Chương 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE NHỮNG TINH TIẾT GIAM NHẸ TRACH NHIEM HINH SU VA LICH SU PHAP LUAT HINH SU VIET NAM VE NHUNG TINH TIET GIAM NHE TRACH NHIEM HINH SU 1. Khái niệm và đặc điểm của những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 1. Khái niệm tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Theo quy định của BLHS năm 2015, khi quyết định hình phạt đối với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội, ngoài việc căn cứ vào quy định của BLHS, căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội hoặc việc chấp hành pháp luật của pháp nhân thương mại, Tòa án còn phải cân nhắc những tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự. Như vậy, những tình tiết giảm nhẹ TNHS là một trong những căn cứ quan trọng để Tòa án quyết định một mức hình phạt cụ thé, tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội của người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội.
Tuy nhiên, trong quá trình hình thành và phát triển của pháp luật hình sự Việt Nam, khái niệm về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự chưa được đề cập cụ thể, đầy đủ và thống nhất. Từ điển Luật học đã giải thích về thuật ngữ “tình tiết giảm nhẹ TNHS”, theo đó tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là tình tiết ảnh hưởng đến mức độ trách nhiệm hình sự của trường hợp phạm tội cụ thê theo hướng làm giảm xuống so với trường hợp bình thường [46, 768]. Như vậy có thé hiểu tình tiết giảm nhẹ là những tình tiết làm giảm mức độ TNHS của người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội trong một vụ án hình sự. Dưới góc độ nghiên cứu khoa học luật hình sự, còn có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, cụ thể: Theo quan điểm của GS.TSKH Lê Văn Cảm, PGS.TS Trịnh Tiến Việt: “Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là tình tiết được quy định trong Phân chung Bộ luật hình sự với tính chất là tình tiết giảm nhẹ chung hoặc là tình tiết do Tòa án tự phán xét, cân nhắc và ghi rõ trong ban án ( nếu trong vụ án hình sự không có tình tiết nay), dong thời là một căn cứ dé cơ quan tư pháp hình sự có thẩm quyên là Tòa án tùy thuộc vào giai đoạn to tụng hình sự tương ứng cá thể hóa TNHS và hình phạt của người phạm tội theo hướng giảm nhẹ hơn trong phạm vi một khung hình phạt ”[2, 16].
Quan điểm về khái niệm tình tiết giảm nhẹ TNHS của các tác giả trên cho thay những tình tiết giảm nhẹ TNHS phải được quy định rõ trong BLHS hoặc có thể là những tình tiết do Tòa án tự xem xét, cân nhắc trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Như vậy, quan điểm về khái niệm tình tiết giảm nhẹ TNHS này có ý nghĩa trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, những tinh tiết giảm nhẹ TNHS là căn cứ quan trọng trong việc xác định chính xác TNHS và hình phạt của người phạm tội theo hướng giảm nhẹ hơn trong phạm vi một khung hình phạt.TS Dương Tuyết Miên nhận định răng: “Những tình tiết giảm nhẹ TNHS là những tình tiết được quy định trong BLHS hoặc do Toa an xác định phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo, giáo dục người phạm tội cũng như hoàn cảnh đặc biệt của họ. Những tình tiết này có ý nghĩa làm giảm mức độ TNHS cua người phạm toi” [18, 18]. Hay nhận định của Thạc si Dinh Văn Quế: “Các tình tiết giảm nhẹ TNHS là các tình tiết trong mot vu án cụ thể mà nó sẽ làm giảm TNHS của người phạm toi trong một khung hình phạt ”[23, 228].
Quan điểm của PGS.TS Dương Tuyết Miên và Thạc sĩ Đinh Văn Quế đều nhắn mạnh vai trò, ban chất của tình tiết giảm nhẹ TNHS là làm giảm bớt mức độ TNHS cho chủ thê của tội phạm Tiến sĩ Phạm Mạnh Hùng đã nhận định: “Những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được hiểu là những tình tiết làm giảm mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội trong phạm vi một khung hình phat và do vậy làm giảm TNHS cua người phạm tội so với những trường hợp phạm tội tương tự nhưng không có tình tiết giảm nhẹ đó ”[15, 294]. Theo quan điểm này, tác giả đã thé hiện ý nghĩa của những tình tiết giảm nhẹ TNHS khi gắn liền giá trị giảm nhẹ của những tình tiết giảm nhẹ TNHS với hành vi phạm tội: mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội sẽ được giảm đi đáng kế khi áp dụng những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự so với những trường hợp phạm tội thông thường. Tiến sĩ Trần Thị Quang Vinh có quan điểm cho rằng: “Những tình tiết giảm nhẹ TNHS là những tinh tiết của vụ án hình sự, liên quan đến việc giải quyết TNHS, có ý nghĩa làm giảm mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, phản ánh khả năng cải tạo tốt hoặc hoàn cảnh đặc biệt của người phạm tội đáng được khoan hồng và giá trị giảm nhẹ TNHS của chúng chưa được ghi nhận trong chế tài ”[48, 45]. Quan điểm này của tác giả cho thấy sự mở rộng hơn về phạm vi của những tình tiết giảm nhẹ TNHS, không chỉ giới hạn ở những quy định mang tính chất giảm bớt mức độ hình phạt trong BLHS, mà còn được thể hiện ở việc áp dụng những biện pháp có tính chất khoan hồng như miễn hình phạt, miễn chấp hành hình phạt, thay thế hình phạt nhẹ hơn.
