Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỊNH TRẢ HỒ SƠ ĐỂ ĐIỀU TRA BỔ SUNG VÀ CÁC CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG 1. KHÁI QUÁT VỀ TRẢ HỒ SƠ ĐỂ ĐIỀU TRA BỔ SUNG VÀ CÁC CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG Tố tụng hình sự Việt nam được xây dựng dựa trên những đặc điểm về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, đạo đức, phong tục tập quán cũng như hệ thống pháp luật hiện hành. Những nguyên tắc được xác định trong tố tụng hình sự là tiền đề và cơ sở để xây dựng nhiệm vụ cũng như mối quan hệ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Điều 1 của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 quy định "Bộ luật Tố tụng hình sự quy định trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự; chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng".
Do đó, mỗi cơ quan tiến hành tố tụng đều có chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn nhất định nhưng có quan hệ phối hợp với nhau, chế ước lẫn nhau trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Chủ thể được Nhà nước giao thẩm quyền điều tra vụ án là Cơ quan điều tra. Trong hệ thống các cơ quan tư pháp, cơ quan điều tra giữ một vị trí quan trọng, là cơ quan thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ chứng minh tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội, phục vụ cho việc truy tố của Viện kiểm sát và xét xử của Tòa án. Điều tra là giai đoạn tố tụng gần như là đầu tiên trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, Vì vậy, hoạt động của Điều tra viên và quyết định củ a cơ quan điều tra trong giai đoạn này rất quan trọng.
Quan trọng vì đây là khâu đầu tiên để chứng minh có hành vi phạm tội hay không và chỉ có cơ quan điều tra mới có quyền lập hồ sơ vụ án hình sự. Khoản 1 Điều 2 Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự quy định: Cơ quan điều tra có nhiệm vụ tiến hành điều tra tất cả các tội phạm, áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật Tố tụng hình sự quy 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định để xác định tội phạm và người đã thực hiện hành vi phạm tội, lập hồ sơ, đề nghị truy tố, tìm ra nguyên nhân và điều kiện phạm tội để làm cơ sở cho việc xử lý tội phạm [35]. Trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình, Cơ quan điều tra được pháp luật cho phép tiến các hoạt động điều tra như Khởi tố bị can, hỏi cung, khám xét, tạm giữ đồ vật, đối chất, nhận dạng, thực nghiệm điều tra… Qua hoạt động điều tra của mình, Cơ quan điều tra lập hồ sơ vụ án hình sự đề nghị Viện kiểm sát truy tố người có tội ra trước Tòa. Hồ sơ vụ án hình sự là một loại hồ sơ quan trọng trong hệ thống hồ sơ của Nhà nước là nguồn thông tin trực tiếp phản ánh toàn bộ diễn biến vụ án, quá trình và kết quả điều tra.
Tại giai đọan này, cơ quan điều tra tiến hành các hoạt động tố tụng để thu thập chứng cứ, thực hiện đúng, đủ trình tự, thủ tục, các biện pháp do Bộ luật Tố tụng hình sự quy định để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội phục vụ cho việc chứng minh làm sáng rõ vụ án hình sự, làm cơ sở cho việc truy tố của Viện kiểm sát và xét xử của Tòa án. Chứng cứ trong hồ sơ một vụ án hình sự luôn là yếu tố quyết định để kết luận hành vi phạm tội của một người nào đó. Để giải quyết đúng đắn một vụ án thì điều tra viên phải chứng minh được sự kiện phạm tội, người thực hiện tội phạm và việc chứng minh này không có con đường nào khác ngoài việc dựa vào chứng cứ thu thập được với những biện pháp như hỏi cung, lấy lời khai, khám nghiệm hiện trường… Vì quá trình thực hiện hành vi phạm tội là quá trình diễn ra trong quá khứ, do đó để hình dung ra diễn biến của nó, điều tra viên cần phải lựa chọn vào việc đánh giá những sự kiện hay tài liệu đã thu được một cách khách quan và lôgic. Nếu việc điều tra thu thập chứng cứ không đầy đủ hoặc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong quá trình điều tra sẽ ảnh hưởng đến các giai đoạn tố tụng tiếp theo.
Các biện pháp điều tra chỉ được phép tiến hành sau khi khởi tố vụ án hình sự, tức là sau khi đã xác định rõ ràng rằng có một vụ án hình sự đã xảy ra. Trong việc điều tra cơ quan điều tra phải thu thập cả chứng cứ xác định có tội và chứng cứ xác định 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vô tội, làm rõ những tình tiết tăng nặng và những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, tìm ra nguyên nhân, điều kiện phạm tội. Mục đích chủ đạo và xuyên suốt của hoạt động điều tra là chứng minh tội phạm và người phạm tội. Đối với nhiệm vụ "điều tra bổ sung" theo yêu cầu của Viện kiểm sát hoặc của Tòa án lại đặt điều tra viên trước một yêu cầu khắt khe và cụ thể hơn, đó là ngoài những tài liệu, chứng cứ đã thu thập được trong quá trình điều tra, Cơ quan điều tra còn phải thực hiện theo đúng yêu cầu đã nêu trong Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung của Viện kiểm sát và Tòa án.
