mở đầu và cũng là khâu kết thúc của quá trình sản xuất, lưu thông hàng hoá.Chính vì vậy mà các phương tiện thanh toán luôn luôn được đổi mới hiện đại để phù hợp với nhịp độ tăng trưởng không ngừng của sản xuất- lưu thông hàng hoá. Nền sản xuất hàng hoá càng phát triển thì nhu cầu của con người ngày càng cao và khối lượng hàng hoá, dịch vụ ngày càng đa dạng cả về khối lượng và chất lượng, các quan hệ thương mại được mở rộng ra trên phạm vi quốc tế thì việc thanh toán bằng tiền mặt gặp nhiều trở ngại và bộc lộ những hạn chế nhất định. Trước hết là thanh toán dùng tiền mặt có độ an toàn không cao, với khối lượng hàng hoá, dịch vụ giao dịch lớn thì việc thanh toán trực tiếp bằng tiền mặt sẽ không an toàn cho cả người trả tìên và người nhận tiền do trong quá trình thanh toán phải có sự kiểm đếm, bảo quản, vận chuyển tiền. Tiếp đó, khi quan hệ thanh toán mở rộng ra phạm vi quốc tế thì chi phí về thủ tục chuyển đổi tiền để thanh toán chi trả sẽ rất lớn vì khoảng cách giữa người mua và người bán nhiều khi ở rất xa nhau trong khi thời gian để người mua mang tiền đến trả bị khống chế, điều này dẫn đến sự kìm hãm sản xuất- lưu thông hàng hoá.
Hơn nữa, thanh toán bằng tiền mặt hạn chế khả năng tạo tiền của NHTM, gây ra nạn làm tiền giả. Nền kinh tế luôn có nhu cầu tiền mặt để thanh toán, chi tiêu gây sức ép giả tạo về sự khan hiếm tiền mặt trong nền kinh tế, làm cho giá cả của hàng hoá có khả năng tăng cao (không phản ánh giá trị thực của hàng hoá) gây khó khăn cho ngân hàng nhà nước (NHNN) trong việc điều hành chính sách tiền Tr a n g 4 tệ. Ngoài ra, còn một vấn đề quan trọng nữa là chi phí rất lớn mà NHNN phải bỏ ra để in tiền, vận chuyển, bảo quản …tiền mặt. Từ thực tế khách quan này, và trong thời kỳ nền kinh tế chuyển sang một một giai đoạn phát triển mạnh mẽ tiền mặt không thể đáp ứng nhu cầu thanh toán của toàn bộ nền kinh tế đòi hỏi phải có những hình thức thanh toán mới ra đời tiên tiến hơn, hiện đại hơn phù hợp đáp ứng nhu cầu sản xuất lưu thông hàng hoá.
Hình thức thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM ) ra đời đã khắc phục những hạn chế của thanh toán dùng tiền mặt, đồng thời thúc đẩy sự phát triển sản xuất và lưu thông hàng hoá trong nền linh tế.Vậy TTKDTM là gì ? “ TTKDTM là cách thanh toán không có sự xuất hiện của tiền mặt mà được tiến hành bằng cách trích từ tài khoản của người chi trả để chuyển vào tài khoản của người thụ hưởng mở tại ngân hàng, hoặc bằng cách bù trừ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của ngân hàng “. Vai trò của TTKDTM trong nền kinh tế TTKDTM ra đời và phát triển cho đến ngày nay cũng là nhờ nó có những vai trò to lớn đối với sự phát triển của nền kinh tế: - TTKDTM cung cấp cho các chủ thể thanh toán những công cụ thanh toán nhanh chóng, thuận tiện, hiện đại. Khi thực hiện thanh toán, họ không phải mang theo tiền mặt mà chỉ cần sử dụng một số những hình thức TTKDTM, do vậy sẽ tránh được rủi ro mất trộm, giảm chi phí vận chuyển, kiểm đếm, bảo quản tiền mặt. Nhờ đó, chất lượng của hoạt động thanh toán ngày càng nâng cao, góp phần thúc đẩy hoạt động sản xuất lưu thông hàng hoá mang lại hiệu quả kinh tế cao và hạn chế được hoạt động rửa tiền.
