Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH TỤNG CỦA KIỂM SÁT VIÊN TẠI PHIÊN TÒA HÌNH SỰ SƠ THẨM 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ NỘI DUNG CỦA VIỆC TRANH TỤNG TẠI PHIÊN TÒA XÉT XỬ SƠ THẨM HÌNH SỰ 1. Khái niệm Sự ra đời và phát triển của việc tranh tụng trong quá trình giải quyết các vụ án gắn liền với sự hình thành và phát triển của các tư tưởng dân chủ, tiến bộ của nhân loại. Tư tưởng về tranh tụng xuất hiện từ thời cổ đại và ngày nay hầu hết các quốc gia trên thế giới đều coi tranh tụng là một trong các nguyên tắc cơ bản của trong hoạt động tố tụng.
Tranh tụng không đơn thuần chỉ là thành tựu trong lĩnh vực pháp lý mà là thành tựu của sự phát triển tư tưởng của nền văn minh nhân loại. Trong xã hội hiện đại, dù ở các nước có tổ chức hệ thống tư pháp khác nhau, dù là hệ thống luật án lệ (common law), hệ thống luật lục địa (legal law) hay hệ thống luật XHCN thì ít hay nhiều và bằng các cách thể hiện khác nhau, trong hệ thống tố tụng đều có yếu tố tranh tụng. Đây là cơ chế tố tụng góp phần đảm bảo cho tòa án xác định sự thật khách quan của vụ án, giải quyết đúng đắn vụ việc, bảo đảm sự công bằng và lợi ích của các bên tham gia tố tụng. Tranh tụng bao giờ cũng gắn liền với hoạt động tài phán của Tòa án.
Tại phiên tòa, Tòa án tiến hành xác định sự thật của vụ án bằng cách điều tra công khai, chính thức về vụ việc, nghe các bên tranh luận về giải quyết vụ án từ góc độ nội dung cũng như pháp luật áp dụng để ra phán quyết. Trong quá trình tranh tụng, Tòa án là cơ quan thực hiện chức năng xét xử. Tòa án thực hiện chức năng như một trọng tài có địa vị độc lập với các bên để phân xử một cách khách quan, theo pháp luật. Trong TTHS, chức năng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xét xử của Tòa án độc lập với chức năng buộc tội và chức năng bào chữa; trong tố tụng dân sự, kinh tế, Tòa án là người đứng ra phân xử giữa bên khởi kiện và bên bị kiện để ra phán quyết về vụ án.
Với tính chất là sự tranh luận giữa các bên có quyền và lợi ích khác nhau, tranh tụng luôn luôn tồn tại trong các hệ thống tố tụng khác nhau. Bởi vì, mục đích của các hệ thống tố tụng dân chủ, tiến bộ trong thế giới hiện đại là xác định được sự thật và phán quyết về vụ án trên cơ sở quy định của pháp luật. Theo Từ điển tiếng Việt, tranh tụng có nghĩa là kiện cáo lẫn nhau. Còn theo nghĩa Hán Việt thì thuật ngữ tranh tụng được ghép từ hai từ "tranh luận" và "tố tụng".
Tranh tụng là tranh luận trong tố tụng. Trong tố tụng bao giờ cũng có sự tham gia của các bên có quyền và (hoặc) lợi ích trái ngược nhau là bên buộc tội và bên gỡ tội. Bên buộc tội có trách nhiệm chứng minh bị cáo là người có tội, còn bên gỡ tội cố gắng dùng mọi căn cứ để bác bỏ những lời buộc tội do bên gỡ tội đưa ra. Trước đây, với quan điểm cho rằng tranh tụng là nguyên tắc đặc trưng của TTHS tư sản nên vấn đề này không được khoa học pháp lý nước ta quan tâm nghiên cứu.
Vì vậy, về mặt lý luận tranh tụng không được thừa nhận và thuật ngữ "tranh tụng" không được dùng trong các văn bản pháp luật của nước ta. Bắt đầu từ Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về "Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới", vấn đề tranh tụng lần đầu tiên đã được đề cập đến. Yêu cầu của cải cách tư pháp đối với hoạt động TTHS thể hiện đậm nét trong hai nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị. Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 đưa ra yêu cầu: Nâng cao chất lượng công tố của Kiểm sát viên tại phiên tòa, bảo đảm tranh tụng dân chủ với Luật sư, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác… Việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, của người bào chữa, bị cáo, nhân chứng, nguyên đơn, bị đơn… để ra những bản án quyết định đúng pháp luật, có sức thuyết phục trong thời hạn do luật định.
Các cơ quan tư pháp có trách nhiệm tạo điều kiện để Luật sư tham gia vào quá trình tố tụng, tham gia hỏi cung bị can, nghiên cứu hồ sơ vụ án, tranh luận dân chủ tại phiên tòa [13, tr. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2006 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 tiếp tục xác định một trong những nhiệm vụ trọng tâm của cải cách tư pháp là "nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử" [14, tr. Có thể nói, tranh tụng nói chung và tranh tụng tại phiên tòa hình sự nói riêng là một vấn đề mới mẻ đối với lĩnh vực tư pháp ở nước ta. Về mặt lý luận, đang còn có những quan điểm nhận thức rất khác nhau giữa các nhà khoa học cũng như cán bộ làm công tác thực tiễn về khái niệm tranh tụng tại phiên tòa; thời điểm bắt đầu và thời điểm kết thúc của tranh tụng tại phiên tòa; về phạm vi, phương pháp và nội dung tranh tụng mà các chủ thể cần thực hiện.
