Thúc Đẩy Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp

Việt Nam đang trong quá trình chuyển mình mạnh mẽ từ nền kinh tế tiền mặt sang nền kinh tế số. 88 trang · Học viện Ngân hàng · 2021.

• Tác giả: Lê Đức Khanh
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Tiến Hưng
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Thúc Đẩy Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam - Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THÚC ĐẨY THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT
• 1.1. Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.2. Vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.2.1. Vai trò với nhà nước
• 1.2.2. Vai trò với ngân hàng
• 1.2.3. Vai trò với các tổ chức, cá nhân
• 1.3. Các nguyên tắc trong thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.4. Các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.4.1. Thanh toán bằng séc
• 1.4.2. Thanh toán bằng ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu
• 1.4.3. Thanh toán qua thư tín dụng
• 1.4.4. Thanh toán qua thẻ ngân hàng
• 1.4.5. Thanh toán điện tử
• 1.4.6. Thanh toán NFC
• 1.5. Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển của dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt
• 1.5.1. Chính sách của nhà nước
• 1.5.2. Sự phát triển về công nghệ của các NHTM, của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán và nguồn nhân lực trong lĩnh vực thanh toán
• 1.5.3. Môi trường kinh tế
• 1.5.4. Các yếu tố tâm lý
• 1.5.5. Quá trình hội nhập kinh tế-văn hóa quốc tế và toàn cầu hóa
• 1.6. Các tiêu chí đánh giá phát triển dịch vụ TTKDTM
• 1.6.1. Các tiêu chí định lượng
• 1.6.2. Các tiêu chí định tính
• 1.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THÚC ĐẨY HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Lịch sử hình thành và phát triển của hệ thống thanh toán Việt Nam
• 2.2. Quá trình hình thành của hoạt động thanh toán không tiền mặt
• 2.3. Sự phát triển của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán phi ngân hàng tại Việt Nam
• 2.4. Thực trạng thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam
• 2.4.1. Thực trạng thúc đẩy thanh toán không sử dụng tiền mặt tại Việt Nam qua các chỉ tiêu định lượng
• 2.4.2. Thực trạng thúc đẩy hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt qua các chỉ tiêu định tính
• 2.5. Tiềm năng thúc đẩy thanh toán không sử dụng tiền mặt tại Việt Nam
• 2.6. Đánh giá thực trạng thúc đẩy thanh toán không sử dụng tiền mặt tại Việt Nam
• 2.6.1. Kết quả đạt được
• 2.6.2. Các hạn chế và nguyên nhân
• 2.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY THANH TOÁN KHÔNG TIỀN MẶT TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam năm 2021
• 3.2. Giải pháp thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt
• 3.2.1. Giải pháp đối với NHTM, các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán
• 3.2.2. Giải pháp đối với khách hàng
• 3.3. Một số kiến nghị nhằm thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam
• 3.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thúc Đẩy Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam

Việt Nam đang trong quá trình chuyển mình mạnh mẽ từ nền kinh tế tiền mặt sang nền kinh tế số. Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro trong giao dịch mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế. Chính phủ đã đưa ra nhiều chính sách nhằm khuyến khích thanh toán điện tử và thanh toán di động. Tuy nhiên, thực trạng hiện tại vẫn còn nhiều thách thức cần được giải quyết.

1.1. Khái Niệm Và Vai Trò Của Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt

TTKDTM là hình thức thanh toán không sử dụng tiền mặt, bao gồm các phương thức như thẻ ngân hàng, ví điện tử và chuyển khoản trực tuyến. Vai trò của TTKDTM rất quan trọng trong việc thúc đẩy nền kinh tế số và giảm thiểu chi phí giao dịch.

1.2. Lợi Ích Của Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Đối Với Nền Kinh Tế

Việc áp dụng TTKDTM giúp tăng cường tính minh bạch trong giao dịch, giảm thiểu tham nhũng và lạm phát. Hơn nữa, nó còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc quản lý tài chính cá nhân và doanh nghiệp.

II. Thực Trạng Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam Hiện Nay

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc thúc đẩy TTKDTM, nhưng thực trạng hiện nay cho thấy tỷ lệ sử dụng tiền mặt vẫn còn cao. Theo số liệu từ Ngân hàng Nhà nước, tỷ trọng tiền mặt trong tổng phương tiện thanh toán vẫn chiếm một phần lớn. Điều này cho thấy cần có những giải pháp mạnh mẽ hơn để thay đổi thói quen tiêu dùng.

2.1. Tình Hình Sử Dụng Tiền Mặt Trong Giao Dịch

Nhiều người dân vẫn ưa chuộng sử dụng tiền mặt do thói quen và sự thiếu tin tưởng vào các phương thức thanh toán điện tử. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc thúc đẩy TTKDTM.