- TTKDTM giúp cho ngân hàng tập trung được nguồn vốn trong xã hội phục vụ cho quá trình phát triển công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.TTKDTM qua ngân hàng tạo điều kiện cho ngân hàng có thể sử dụng nguồn vốn nhàn rỗi trong thanh toán cho đầu tư, cho vay sản xuất sau khi đã tính toán dự trữ một lượng vốn nhất Tr a n g 5 định đảm bảo được tỷ lệ dự trữ bắt buộc, khoản dự trữ đảm bảo khả năng thanh toán của mình. Khi TTKDTM qua ngân hàng được nhanh chóng, thuận tiện sẽ tạo điều kiện thu hút các đơn vị cá nhân đến mở tài khoản thanh toán hoặc gửi tiền. - TTKDTM góp phần làm giảm lượng tiền mặt trong lưu thông qua đó tiết kiệm được chi phí lưu thông như: in ấn tiền mặt, bảo quản, vận chuyển… kìm hãm và đẩy lùi lạm phát, đảm bảo an toàn cho việc dự trữ tiền và tài sản của xã hội, đẩy mạnh tốc độ lưu chuyển tiền tệ. TTKDTM góp phần giải quyết được tình trạng thiếu tiền mặt trong ngân quỹ làm cho hoạt động của ngân hàng được thực hiện trong suốt, hoàn thiện chức năng trung gian thanh toán của NHTM.
- TTKDTM tạo điều kiện cho NHTM thực hiện chức năng“ tạo tiền “. TTKDTM sử dụng tiền ghi sổ, thực hiện thanh toán bằng cách trích chuyển từ tài khoản người phải trả sang tài khoản người thụ hưởng hoặc bù trừ giữa các NHTM với nhau. Do đó, TTKDTM luôn tạo ra một lượng tiền nhàn rỗi mà ngân hàng có thể sử dụng cho vay. Đây chính là cơ sở để ngân hàng thực hiện chức năng tạo tiền của mình.
- TTKDTM giúp ngân hàng có thể kiểm soát một phần lượng tiền trong nền kinh tế, nắm bắt được tình hình biến động số dư tài khoản của khách hàng, tình hình thu nhập, tình hình hoạt động kinh doanh, khả năng tài chính… để cung ứng các dịch vụ, cho vay, tư vấn…Đồng thời, thông qua các thông tin từ tài khoản thanh toán của khách hàng, ngân hàng sẽ có được những quyết định cho vay đúng đắn, đảm bảo thu gốc và lãi đúng hạn, giam tỷ trọng nợ quá hạn, nợ khó đòi, nợ xấu; tăng dư nợ tín dụng, mở rộng và phát triển nghiệp vụ tín dụng - TTKDTM nâng cao năng lực cạnh tranh giữa các NHTM và thúc đẩy các dịch vụ khác phát triển. Hiện nay, ngoài sự có mặt của các NHTM quốc doanh còn có sự góp mặt của rất nhiều của các tổ chức ngân hàng nước ngoài, các tổ chức phi ngân hàng như bảo hiểm, bưu diện cũng cung cấp một số dịch vụ ngân hàng cho khách hàng. Khách hàng ngày càng có nhiều cơ hội lựa chọn dịch vụ ngân hàng sao cho Tr a n g 6 thoả mãn nhu cầu tốt nhất, chi phí thấp nhất, độ an toàn cao nhất, nhanh chóng và thuận tiện.Do vậy, để thu hút khách hàng đến sử dụng dịch vụ của mình ( nhất là TTKDTM ) các ngân hàng phải không ngừng cải tiến dịch vụ để thắng trong cạnh tranh, tích cực áp dụng công nghệ hiện đại, đổi mới phong cách giao dịch. - TTKDTM còn có vai trò đối với quản lý vĩ mô của nhà nước.