Thông thường đó là còn thiếu những chứng cứ vô cùng quan trọng đối với vụ án; có tội phạm khác, có đồng phạm khác hoặc là có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Khi nhận được yêu cầu điều tra bổ sung, Cơ quan điều tra có trách nhiệm thực hiện đầy đủ các nội dung nêu trong quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung của Viện kiểm sát hoặc của Tòa án. Sau khi kết thúc điều tra bổ sung, Cơ quan điều tra phải có bản kết luận điều tra bổ sung, trong đó kết luận rõ đối với từng vấn đề điều tra bổ sung và quan điểm giải quyết vụ án. Nếu kết quả điều tra bổ sung dẫn đến đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát ra quyết định đình chỉ theo thẩm quyền quy định tại các Điều 164, 169 của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Nếu kết quả điều tra bổ sung không làm thay đổi quyết định truy tố thì Viện kiểm sát có văn bản nêu rõ lý do giữ nguyên quyết định truy tố và chuyển lại hồ sơ cho Tòa án; nếu kết quả điều tra bổ sung làm thay đổi quyết định truy tố thì Viện kiểm sát ban hành cáo trạng mới thay thế cáo trạng cũ và chuyển hồ sơ đến Tòa án để xét xử. Viện kiểm sát nhân dân khi thực hiện quyền của mình là hoàn toàn độc lập, không bị ảnh hưởng của cơ quan hành chính, đoàn thể xã hội và của công dân. Viện kiểm sát nhân dân được tổ chức phù hợp với tổ chức của tòa án. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Hiến pháp năm 2002 (sửa đổi) và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002, trong lĩnh vực tư pháp hình sự, Viện kiểm sát nhân dân có hai chức năng chính là: Thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
Đây là hai chức năng độc lập, nhưng trong thực tiễn công tác, nó có mối quan hệ mật thiết với nhau. Chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát được quy định cụ thể tại Điều 23 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003: 1.Viện kiểm sát thực hành quyền công tố trong tố tụng hình sự, quyết định việc truy tố người phạm tội ra trước Tòa án. Viện kiểm sát, kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự có trách nhiệm phát hiện kịp thời vi phạm pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng, áp dụng những biện pháp do Bộ luật này quy định để loại trừ việc vi phạm pháp luật của những cơ quan hoặc cá nhân này. Viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự nhằm bảo đảm mọi hành vi phạm tội đều phải được xử lý kịp thời; việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội [21].
Viện kiểm sát kiểm sát đảm bảo việc điều tra được khách quan, toàn diện và đầy đủ. Viện kiểm sát phải kịp thời phát hiện những vi phạm pháp luật trong quá trình điều tra và đề ra biện pháp khắc phục, bảo đảm mọi hoạt động điều tra phải được tiến hành theo đúng quy định của luật tố tụng hình sự. Khi tội phạm được phát hiện, vụ án được khởi tố điều tra là thời điểm quyền của Viện kiểm sát cũng được phát động. Đó là việc Viện kiểm sát tiến hành kiểm sát hoạt động của cơ quan điều tra như khởi tố… Khi Viện kiểm sát ra Quyết định truy tố bị cáo ra trước Tòa và Tòa án trong quá trình nghiên 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cứu ra quyết định đưa vụ án ra xét xử thì đó là lúc Kiểm sát viên đại diện cho Viện kiểm sát giữ quyền công tố tại phiên tòa.
Theo quy định của tố tụng hình sự, Viện kiểm sát được trả hồ sơ để điều tra bổ sung khi có những căn cứ quy định tại Điều 168 Bộ luật Tố tụng hình sự. Xét xử là một giai đoạn cuối cùng của quá trình giải quyết một vụ án hình sự, và cũng là giai đoạn quan trọng nhất trong quá trình tố tụng giai đoạn này là sự tổng kết của cả một quá trình tố tụng. Vì nó quyết định "sinh mệnh chính trị" của một con người. Chỉ có Tòa án mới có quyền xét xử, khác với hai cơ quan tiến hành tố tụng trên, Tòa án với chức năng "cầm cân, nảy mực" của mình, Tòa án cần sử dụng hết mức sự công tâm, sự nghiêm minh, khách quan để nghiên cứu, xem xét khi nghiên cứu hồ sơ vụ án; lắng nghe, phân xử, phán xét công minh tại phiên tòa khi ngồi giữa với một bên "buộc tội" là đại diện Viện kiểm sát và một bên "gỡ tội" là luật sư.