2.2. Các Thách Thức Trong Việc Thúc Đẩy TTKDTM

Các thách thức bao gồm sự thiếu hụt hạ tầng công nghệ, sự không đồng bộ trong chính sách và sự thiếu hiểu biết của người tiêu dùng về các phương thức thanh toán mới.

III. Giải Pháp Thúc Đẩy Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam

Để thúc đẩy TTKDTM, cần có một chiến lược tổng thể bao gồm việc nâng cao nhận thức của người dân, cải thiện hạ tầng công nghệ và phát triển các sản phẩm dịch vụ thanh toán đa dạng. Các ngân hàng thương mại và tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán cần hợp tác chặt chẽ để tạo ra môi trường thuận lợi cho TTKDTM.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức Của Người Dân Về TTKDTM

Cần tổ chức các chương trình giáo dục và truyền thông để người dân hiểu rõ hơn về lợi ích của TTKDTM. Việc này sẽ giúp thay đổi thói quen tiêu dùng và khuyến khích sử dụng các phương thức thanh toán điện tử.

3.2. Cải Thiện Hạ Tầng Công Nghệ Thanh Toán

Đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin và mạng lưới thanh toán là rất cần thiết. Các ngân hàng và tổ chức tài chính cần phát triển các ứng dụng thanh toán di động và ví điện tử để đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam

Nhiều doanh nghiệp và tổ chức đã áp dụng TTKDTM thành công, tạo ra những mô hình kinh doanh mới và nâng cao hiệu quả hoạt động. Các ứng dụng thanh toán điện tử như MoMo, ZaloPay đã trở thành phổ biến và được người tiêu dùng ưa chuộng.

4.1. Các Mô Hình Doanh Nghiệp Thành Công Trong TTKDTM

Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng TTKDTM để tối ưu hóa quy trình thanh toán, giảm thiểu chi phí và nâng cao trải nghiệm khách hàng. Các mô hình này có thể được nhân rộng để thúc đẩy TTKDTM trên diện rộng.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về TTKDTM Tại Việt Nam

Các nghiên cứu cho thấy rằng TTKDTM không chỉ giúp giảm thiểu chi phí giao dịch mà còn nâng cao hiệu quả quản lý tài chính cá nhân và doanh nghiệp. Điều này cho thấy tiềm năng lớn của TTKDTM trong tương lai.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Tại Việt Nam

Tương lai của TTKDTM tại Việt Nam rất sáng sủa với sự phát triển không ngừng của công nghệ và sự hỗ trợ từ chính phủ. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan và sự tham gia tích cực của người dân.

5.1. Triển Vọng Phát Triển TTKDTM Trong Thời Gian Tới

Dự báo rằng TTKDTM sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong những năm tới, nhờ vào sự gia tăng của công nghệ và sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng của người dân.

5.2. Các Chính Sách Hỗ Trợ Từ Chính Phủ

Chính phủ cần tiếp tục đưa ra các chính sách hỗ trợ và khuyến khích TTKDTM, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt đóng vai trò huyết mạch trong việc kết nối các chủ thể kinh tế, tối ưu hóa chu chuyển vốn và giảm thiểu lượng tiền mặt lưu thông trong nền kinh tế. Đối với cơ quan quản lý nhà nước, việc mở rộng các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt là công cụ hỗ trợ thực thi chính sách tiền tệ, kiểm soát cung tiền M2, kiềm chế lạm phát, tăng cường tính minh bạch và phòng chống tội phạm tài chính, rửa tiền. Đối với các ngân hàng thương mại, sự chuyển dịch này giúp gia tăng nguồn vốn tiền gửi thanh toán chi phí thấp, tối ưu hóa hiệu quả giải ngân tín dụng và cắt giảm chi phí vận hành liên quan đến kiểm đếm, bảo quản và vận chuyển tiền mặt. Trong bối cảnh đại dịch COVID-19 bùng phát trên quy mô toàn cầu, việc hạn chế tiếp xúc trực tiếp qua tiền mặt càng khẳng định tính cấp thiết của việc phát triển hạ tầng thanh toán điện tử.

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Đức Khanh (ngành Ngân hàng, Học viện Ngân hàng) được thực hiện nhằm phân tích thực trạng và tìm kiếm các giải pháp thúc đẩy hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại thị trường Việt Nam. Trong phần tổng quan nghiên cứu, tác giả đã tổng hợp các công trình tiêu biểu trong và ngoài nước:

• Đặng Công Hoàn (2016) nghiên cứu phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư tại Việt Nam, tập trung vào dịch vụ ngân hàng điện tử và thẻ nhưng chưa bao quát các phương thức truyền thống.
• Cao Thị Thu Huyền (2013) nghiên cứu thực trạng và giải pháp tại Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank), chủ yếu xem xét các công cụ thanh toán truyền thống và thẻ, thiếu vắng các phương thức hiện đại như ngân hàng di động hay ví điện tử.
• Lã Thị Kim Anh (2015) nghiên cứu mô hình phát triển dịch vụ thanh toán tại Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) chi nhánh Thái Nguyên qua mô hình phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức.
• Các công trình quốc tế của Yancho Dimov (2011) tại Bulgaria, Abdul Wahad Yakubu (2012) tại Ghana và Canan Dagdemir cùng Julia Sauer (2015) phân tích tác động của thói quen tiêu dùng, dân trí, cơ sở hạ tầng và thể chế đến việc tiếp nhận các công cụ thanh toán điện tử.

Từ việc xác định khoảng trống nghiên cứu về sự thiếu hụt các nghiên cứu cập nhật bao quát đồng thời các phương thức thanh toán truyền thống lẫn hiện đại và các nhân tố tâm lý hành vi của khách hàng trong bối cảnh số hóa, tác giả xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về thanh toán không dùng tiền mặt, bao gồm khái niệm, vai trò, nguyên tắc, các hình thức thanh toán, nhân tố ảnh hưởng và hệ thống tiêu chí đánh giá.
2. Phân tích thực trạng hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam thông qua các chỉ tiêu định lượng (số lượng tài khoản, phương tiện thanh toán, thẻ ngân hàng, hạ tầng giao dịch ATM/POS) và chỉ tiêu định tính (thói quen, tần suất sử dụng, các yếu tố tác động đến quyết định sử dụng).
3. Đề xuất các giải pháp trọng tâm đối với ngân hàng thương mại, tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, người tiêu dùng và kiến nghị đối với cơ quan quản lý nhà nước nhằm thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thực trạng hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt và các yếu tố tác động đến quyết định sử dụng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu về không gian tập trung vào thị trường thanh toán nội địa Việt Nam; phạm vi về thời gian bao quát giai đoạn từ năm 2018 đến quý I năm 2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của đề tài được xây dựng trên hệ thống các định nghĩa kinh tế học và các văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành:

• Khái niệm tiền mặt được quy định theo Thông tư số 33/2017/TT-BTC của Bộ Tài chính về chế độ quản lý tiền mặt, giấy tờ có giá, tài sản quý trong hệ thống Kho bạc Nhà nước.
• Hoạt động thanh toán và dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt được căn cứ theo Nghị định số 101/2012/NĐ-CP của Chính phủ, kết hợp quan điểm lý luận của các học giả chuyên ngành như Trần Trung Hà (2014) và Lê Đình Hạc (2020).
• Các phương thức thanh toán cụ thể được quy chiếu theo các văn bản pháp lý tương ứng: Séc căn cứ theo Thông tư số 22/2015/TT-NHNN và Luật Các công cụ chuyển nhượng năm 2005; dịch vụ ví điện tử căn cứ theo Nghị định số 10/VBHN-NHNN; dịch vụ trung gian thanh toán căn cứ theo Thông tư số 39/2014/TT-NHNN và Thông tư số 23/2019/TT-NHNN; cùng các văn bản đặt nền móng lịch sử như Quyết định số 06/1992, Quyết định số 39/1992 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước và Nghị định số 91/1993/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai kết hợp giữa nghiên cứu định lượng thứ cấp và nghiên cứu sơ cấp:

• Phương pháp thống kê, so sánh, tổng hợp và phân tích dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam giai đoạn 2018 đến quý I/2021 nhằm phản ánh bức tranh toàn cảnh về quy mô tài khoản, tổng phương tiện thanh toán, lượng thẻ lưu hành và diễn biến giao dịch qua thiết bị POS, ATM.
• Phương pháp khảo sát xã hội học bằng bảng hỏi sơ cấp với quy mô mẫu gồm 100 khách hàng tại Việt Nam để đo lường các chỉ tiêu định tính về độ tuổi, nghề nghiệp, thu nhập, tần suất giao dịch và các yếu tố ảnh hưởng tới quyết định lựa chọn công cụ thanh toán.
• Phương pháp tham vấn ý kiến chuyên gia: Thu thập nhận định từ các cán bộ quản lý và chuyên viên có kinh nghiệm điều hành trong lĩnh vực thanh toán và quản lý tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Nguồn dữ liệu sử dụng trong nghiên cứu bao gồm số liệu thống kê chính thức của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ Tài chính, Bộ Thương mại, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cùng kết quả khảo sát thực tế của tác giả.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt

Chương 1 thiết lập nền tảng lý thuyết toàn diện về dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt:

• Khái niệm và vai trò: Phân tích bản chất của việc luân chuyển tiền tệ giữa tài khoản người chi trả và người thụ hưởng thông qua trung gian thanh toán. Luận điểm làm rõ vai trò đa chiều của thanh toán không dùng tiền mặt đối với ba chủ thể: Nhà nước (tiết kiệm chi phí in ấn, bảo quản, vận chuyển tiền; kiểm soát lạm phát và cung tiền M2; hỗ trợ chính sách tiền tệ; phòng chống rửa tiền); Ngân hàng (nâng cao hiệu quả kinh doanh và huy động tiền gửi thanh toán, quản trị rủi ro tín dụng, cắt giảm chi phí kiểm đếm); Tổ chức và cá nhân (đẩy nhanh tốc độ chu chuyển hàng hóa, tiết kiệm thời gian, chi phí và bảo đảm an toàn tài sản).
• Nguyên tắc thanh toán: Dẫn giải 4 nguyên tắc cơ bản theo TS. Nguyễn Hồng Yến (2018): (1) Các chủ thể phải mở tài khoản tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán; (2) Số tiền thanh toán căn cứ trên giao dịch thực tế và sự chuẩn bị số dư/hạn mức thấu chi; (3) Bên bán/cung cấp dịch vụ chịu trách nhiệm giao hàng đúng thỏa thuận và kiểm soát chứng từ; (4) Tổ chức cung ứng chỉ trích tiền khi có lệnh hợp lệ của người chi trả (trừ trường hợp ủy nhiệm thu theo thỏa thuận hoặc quyết định của cơ quan thẩm quyền).
• Các hình thức thanh toán: Phân tích quy trình vận hành của các phương thức truyền thống (Séc, Ủy nhiệm chi, Ủy nhiệm thu, Thư tín dụng - L/C qua hệ thống SWIFT từ năm 1973) và các công cụ thanh toán hiện đại (Thẻ ghi nợ, thẻ trả trước, thẻ tín dụng; Dịch vụ ngân hàng trực tuyến Online banking; Ví điện tử với cơ chế đảm bảo số dư 1:1; Mã phản hồi nhanh QR với cấu trúc từ 33x33 đến 177x177 ma trận vuông chứa tối đa 4.296 ký tự hoặc 23.648 bit; Công nghệ giao tiếp từ trường gần NFC hoạt động ở tần số vô tuyến RFID 13,56 MHz trong phạm vi 2 inch).
• Nhân tố ảnh hưởng và tiêu chí đánh giá: Xác định 5 nhóm nhân tố chi phối (chính sách nhà nước; năng lực công nghệ và nhân lực; môi trường kinh tế; tâm lý - thói quen tiêu dùng; quá trình hội nhập quốc tế). Đồng thời, xác lập hệ thống tiêu chí đánh giá định lượng (số lượng tài khoản cá nhân, tổng phương tiện thanh toán, số lượng thẻ, số máy ATM/100.000 dân, tỷ trọng tiền mặt trong lưu thông, quy mô giao dịch) và tiêu chí định tính (tần suất sử dụng, sự đa dạng, chất lượng dịch vụ, tính thuận tiện và an toàn bảo mật).

Chương 2: Thực trạng thúc đẩy hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam

Chương 2 trình bày tiến trình lịch sử và phân tích thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam giai đoạn 2018 – quý I/2021:

• Tiến trình lịch sử và mạng lưới hạ tầng: Từ Sắc lệnh số 15/SL ngày 06/05/1951 thành lập Ngân hàng Quốc gia Việt Nam, qua thời kỳ bao cấp sử dụng tiền mặt phân phối, đến giai đoạn đổi mới chống siêu lạm phát năm 1986 (774,7%). Bước ngoặt công nghệ bắt đầu từ Quyết định số 06/1992, Quyết định số 39/1992 về chuyển khoản điện tử và Nghị định số 91/1993/NĐ-CP xác lập mô hình thanh toán 2 cấp. Dự án Hiện đại hóa hệ thống thanh toán ngành Ngân hàng giai đoạn 1 (Dự án PSBM 1, vay Ngân hàng Thế giới 49 triệu USD giai đoạn 11/1995 - 12/2003) đã triển khai hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS) tại Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, TP. Hồ Chí Minh, rút ngắn thời gian thanh toán liên ngân hàng từ 1 tháng xuống còn 1 ngày. Đến nay, Việt Nam vận hành 9 hệ thống thanh toán chính (IBPS, thanh toán song phương, hệ thống internet/mobile banking, SWIFT, hệ thống bù trừ, hệ thống nội bộ từng NHTM, VCB-Money, hệ thống thanh toán chứng khoán của BIDV).
• Sự tham gia của khối phi ngân hàng: Thực thi Thông tư số 39/2014/TT-NHNN và Thông tư số 23/2019/TT-NHNN, tính đến tháng 5/2021, Ngân hàng Nhà nước đã cấp phép cho 44 tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán phi ngân hàng (các đơn vị được cấp phép trong năm 2021 gồm: MobiFone ngày 09/03/2021, Tổng Công ty Bưu điện Việt Nam - VNPOST ngày 12/04/2021, Công ty Cổ phần Zion - đơn vị vận hành ZaloPay ngày 13/05/2021).
• Phân tích các chỉ tiêu định lượng:

Bảng 1: Quy mô tài khoản thanh toán cá nhân giai đoạn 2018 - Quý I/2021

Thời điểm	Số lượng tài khoản (nghìn tài khoản)	Số dư tiền gửi (tỷ đồng)
Quý I/2018	70.213,00	349.349,00
Quý I/2019	81.366,00	408.766,00
Quý I/2020	90.840,42	476.523,68
Quý I/2021	104.189,00	741.378,00

Số lượng tài khoản cá nhân tăng 48,8% từ quý I/2018 đến quý I/2021, trong khi số dư tiền gửi tăng hơn gấp đôi (tăng 112,2%). Tổng phương tiện thanh toán tại các tổ chức tín dụng tăng từ 8.475.000 tỷ đồng (tháng 1/2018) lên 12.211.000 tỷ đồng (tháng 2/2021, tăng 47,4%), trong đó tiền gửi dân cư tăng 32,05% (từ 3.153.000 tỷ đồng lên 5.704.000 tỷ đồng).

Bảng 2: Số lượng thẻ ngân hàng lưu hành giai đoạn Quý I/2020 - Quý I/2021

Thời điểm	Thẻ nội địa lưu hành (triệu thẻ)	Thẻ quốc tế lưu hành (triệu thẻ)
Quý I/2020	87,78	15,35
Quý II/2020	90,69	15,62
Quý III/2020	93,78	16,46
Quý IV/2020	94,00	17,00
Quý I/2021	96,00	18,00

Từ quý IV/2019, Ngân hàng Nhà nước chuyển sang thống kê thẻ đang lưu hành thay vì số phát hành lũy kế (lũy kế từng đạt 171,3 triệu thẻ vào quý III/2019). Trong giai đoạn quý I/2020 - quý I/2021, thẻ nội địa lưu hành tăng 9,4% và thẻ quốc tế tăng 17,26%.

Bảng 3: Diễn biến hạ tầng và giao dịch qua ATM, POS/EFTPOS/EDC

Chỉ tiêu	Số lượng thiết bị ATM	Số lượng thiết bị POS	Giao dịch ATM (Món)	Giao dịch POS (Món)	Giá trị GD ATM (Tỷ đồng)	Giá trị GD POS (Tỷ đồng)
Quý I/2018	17.889	278.768	207.668.298	44.310.402	599.472	99.393
Quý I/2019	18.668	261.705	232.729.840	55.757.772	676.550	132.922
Quý I/2020	19.548	256.714	250.920.307	81.536.628	727.691	148.419
Quý I/2021	19.714	271.727	264.750.939	103.428.204	766.989	179.466

Giao dịch qua POS tăng trưởng mạnh về số lượng món (tăng 133,4% từ quý I/2018 đến quý I/2021) và giá trị (tăng 80,6%), phản ánh sự dịch chuyển thói quen chi tiêu hàng ngày của người dân.

• Đánh giá định tính và khảo sát: Khảo sát 100 khách hàng phản ánh rõ nét sự chuyển dịch sang các sản phẩm ngân hàng số và ví điện tử. Tuy nhiên, tác giả cũng chỉ ra những hạn chế: Lượng thẻ phát hành thực tế chưa được kích hoạt hoặc không sử dụng còn cao; hạ tầng POS phân bố không đều, chủ yếu tập trung tại các đô thị lớn; tâm lý ưa chuộng tiền mặt vẫn phổ biến ở khu vực nông thôn do e ngại rủi ro bảo mật và thiếu điểm chấp nhận thanh toán.

Chương 3: Giải pháp thúc đẩy thanh toán không tiền mặt tại Việt Nam

Chương 3 xây dựng hệ thống giải pháp và kiến nghị dựa trên định hướng phát triển thanh toán không dùng tiền mặt năm 2021:

• Nhóm giải pháp đối với NHTM và tổ chức trung gian thanh toán: Nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin và áp dụng các tiêu chuẩn an ninh bảo mật cao; mở rộng mạng lưới chấp nhận thanh toán (POS, điểm quét QR); chính sách biểu phí dịch vụ hợp lý và ưu đãi cho khách hàng duy trì số dư tài khoản; đa dạng hóa các tiện ích tích hợp trên ứng dụng di động (thanh toán điện nước, viễn thông, bảo hiểm, y tế, giáo dục).
• Nhóm giải pháp đối với khách hàng: Tăng cường công tác truyền thông, giáo dục tài chính nhằm nâng cao nhận thức về lợi ích của thanh toán không dùng tiền mặt; hướng dẫn kỹ năng giao dịch an toàn và bảo mật thông tin cá nhân.
• Kiến nghị đối với cơ quan quản lý nhà nước: Đề xuất Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý (cơ chế thử nghiệm có kiểm soát Sandbox, quy định về Mobile Money); đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt trong khu vực dịch vụ công (thu thuế, viện phí, học phí, chi trả an sinh xã hội); xây dựng hạ tầng kỹ thuật thanh toán quốc gia đồng bộ và kết nối liên thông.

Kết quả và đóng góp

Công trình nghiên cứu đạt được các kết quả và đóng góp cụ thể:

1. Kết quả định lượng:
   • Xác lập bức tranh tăng trưởng tài khoản thanh toán cá nhân tại Việt Nam đạt 104,189 triệu tài khoản với số dư 741.378 tỷ đồng vào quý I/2021.
   • Thống kê tổng phương tiện thanh toán đạt mốc 12.211.000 tỷ đồng vào tháng 2/2021 (tăng 47,4% so với tháng 1/2018).
   • Ghi nhận sự chuyển dịch trong quản lý thẻ với 96 triệu thẻ nội địa và 18 triệu thẻ quốc tế đang lưu hành thực tế tính đến quý I/2021.
   • Ghi nhận sự phát triển của hệ thống trung gian thanh toán với 44 tổ chức phi ngân hàng được cấp phép hoạt động tính đến tháng 5/2021.
   • Đo lường sự tăng trưởng của giao dịch POS đạt 103,43 triệu món (giá trị 179.466 tỷ đồng) và giao dịch ATM đạt 264,75 triệu món (giá trị 766.989 tỷ đồng) trong quý I/2021.
2. Đóng góp khoa học và thực tiễn:
   • Cung cấp hệ thống tài liệu tổng hợp đầy đủ từ cơ sở pháp lý, tiến trình lịch sử hình thành hệ thống thanh toán quốc gia từ năm 1951 đến các mô hình thanh toán công nghệ mới (QR, NFC).
   • Đưa ra góc nhìn thực tế cho các NHTM và tổ chức trung gian thanh toán thông qua việc kết hợp chuỗi dữ liệu vĩ mô của Ngân hàng Nhà nước với khảo sát vi mô 100 khách hàng và phỏng vấn chuyên gia quản lý tiền tệ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung vào hoạt động thanh toán nội địa, không đi sâu vào mảng thanh toán bù trừ hàng hóa và thanh toán quốc tế chuyên sâu; quy mô khảo sát sơ cấp dừng lại ở 100 khách hàng nên tính đại diện cho các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa còn hạn chế; mốc số liệu thống kê dừng lại ở thời điểm quý I năm 2021 theo thời gian hoàn thành khóa luận.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát với cỡ mẫu lớn hơn tại nhiều địa bàn nông thôn; tiếp tục theo dõi và đánh giá tác động của các mô hình thanh toán mới như Mobile Money, cơ chế Sandbox cho Fintech và nghiên cứu khả năng ứng dụng đồng tiền kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương (CBDC).

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế phát triển khi tìm hiểu về cơ sở lý thuyết, khung pháp lý và lịch sử phát triển của hệ thống thanh toán Việt Nam (đặc biệt là tiến trình dự án PSBM 1 và sự hình thành hệ thống IBPS).
• Các cán bộ nghiệp vụ tại ngân hàng thương mại, công ty trung gian thanh toán (Fintech) tham khảo các tiêu chí đánh giá phát triển dịch vụ định lượng/định tính và các phân tích về hành vi sử dụng thẻ, POS, ví điện tử để xây dựng chiến lược phát triển sản phẩm.

Câu hỏi thường gặp

1. Dự án Hiện đại hoá hệ thống thanh toán ngành Ngân hàng giai đoạn 1 (PSBM 1) có quy mô vốn vay bao nhiêu và mang lại kết quả gì?
Dự án PSBM 1 được triển khai từ tháng 11/1995 đến tháng 12/2003 với số vốn vay 49 triệu USD từ Ngân hàng Thế giới (World Bank). Dự án đã giúp Ngân hàng Nhà nước triển khai hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS) tại 5 thành phố lớn (Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, TP. Hồ Chí Minh), rút ngắn thời gian xử lý giao dịch liên ngân hàng từ 1 tháng xuống còn 1 ngày.