Có quan điểm đồng nhất tranh tụng tại phiên tòa với tranh luận. Có quan điểm cho rằng "Không nên hiểu tranh tụng đơn thuần là việc tranh luận một cách đầy đủ tại phiên tòa, mà cần phải hiểu bản chất của tranh tụng là một phương thức xác định sự thật khách quan của vụ án" [51, tr. Tuy còn có sự khác nhau về quan điểm nghiên cứu, nhưng có sự thống nhất về mục đích của tranh tụng tại phiên tòa nhằm đảm bảo tính khách quan, công bằng, dân chủ giữa các chủ thế là KSV THQCT và những người tham gia tố tụng; phía buộc tội và phía bào chữa có quyền lập luận, đưa ra những chứng cứ, căn cứ pháp luật để tranh luận, phản bác để bảo vệ tính có căn cứ từ quan điểm của mình. HĐXX điều hành theo trình tự tố tụng tại phiên tòa và có trách nhiệm tạo điều kiện để các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ tranh tụng, đồng thời lắng nghe, xem xét, cân nhắc và ra phán quyết.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dưới góc độ tranh tụng là một nguyên tắc của TTHS, tác giả đồng tình với quan điểm cho rằng: Tranh tụng tại tòa là những hoạt động tố tụng được tiến hành tại phiên tòa xét xử bởi hai bên tham gia tố tụng (bên buộc tội và bên bào chữa) nhằm bảo vệ ý kiến, luận điểm của mỗi bên và bác bỏ ý kiến, luận điểm của phía bên kia dưới sự điều khiển, quyết định của Tòa án với vai trò trung gian trọng tài [52, tr. Trong các giai đoạn TTHS, thực hiện nguyên tắc tranh tụng ở giai đoạn xét xử sơ thẩm được coi là giai đoạn trung tâm. Đặc điểm tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm Một là, tranh tụng tại phiên tòa có sự bình đẳng giữa KSV thực hành quyền công tố với bị cáo, Luật sư và những người tham gia tố tụng khác. Sự bình đẳng ở đây là bình đẳng trên cơ sở quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật tố tụng.
Hay nói cách khác, sự bình đẳng giữa các bên tranh tụng không hẳn là sự bình đẳng thực tế về địa vị pháp lý cũng như không có nghĩa là các bên có quyền và nghĩa vụ như nhau do bên buộc tội và bên gỡ tội thực hiện hai chức năng khác nhau trong TTHS, nhất là tại phiên tòa. Do đó, quyền bình đẳng ở đây được hiểu là bình đẳng về phương diện tố tụng khi cả hai đều có tư cách tố tụng, đều được pháp luật quy định cho những quyền và nghĩa vụ nhất định để thực hiện hiệu quả chức năng của mình. Trong tố tụng tranh tụng Công tố viên và Luật sư hoàn toàn bình đẳng với nhau, họ được pháp luật trao những quyền tương ứng với chức năng để có thể điều tra độc lập và thu thập chứng cứ phục vụ cho công việc của mình. Công tố viên dưới danh nghĩa người đại diện cho quyền lợi của nhà nước đưa ra các quan điểm, các lập luận, các chứng cứ để buộc tội bị cáo.
Còn bên bị buộc tội là bị cáo và luật sư cũng dùng mọi lý lẽ, dùng mọi phương tiện được pháp luật cho phép để phản bác lại. Hai bên sẽ trực tiếp liên tục chất vấn và trả lời chất vấn nhau công khai tại phiên tòa để làm rõ những vấn đề. Khác 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với tố tụng xét hỏi, tố tụng tranh tụng đặc biệt coi trọng các nguyên tắc bằng miệng, công khai, tất cả các tình tiết, chứng cứ mà Tòa án áp dụng để ra bản án đều phải được các bên tranh tụng tại phiên tòa. Với khoa học công nghệ phát triển như hiện nay các thủ tục tố tụng tại phiên tòa đều phải được ghi âm hoặc ghi hình, việc xét xử công khai trực tiếp có thể được tiến hành qua điện thoại hội nghị (Conference call) và cầu truyền hình trực tiếp.
Tòa án tiến hành xét xử một vụ án ở một nơi có thể nghe lời khai trực tiếp của người làm chứng ở một nơi khác. Hai là, hoạt động tranh tụng tại phiên tòa không bị hạn chế về mặt thời gian và có sự tranh luận trực tiếp. Vấn đề cơ bản của nguyên tắc tranh tụng là phải tạo ra cơ chế để các bên tranh luận, đưa ra chứng cứ buộc tội hay gỡ tội. Có thể coi tranh luận tại phiên tòa là đỉnh điểm của việc tranh tụng để nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ án, áp dụng đúng pháp luật để giải quyết vụ án.
Do đó, tranh luận tại phiên tòa là phần việc rất quan trọng, bên buộc tội và bên gỡ tội có quyền tranh luận dân chủ, công khai và bình đẳng theo quy định của Luật TTHS hiện hành. HĐXX phải có phương pháp điều hành hợp lý và tạo điều kiện cho cho việc tranh luận, tránh việc thiên vị với bất cứ bên nào. Ba là, Thẩm phán giữ vai trò làm trung gian, trọng tài trong quá trình tranh tụng. Hội đồng xét xử không có trách nhiệm điều tra phát hiện sự thật.