Việc TTKDTM qua ngân hàng đòi hỏi hoạt động thanh toán của khách hàng phải qua ngân hàng hoặc phải mở tài khoản tại ngân hàng. Vì vậy, thông qua hoạt động TTKDTM nhà nước có thể kiểm soát được lượng tiền mặt lưu thông trên thị trường để có biện pháp quản lý lạm phát, quản lý sự biến động của thị trường, thiết lập các chính sách tài chính – tiền tệ quốc gia. Bên cạnh đó việc thanh toán qua ngân hàng sẽ kiểm soát được tình trạng thu chi của các doanh nghiệp hạn chế tình trạng tham ô, chi tiêu mờ ám, chốn thuế, rửa tiền…. Tóm lại, TTKDTM trong nền kinh tế thị trường có vai ttrò đặc biệt quan trọng đối với các chủ thể thanh toán, các trung gian thanh toán, các đối tượng cơ quan quản lý nhà nước.
Đứng trên góc độ ngành nó phản ánh khá trung thực bộ mặt hay trang thiết bị cơ sở vật chất của ngành. ở tầm vĩ mô TTKDTM phản ánh trình độ phát triển kinh tế và dân trí của một nước. Bên cạnh đó, việc áp dụng những thành tựu khoa học công nghệ vào công tác TTKDTM làm cho hệ thống ngân hàng ngày càng trở nên hiện đại góp phần ổn định và phát triển hệ thống tài chính quốc gia, đẩy mạnh quá trình hội nhập quốc tế. sơ lược quá trình phát triển ttkdtm ở việt nam 1.
TTKDTM trong nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung Trong thời kỳ này, nền kinh tế nước ta gồm có hai thành phần kinh tế cơ bản là kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thể. Về hoạt động ngân hàng, với một hệ thống ngân hàng đóng vai trò ba trung tâm trong nền kinh tế là trung tâm tiền tệ, trung tâm tín dụng và trung tâm thanh toán. Điều này đòi hỏi ngân hàng phải xây dựng các cơ Tr a n g 7 chế nghiệp vụ trong đó có cơ chế TTKDTM để đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung. Đặc điểm của hoạt động thanh toán trong thời gian này là: - nhnn buộc các đơn vị tổ chức kinh tế phải mở tài khoản ở một ngân hàng và phải tập trung thanh toán qua ngân hàng.
- TTKDTM chủ yếu thực hiện ở khu vực kinh tế quốc doanh còn kinh tế tập thể thì áp dụng có mức độ. Kinh tế tư nhân chưa được thừa nhận nên không áp dụng TTKDTM ở khu vục này. - Vai trò trung tâm thanh toán của ngân hàng ngày càng phát huy hiệu quả cao, quan hệ thanh toán được mở rộng, ngân hàng không những là thủ quỹ và kế toán phục vụ khách hàng mà còn là người tài trợ cho các xí nghiệp, các tổ chức kinh tế về nhu cầu vốn lưu động phát sinh trong quá trình thanh toán. - Ngân hàng còn là người thực hiện kiểm soát các hợp đồng kinh tế, hợp đồng thanh toán bảo vệ lợi ích hợp pháp của các bên tham gia thanh toán, kiểm soát việc tôn trọng các nguyên tắc quản lý kinh tế tài chính của chủ Chủ nghĩa xã hội.
Tuy nhiên, trong giai đoạn này hoạt động thanh toán còn bộc lộ nhiều hạn chế: + Nước ta mới chỉ có NHNN mở chi nhánh tới cấp tỉnh, cấp huyện trong Nam và mỗi chi nhánh NHNN là một đơn vị thanh toán, do đó công tác thanh toán công tác thanh toán qua ngân hàng chỉ sử dụng một phương thức thanh toán chuyển tiền. Từ một đơn vị thanh toán này có thể chuyển tiền đi và nhận tiền đến của bất cứ đơn vị thanh toán khác trong cả nước. + Kỹ thuật, công nghệ thanh toán còn lạc hậu, hình thức thanh toán đơn điệu kém hiệu quả. Kỹ thuật thanh toán lạc hậu chủ yếu làm bằng thủ công, gây ra sai sót và thời gian thanh toán không kịp thời, thanh toán chủ yếu phục vụ các cơ quan đoàn thể, xí nghiệp quốc doanh…người dân chưa có điều kiện thanh toán qua ngân hàng.