Chương 1 Nhà nước pháp quyền và những yêu cầu của nhà nước pháp quyền đối với chất lượng ban hành văn bản quy phạm pháp luật cấp bộ 1. Khái quát về nhà nước pháp quyền 1. Khái niệm và đặc điểm của nhà nước pháp quyền Tư tưởng và học thuyết về NNPQ ra đời rất sớm trong lịch sử nhân loại, nó được phản ánh trong tư tưởng các học thuyết chính trị pháp lý của cả phương Đông và phương Tây với các học thuyết chính trị pháp lý tiêu biểu của Trung Hoa thời cổ trung đại, như Nho Gia, Mặc Gia, Đạo Gia và Pháp Gia điển hình như những nhà tư tưởng tiêu biểu như Khổng Tử; Hàn Phi Tử. Các học thuyết này đã diễn ra cuộc đấu tranh quyết liệt xung quanh vấn đề trị nước, an dân bình thiên hạ bằng cách thức nào, dùng pháp trị hay đức trị.
Mặc dù giữa các hệ tư tưởng lớn này có nhiều sự khác biệt song cũng gặp nhau ở những điểm chung như một tất yếu Logic và lịch sử, trong đó thể hiện phần nào chứa đựng những nhân tố NNPQ. ở Phương Tây, tư tưởng NNPQ ra đời ngay trong lòng của chế độ chuyên chế, sự bạo hành của quyền lực, như là sự đối lập với chế độ đó, gắn liền với việc xác lập và phát triển dân chủ, động lực ra đời của nó bắt nguồn từ quan điểm của người xưa về sự công bằng, công lý vốn có từ ngàn xưa của trời của đất với các nhà tư tưởng nổi tiếng như: Xô Lông, Xôcrát, Platon, Aristốt, đặc biệt Xixêrôn đã nêu lên nguyên tắc có tính chất bắt buộc về sự tối cao của luật trong nhà nước - "Tất cả mọi người đều phải ở dưới hiệu lực của pháp luật" tư tưởng này ngày nay được xem như là một trong những nguyên tắc cơ bản được thừa nhận chung của NNPQ. Tư tưởng đề cao vai trò của pháp luật thời cổ đại đã được các nhà tư tưởng thế kỷ XVII - XIX kế thừa và nâng lên một trình độ mới thành các học 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuyết với những học giả nổi tiếng như J. Các nhà triết học tư sản cho rằng trong mối tương quan giữa pháp luật và nhà nước khi đó Nhà nước phải đứng dưới pháp luật, tuân theo pháp luật mặc dù nhà nước ban hành ra pháp luật.
Kế thừa những giá trị tư tưởng và kinh nghiệm thực tiễn có liên quan đến NNPQ đã có trong lịch sử, các nhà tư tưởng tư sản đã xây dựng nên học thuyết về NNPQ với mục đích tấn công vào nhà nước độc tài chuyên chế phong kiến và hợp pháp hóa quyền thống trị của giai cấp tư sản theo nguyên tắc giới hạn phạm vi quyền lực của nhà nước phong kiến và mở rộng quyền tự do dân chủ cho nhân dân dựa trên thế giới quan pháp lý mới [42, tr. Mặc dù với những góc nhìn và quan niệm hết sức đa dạng nhưng những nội dung cơ bản và chung nhất của các học thuyết này là: Sự hiện diện của chủ nghĩa lập hiến và coi đó là bằng chứng hữu hình về sự đồng thuận của mọi người dân; Nhà nước phải tự đặt mình dưới pháp luật và không hành động độc đoán; Nhà nước phải tôn trọng và bảo vệ các quyền tự do của con người và quyền công dân; quyền lực nhà nước được phân chia thành ba quyền: quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp và giao cho ba cơ quan nhà nước tương ứng theo nguyên tắc quyền lực giám sát và kiềm chế đối trọng quyền lực [40, tr. Các tư tưởng, học thuyết về NNPQ đã để lại những giá trị to lớn cho rất nhiều học giả trên thế giới nghiên cứu phát triển thành một mô hình nhà nước văn minh. Nhiều tác giả thừa nhận rằng, NNPQ được hiểu và giải thích rất phong phú và khác nhau.
Trong tiếng anh thuật ngữ "Rule of Law" thường được dịch là NNPQ, nhưng đúng nghĩa đó là " sự thống trị của pháp luật". Người Đức có khái niệm "Rechtsstaat" còn người Pháp dùng khái niệm "Etat de Droit", người Nga thì dùng từ "Pravovoe gosudarstvo" tất cả các thuật ngữ này đều được dịch sang tiếng việt là NNPQ. Cả bốn khái niệm này của người 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com châu Âu hàm chứa yêu cầu về sự tuân thủ pháp luật và yêu cầu có tính lý tưởng về sự tôn trọng và thực hiện công bằng, công lý. Tuy nhiên ở nội dung các khái niệm của các học giả cũng rất khác nhau: Theo Roman Herzog, "nhà nước pháp quyền là một thuật ngữ mô tả một Nhà nước mà không can thiệp vào cá nhân và tồn tại chủ yếu cho lợi ích công dân của nó" [Dẫn theo 10, tr.
Khái niệm này đã nhắc tới một nhà nước mà các công dân ở đó được bảo đảm về mặt lợi ích, tuy nhiên nó vẫn chưa giúp cho việc phân biệt với các hiện tượng khác. Theo viện sĩ thông tấn Việt - Hàn kiêm khoa học Nga V.X Nherxesitantx, NNPQ là hình thức tổ chức và hoạt động chính trị công khai và các mối quan hệ tương hỗ của nó với cá nhân tư cách là chủ thể pháp luật, những người mang các quyền tự do của con người và công dân đồng thời đưa ra ba dấu hiệu đặc trưng tối thiểu của NNPQ, là "sự thừa nhận và bảo vệ các quyền tự do con người và công dân; tính tối cao của pháp luật;việc tổ chức và hoạt động của quyền lực nhà nước có chủ quyền trên cơ sở nguyên tắc phân công quyền lực". Giáo sư Jacques Chevallier, Đại học Panthéon - Assas (Pais II), trong cuốn sách nổi tiếng về NNPQ (L état de Droit) đã định nghĩa: Đối với học thuyết đương thời, nhà nước pháp quyền là một nhà nước trong đó mối quan hệ giữa công dân của mình phải phục tùng một "chế độ pháp trị":Trong một quốc gia cụ thể, quyền lực chỉ được sử dụng theo cách thức được phép bởi trật tự pháp lý hiện hành, trong khi những người bị trị có cách thức cầu viện tài phán chống lại sự lạm dụng mà nó có thể phạm phải [Dẫn theo 11, tr. Như vậy, NNPQ trước hết được hiểu là nhà nước lệ thuộc vào pháp luật, vào công lý, công bằng và pháp luật ở đây cũng được hiểu là công lý là lẽ phải.
Nhà nước lệ thuộc vào pháp luật chính là lệ thuộc vào lẽ phải, vào 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công lý, công bằng, chứ không đơn thuần là lệ thuộc vào những quy định do chính nhà nước đặt ra. NNPQ được coi là giá trị văn minh của nhân loại, mọi quốc gia muốn trở thành dân chủ văn minh đều phải hướng tới. ở Việt Nam NNPQ là một trong một trong những vấn đề mới cả về phương diện lý luận nhận thức và thực tiễn, nhưng mục tiêu xây dựng phà nước pháp quyền Việt Nam XHCN đã được nhấn mạnh trong văn kiện Đại hội Đảng VII, VIII. IX, trong Hiên pháp 1992 (sửa đổi bổ sung năm 2001) đã và đang được nghiên cứu xây dựng cho phù hợp với công cuộc đổi mới đất nước.
Hiện nay đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về NNPQ, các tác giả đã tập trung luận giải sự hình thành, phát triển của nhận thức luận về NNPQ, nguyên tắc, đặc trưng của NNPQ. Trong cuốn "Những vấn đề lý luận về Nhà nước và Pháp luật" GS. TSKH Đào Trí úc đã giải thích: Nhà nước pháp quyền đòi hỏi phải có sự thống nhất giữa tính tối cao của Pháp luật với hình thức pháp lý của tổ chức quyền lực chính trị. Đó là hai yếu tố không thể thiếu được khi nói đến nhà nước pháp quyền.
Ông nhấn mạnh: Ngày nay, NNPQ trước hết người ta nói tới sự ngự trị của pháp luật trong đời sống xã hội và chính trị với tư cách là ý chí của nhân dân có giá trị phổ biến. ở đây có thể thấy hai khía cạnh của NNPQ là: 1. Khía cạnh hình thức pháp lý, tức là sự ngự trị của pháp luật, sự ràng buộc bởi pháp luật đối với nhà nước và tất cả các thành viên khác của xã hội (nói cách khác đây là yêu cầu bảo đảm pháp chế trong công tác làm luật và áp dụng pháp luật). Khía cạnh nội dung pháp lý, tức là bản thân pháp luật phải bảo đảm được yêu cầu khách quan, thúc đẩy sự tiến bộ xã hội.
Theo quan niệm của PGS.TSKH Lê Cảm định nghĩa: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhà nước pháp quyền là tổ chức công quyền trong hệ thống chính trị xã hội của công dân được xây dựng trên nền tảng tư tưởng pháp lý tiến bộ của nhân loại như công bằng, nhân đạo, dân chủ và pháp chế, nhằm bảo đảm thực sự những giá trị xã hội được thừa nhận chung của nền văn minh thế giới - sự tôn trọng và bảo vệ các quyền và tự do của con người, sự ngự trị của pháp luật trong lĩnh vực hoạt động của nhà nước, sự phân công quyền lực (lập pháp, hành pháp, tư pháp) và chủ quyền nhân dân" [6]. Trong khi đó PGS. TS Nguyễn Đăng Dung cho rằng: " Nhà nước pháp quyền là một hình thức nhà nước được phân tích trong mối tương quan giữa Nhà nước và pháp luật. Nhà nước pháp quyền thể hiện tính dân chủ của nhân loại " [12, tr.
Và cũng giải thích trên cơ sở các yếu tố chủ yếu như tính tối cao của các đạo luật, nguyên tắc pháp chế và quyền tự do của con người PGS. Nguyễn Cửu việt cũng có quan niệm: "Nói khái quát nhất, Nhà nước pháp quyền là nhà nước mà trong đó mọi chủ thể (kể cả nhà nước) đều tuân thủ nghiêm chỉnh, chịu phục tùng pháp luật một pháp luật có tính pháp lý cao, phù hợp với lý trí, thể hiện đầy đủ những giá trị cao cả nhất của xã hội của con người" [42, tr. Có thể nói, những nội dung trên đây đều là những tiêu chí quan trọng xác định bản chất NNPQ, tuy nhiên nếu chỉ có một trong các tiêu chí đó không thể có được khái niệm về NNPQ hoàn chỉnh. Mà NNPQ rất cần xuất phát từ những yêu cầu cơ bản trên nhưng phải phụ thuộc vào những điều kiện cụ thể về kinh tế, văn hóa, địa lý xã hội.
của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc để tổ chức ra mô hình NNPQ một cách khoa học, hợp lý. Từ những phân tích trên cho thấy NNPQ có những đặc điểm chung phổ biến sau: Thứ nhất, NNPQ là nhà nước được hình thành trên cơ sở Hiên pháp.