Ngoài những quan điểm trên, còn rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm những tình tiết giảm nhẹ TNHS nhưng có thé thay hầu hết những quan 10 điểm đều thé hiện là những tình tiết giảm nhẹ TNHS có ý nghĩa làm giảm mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội qua đó làm giảm TNHS cho người phạm tội. Qua nghiên cứu, kế thừa và tiếp thu những quan điểm từ những công trình nghiên cứu của những tác giả đi trước, tác giả đưa ra quan điểm về khái niệm những tình tiết giảm nhẹ TNHS như sau: Tình tiét giảm nhẹ TNHS là những tình tiết được quy định trong BLHS hoặc do Tòa án tự phán xét, cân nhắc và ghi rõ trong bản án, đây là một trong những căn cứ để Tòa án quyết định hình phạt, có ý nghĩa cá thể hóa TNHS và hình phạt của người hoặc pháp nhân thương mai phạm tội theo hướng làm giảm mức độ trách nhiệm hình sự trong phạm vi một khung hình phạt so với trường hợp phạm tội tương tự nhưng không có tình tiết giảm nhẹ đó. Đề quy định và áp dụng một tình tiết giảm nhẹ TNHS trong Bộ luật hình sự cần đáp ứng một trong những tiêu chí như sau: Thứ nhất, tình tiết phản ánh tác dụng làm giảm mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm; Thi? hai, tinh tiết phản ánh khả năng cải tạo tốt của chủ thé phạm tội; Thi? ba, tình tiết phản ánh hoàn cảnh đặc biệt của chủ thê phạm tội khiến cho chủ thé đó đáng được khoan hồng. Đặc điểm của tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Từ khái niệm nêu trên và qua nghiên cứu những quy định về tình tiết giảm nhẹ TNHS tại Điều 51 BLHS năm 2015, những văn bản hướng dẫn thi hành, có thé rút ra đặc điểm của những tình tiết giảm nhẹ TNHS như sau: Thứ nhất, những tình tiết giảm nhẹ TNHS có tính luật định, trong quá trình xây dựng pháp luật, mỗi tình tiết giảm nhẹ TNHS tại khoản 1 Điều 51 BLHS có những đặc trưng riêng đã được các nhà làm luật xem xét, cân nhắc kỹ lưỡng và lựa chọn đưa vào trong BLHS.
Bên cạnh đó Tòa án có thé xem xét, cân nhắc những tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ TNHS. Quy định này cho phép Tòa án linh hoạt trong việc áp dụng những tình tiết có lợi cho người 11 phạm tội hoặc pháp nhân thương mại phạm tội mà những tình tiết này chưa được pháp luật quy định là tình tiết giảm nhẹ TNHS. Việc áp dụng những tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ TNHS phải được ghi rõ lý do trong bản án, như vậy pháp luật hình sự quy định rất chặt chẽ việc tùy nghi áp dụng những tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ TNHS của Tòa án, không những bảo đảm áp dụng tối đa những tình tiết có lợi cho chủ thé phạm tội mà còn hạn chế sự tùy tiện của Tòa án trong việc xem xét, cân nhắc những tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ TNHS, bảo đảm sự khách quan, toàn diện và công bằng trong việc quyết định hình phạt. Thứ hai, những tình tiết giảm nhẹ TNHS có tính chất làm giảm bớt TNHS đối với người phạm tội hoặc pháp nhân thương mại phạm tội thông qua việc chứng minh mức độ giảm nhẹ tính chất nguy hiểm của hành vi bằng những tình tiết giảm nhẹ TNHS.
Những tình tiết giảm nhẹ TNHS là căn cứ dé Tòa quyết định hình phạt đối với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội theo hướng giảm nhẹ hơn so với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội tương tự nhưng không có tình tiết giảm nhẹ đó. Người hoặc pháp nhân phạm tội có thé được xem xét áp dụng hình phạt ít nghiêm khắc hơn, mức hình phạt được giảm nhẹ đi đáng ké trong một khung hình phạt khi có những tình tiết giảm nhẹ TNHS. Hơn nữa, những tình tiết giảm nhẹ TNHS còn là cơ sở dé Tòa án có thé quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phat được áp dụng hoặc chuyên sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn (Điều 54 BLHS năm 2015). Thứ ba, chủ thê áp dụng những tình tiết giảm nhẹ TNHS là Tòa án, đây là cơ quan có thâm quyên tiến hành tố tụng duy nhất có quyền xem xét áp dụng những tình tiết giảm nhẹ TNHS trong quá trình xét xử vụ án hình sự.
Những tình tiết giảm nhẹ là một trong những căn cứ quan trọng dé Tòa án quyết định hình phạt. Khi quyết định hình phạt, Tòa án phải cân nhắc, xem 12 xét, đánh giá toàn diện điều kiện áp dụng những tình tiết giảm nhẹ TNHS tùy từng vụ án hình sự cụ thé. Việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ TNHS sẽ được ghi rõ trong bản án hình sự. Thứ tư, đỗi tượng được áp dụng những tiết giảm nhẹ là người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội.