lập pháp và bất cập thi hành án, làm cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả xét xử trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ HÌNH PHẠT VÀ HÌNH PHẠT TIỀN THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1.1 KHÁI NIỆM, MỤC ĐÍCH CỦA HÌNH PHẠT.1 Khái niệm hình phạt. Tội phạm là một hiện tuợng xã hội tiêu cực có tính nguy hiểm cao cho xã hội, mang tính lịch sử và bản chất giai cấp sâu sắc. Đấu tranh với tội phạm là nhiệm vụ tất yếu khách quan nhằm bảo vệ và duy trì điều kiện tồn tại của giai cấp thống trị, của nhà nước trong bất kì một xã hội nào. Hình phạt được coi là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước, là công cụ hữu hiệu trong cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm.

Mác đã từng viết: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho lợi ích giai cấp thống trị trong một xã hội nhất định”(1) và “Hình phạt chẳng qua là thủ đoạn tự vệ của xã hội với những hành vi xâm phạm những điều kiện tồn tại của xã hội đó”12). Trong lịch sử luật hình sự Việt Nam, chế định hình phạt cùng chế định tội phạm là những chế định quan trọng nhất của luật hình sự Việt Nam. Có rất nhiều quan điểm khoa học xung quanh chế định hình phạt. Có thể phân chúng thành hai trường phái quan niệm chính sau: Quan niệm thứ nhất: Hình phạt là công cụ trả thù người phạm tội.

Hình phạt nhằm gây đau đớn về thể xác, bôi nhọ danh dự nhân phẩm của người phạm tội. Đây là quan niệm phổ biến về hình phạt trong pháp luật nhà nước phong kiến và chiếm hữu nô lệ. Quan niệm thứ hai: Hình phạt là công cụ đấu tranh phòng ngừa tội phạm. Đây là quan niệm tiến bộ về hình phạt.

Quan niệm đó được thể chế hoá trong đường lối chính sách hình sự của Nhà nước ta, đồng thời được cụ thể hóa trong pháp luật hình sự nước Việt Nam XHCN. Angghen toàn tập, tập 8, trang 531. Phạm Thị Thùy Linh – Lớp HS28D Khóa luận tốt nghiệp 5 Trong Bộ luật hình sự năm 1985 cũng như trong các văn bản pháp luật hình sự trước đó tuy chưa có khái niệm pháp lý về hình phạt song trong các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, các cơ sở đào tạo có rất nhiều quan điểm nhìn chung là thống nhất về hình phạt. Có thể viện dẫn một vài quan điểm về hình phạt sau đây: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế Nhà nước nghiêm khắc nhất quy định trong luật hình sự được Toà án áp dụng cho chính người đã thực hiện tội phạm nhằm trừng trị và cải tạo họ, góp phần vào việc đấu tranh phòng và chống tội phạm, bảo vệ chế độ và trật tự xã hội cũng như các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.” [10 - Tr 271] “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế do Toà án quyết định trong bản án với người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm và được thể hiện ở việc tước đoạt hoặc hạn chế các quyền và lợi ích do pháp luật quy định đối với người bị kết án.” [17 - Tr 194] “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế Nhà nước do Toà án áp dụng đối với người thực hiện tội phạm theo quy định của luật hình sự, tước bỏ hoặc hạn chế quyền và lợi ích nhất định của người bị kết án nhằm mục đích giáo dục cải tạo người phạm tội nhằm ngăn ngừa họ phạm tội mới.” [14 - Tr 23] “Hình phạt là biện cưỡng chế Nhà nước được luật hình sự quy định và do Toà án áp dụng có nội dung tước bỏ hoặc hạn chế quyền và lợi ích của người phạm tội, nhằm trừng trị, giáo dục họ cũng như nhằm giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm.

Bộ luật hình sự năm 1999 được Quốc Hội thông qua ngày 21/12/1999 tại kì họp thứ 6, khoá X có hiệu lực từ ngày 1/7/2000, lần đầu tiên đã đưa ra khái niệm pháp lý chính thức của hình phạt tại Điều 26: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước đoạt hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội. Hình phạt được quy định trong BLHS và do Toà án quyết định .” Phạm Thị Thùy Linh – Lớp HS28D Khóa luận tốt nghiệp 6 Thật ra, cách diễn đạt của Điều 26 - BLHS năm 1999 là chưa thật chính xác: “Hình phạt có nội dung pháp lí là tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích hợp pháp của người phạm tội chứ không phải có mục đích nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích hợp pháp đó” [25 - Tr 24]. Do vậy, từ “nhằm” trong Điều 26 là thừa. Tuy vậy việc xây dựng được một khái niệm pháp lý chính thức tương đối hoàn chỉnh, thể hiện khá đầy đủ nội dung, bản chất, đặc điểm của hình phạt dưới góc độ một chế tài hình sự có ý nghĩa lí luận và thực tiễn lớn trong khoa học luật hình sự.

Phân tích khái niệm hình phạt tại Điều 26, ta có thể rút ra những đặc điểm cơ bản của hình phạt như sau: Thứ nhất: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nhà nước có tính nghiêm khắc nhất trong hệ thống các biện pháp cưỡng chế. So với các biện pháp cưỡng chế khác (biện pháp cưỡng chế hành chính, biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự, các biện pháp tư pháp khác trong luật hình sự) thì hình phạt hạn chế hoặc tước bỏ những quyền và lợi ích thiết thân của người phạm tội như quyền sống (hình phạt tử hình), quyền tự do (hình phạt tù có thời hạn), quyền sở hữu (hình phạt tiền). Ngoài nội dung trên, hình phạt bao giờ cũng để lại cho người bị kết án hậu quả pháp lý là án tích trong một thời hạn nhất định theo quy định của BLHS. Án tích là đặc điểm nhân thân bất lợi cho người phạm tội trong đời sống xã hội, trong khi người phạm tội có hành vi vi phạm pháp luật.

Án tích có thể bị coi là tình tiết định tội (khoản 1 Điều 143 BLHS năm 1999), tình tiết định khung tăng nặng (điểm c khoản 2 Điều 143 BLHS năm 1999), tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự (điểm g khoản 1 Điều 48 BLHS). Thứ hai: Hình phạt chỉ có thể đuợc áp dụng với người có hành vi phạm tội, điểm này đã thể hiện rõ tính pháp chế của luật hình sự Việt Nam. Mọi công dân đều phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình theo quy định của pháp luật. Điều 2 BLHS 1999: “Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật hình sự quy định thì mới phải chịu trách nhiệm hình sự ”.

Như vậy Luật hình Phạm Thị Thùy Linh – Lớp HS28D Khóa luận tốt nghiệp 7 sự Việt Nam không cho phép người khác chịu hình phạt thay cho người phạm tội. Thứ ba : Hình phạt được quy định trong Bộ luật hình sự. Trong BLHS năm 1999 hình phạt được quy định ở phần chung và phần các tội phạm. Phần chung quy định về khái niệm, mục đích, hệ thống hình phạt.

Phần các tội phạm quy định các loại và mức hình phạt cho từng tội phạm cụ thể. Việc quy định hình phạt trong BLHS đảm bảo tính nghiêm minh, tính hợp pháp, và thống nhất cho việc quyết định hình phạt trên thực tế. Thứ tư: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế được áp dụng theo trình tự riêng biệt. Toà án là cơ quan duy nhất có quyền nhân danh nhà nước áp dụng hình phạt cho người phạm tội.

Điều 45 BLHS năm 1999 quy định về căn cứ quyết định hình phạt: “Khi quyết định hình phạt Toà án căn cứ vào quy định của BLHS, cân nhắc tính chất mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự”. Như vậy chỉ có Toà án dựa trên những căn cứ luật định mới được quyết định hình phạt đối với người phạm tội khi họ thực hiện một tội phạm nhất định. Những đặc điểm cơ bản trên đây giúp ta phân biệt hình phạt với các biện pháp cưỡng chế khác của nhà nước như các biện pháp cưỡng chế hành chính (cảnh cáo, phạt tiền); cưỡng chế trong luật tố tụng hình sự (bắt người, tạm giam, tạm giữ.); các biện pháp tư pháp khác trong luật hình sự và góp phần làm rõ bản chất của hình phạt.Mục đích hình phạt : Hình phạt tuy không ảnh hưởng trực tiếp đến những điều kiện và nguyên nhân làm phát sinh tội phạm. Nhưng hình phạt với nội dung hạn chế hoặc tước bỏ những quyền và lợi ích của người phạm tội có những ảnh hưởng, những tác động nhất định đối với người phạm tội cũng như những nguời khác trong xã hội theo những khuynh hướng khác nhau.

Những khuynh hướng tác động đó chính là mục đích của hình phạt. Phạm Thị Thùy Linh – Lớp HS28D Khóa luận tốt nghiệp 8 Mục đích của hình phạt sẽ quyết định việc quy định từng loại hình phạt nói riêng và hệ thống hình phạt nói chung, quyết định những quy định về hình phạt trong luật và việc áp dụng hình phạt trong thực tế. Chính vì vậy mục đích của hình phạt là vấn đề có ý nghĩa không chỉ về mặt lí luận mà còn có ý nghĩa đặc biệt trong thực tiễn. Bộ luật Hình sự 1985 tuy chưa đưa ra được khái niệm pháp lý về hình phạt xong mục đích hình phạt thì đã được quy phạm hoá tại Điều 20.

Trong BLHS năm 1999 mục đích hình phạt được quy định tại Điều 27: “Hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn nhằm cải tạo họ trở thành người có ích cho xã hội, tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Hình phạt còn nhằm mục đích giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm”. Tuy mục đích hình phạt đã được quy định trong luật hiện hành nhưng trong nhận thức của các nhà nghiên cứu vẫn chưa đạt được sự thống nhất. Một số học giả trong các công trình nghiên cứu của mình cho rằng: “Trừng trị là nội dung, là thuộc tính, là phương thức thực hiện hình phạt, trừng trị là tiền đề quan trọng để đạt được mục đích phòng ngừa tội phạm” [14 - Tr 25].

Các nhà khoa học theo trường phái này chỉ thừa nhận giáo dục, phòng ngừa là mục đích của hình phạt còn trừng trị chỉ là tiền đề để đạt được mục đích đó mà thôi. Nhưng trong giáo trình của một số trường đại học, của nhiều cơ sở đào tạo khác nhau các tác giả đều thống nhất hình phạt trong luật hình sự có mục đích trừng trị.