2. Ngân hàng Nhà nước đã thay đổi tiêu chí thống kê số lượng thẻ ngân hàng từ thời điểm nào và số liệu ghi nhận đến Quý I/2021 ra sao?
Từ quý IV/2019, Ngân hàng Nhà nước chuyển từ chỉ tiêu "số lượng thẻ phát hành lũy kế" sang "số lượng thẻ đang lưu hành" (phân loại thành thẻ nội địa và thẻ quốc tế) nhằm phản ánh chính xác lượng thẻ thực tế hoạt động. Tính đến quý I/2021, thị trường ghi nhận 96 triệu thẻ nội địa lưu hành (tăng 9,4% so với quý I/2020) và 18 triệu thẻ quốc tế lưu hành (tăng 17,26% so với quý I/2020).

3. Tính đến tháng 5/2021, có bao nhiêu tổ chức phi ngân hàng được cấp phép làm trung gian thanh toán tại Việt Nam và những đơn vị nào được cấp phép gần nhất?
Có tổng cộng 44 tổ chức phi ngân hàng được cấp phép hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán. Ba đơn vị được cấp phép gần nhất trong năm 2021 gồm: Tổng công ty Viễn thông MobiFone (ngày 09/03/2021), Tổng Công ty Bưu điện Việt Nam - VNPOST (ngày 12/04/2021) và Công ty Cổ phần Zion - đơn vị vận hành ZaloPay (ngày 13/05/2021).

4. Khóa luận mô tả cấu trúc kỹ thuật và thông số bảo mật của mã QR và công nghệ NFC như thế nào?
Mã QR được phân tích với ma trận từ 33x33 đến 177x177 hình vuông nhỏ, trong đó loại 177x177 có khả năng chứa tối đa 4.296 ký tự hoặc 23.648 bit. Công nghệ NFC là phương thức thanh toán không tiếp xúc sử dụng sóng vô tuyến RFID ở tần số 13,56 MHz, trao đổi dữ liệu mã hóa trong phạm vi khoảng cách 2 inch và chỉ kết nối với một thiết bị thanh toán tại một thời điểm để đảm bảo an toàn.

5. Quy mô số lượng tài khoản và số dư tiền gửi thanh toán cá nhân biến động như thế nào trong giai đoạn 2018 - Quý I/2021?
Số lượng tài khoản thanh toán cá nhân tăng từ 70,213 triệu tài khoản (quý I/2018) lên 104,189 triệu tài khoản (quý I/2021), đạt mức tăng trưởng 48,8%. Cùng giai đoạn này, số dư tiền gửi thanh toán cá nhân tăng vượt trội từ 349.349 tỷ đồng lên 741.378 tỷ đồng (tăng hơn 112,2%).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Đức Khanh đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, tiến trình lịch sử và thực trạng phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam giai đoạn 2018 - quý I/2021. Dựa trên nguồn dữ liệu thống kê chính thức của Ngân hàng Nhà nước kết hợp khảo sát sơ cấp 100 khách hàng, đề tài đã làm rõ sự tăng trưởng mạnh mẽ của tài khoản cá nhân, mạng lưới giao dịch thẻ, POS và sự mở rộng của 44 tổ chức trung gian thanh toán phi ngân hàng. Đồng thời, công trình chỉ ra các rào cản về thói quen tiền mặt, sự phân bổ hạ tầng và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt Chương 2: Thực trạng thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam Chương 3: Giải pháp thúc đẩy thanh không sử dụng tiền mặt tại Việt Nam 7 CHƯ NG 1: C SỞ LÝ LUẬN VỀ THÚC ĐẨY THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1. Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt - Khái niệm tiền mặt Trong kinh tế học, có nhiều khái niệm khác nhau về tiền mặt Theo trang Businessdictionary giữ trong tay, tiền lẻ, số dư tài khoản ngân hàng, séc và chứng khoán có tính thanh khoản. Nó cũng có thể bao gồm phần chưa dùng đến của một cơ sở thấu chi hoặc hạn mức tín dụng”. Theo quy số 33/2017/TT-BTC của bộ Tài Chính về Chế độ quản lý tiền mặt, giấy tờ có giá, tài sản quý trong hệ thống kho bạc Nhà nước, tiền mặt được định nghĩa “là các loại tiền giấy, tiền kim loại do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phát hành”.

Xuyên suốt đề tài nghiên cứu này, tiền mặt được hiểu là các loại tiền giấy, tiền kim loại do Ngân hàng Trung ương của một quốc gia phát hành. -Khái niệm thanh toán Thanh toán được hiểu là sự chuyển giao tài sản của một bên (cá nhân hoặc công ty, tổ chức) cho bên kia, thường được sử dụng khi trao đổi sản phẩm hoặc dịch vụ trong một giao dịch có ràng buộc pháp lý. Theo tác giả Trần Trung Hà (2014), thanh toán, trong các mối quan hệ kinh tế, được hiểu một cách khái quát nhất là việc thực hiện chi trả bằng tiền giữa các bên trong quan hệ kinh tế nhất định. Tiền ở đây được hiểu là bất cứ cái gì được chấp nhận chung trong việc thanh toán để nhận hàng hoá, dịch vụ hay trong việc trả nợ.

-Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt Căn cứ theo khoản 1, điều 4 Nghị định 101/2012/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt, dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt được định nghĩa như sau: “Dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt (sau đây gọi là dịch vụ thanh toán) bao gồm dịch vụ thanh toán qua tài khoản thanh toán và một số dịch vụ thanh toán không qua tài khoản thanh toán của khách hàng. Lê Đình Hạc – Khoa Sau Đại Học, Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh (2020), “Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) là hình thức thanh toán thông qua các phương tiện thanh toán khách không phải tiền mặt như tài sản, chứng chỉ có giá trị tương đương. Nghĩa là người tiêu dùng có thể sử dụng các giấy tờ có giá, tài sản hữu hình (không phải vàng, bạc) hoặc sử dụng công cụ để thanh toán, nhưng chủ yếu thông qua các tổ chức tín dụng thay vì người tiêu dùng và người bán trực tiếp trao đổi với nhau hiện nay. Xuyên suốt khóa luận này, thanh toán không dùng tiền mặt được hiểu là cách thức thanh toán hàng hoá, dịch vụ mà ở đó không có sự tham gia của tiền mặt, với phương thứ này, tiền được chuyển từ tài khoản của người chi trả sang cho tài khoản của người thụ hưởng bằng cách bù trừ lẫn nhau qua vai trò trung gian của các đơn vị cung cấp dịch thanh toán của người thu hưởng.

Việc thanh toán bù trừ hàng hoá không được nghiên cứu trong khóa luận này. Vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt 1. Vai trò với nhà nước - Giảm chi phí in ấn, bảo quản và vận chuyển tiền: việc mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt sẽ làm tăng khối lượng tiền ghi sổ và giảm khối lượng tiền mặt trong lưu thông, từ đó tiết giảm được chi phí về in ấn tiền, kiểm đếm, vận chuyển, bảo quản tiền. - Góp phần kiềm chế lạm phát tiến tới ổn định tiền tệ: Thực hiện tốt công tác thanh toán không dùng tiền mặt tức là góp phần tăng nhanh tỷ trọng thanh toán không dùng tiền mặt trong chu chuyển tiền tệ, từ đó sẽ làm giảm lượng tiền mặt trong lưu thông, giảm cung tiền M2, tiến tới kiềm chế lạm phát tiến tới ổn định tiền tệ.

- Mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt cũng góp phần thực hiện tốt những mục tiêu chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước: việc mở rộng hình thức thanh toán không dùng tiền mặt sẽ giảm được khối lượng lớn tiền mặt trong lưu thông và làm tăng khối lượng tiền ghi sổ, điều đó giúp cho Ngân hàng Trung ương 9 có thể sử dụng hữu hiệu các công cụ của chính sách tiền tệ, từ đó hoàn thành các mục tiêu của chính sách tiền tệ. -Phòng chống rửa tiền: việc thanh toán không dùng tiền mặt giúp các giao dịch được quản lý dễ dàng hơn bởi Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan ban ngành, góp phần rất quan trọng vào công tác phòng, chống rửa tiền đang ngày càng nhức nhối hiện nay. Vai trò với ngân hàng -Nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh, đầu tư: công tác TTKDTM càng phát triển, càng mở rộng thì ngày càng có nhiều cá nhân, tổ chức có nhu cầu mở tài khoản sử dụng các dịch vụ thanh toán tại ngân hàng, nhờ đó, các khoản thu nhập từ phí dịch vụ cũng như nguồn vốn Ngân hàng huy động được từ từ số dư trên các tài khoản tiền gửi thanh toán của các cá nhân, tổ chức kinh tế sẽ tăng lên. Đồng thời, thông qua TTKDTM, ngân hàng có thể dễ dàng giải ngân các khoản cho vay, kiểm soát việc sử dụng vốn vay của khách hàng, nâng cao hiệu quả trong hoạt động tín dụng.

Không những thế, các khoản đầu tư được giải ngân bằng hình thức TTKDTM cũng dễ dàng được kiểm soát về chất lượng, mức sinh lời và sự minh bạch hơn, giúp nâng cao hiệu quả đầu tư của ngân hàng. - Cắt giảm chi phí: Với việc phát triển TTKDTM, ngân hàng tiết kiệm được lượng lớn chi phí đầu tư vào các thiết bị kiểm đếm, phát hiện tiền giả, đồng thời, chi phí liên quan đến bảo quản, vận chuyển tiền cũng được giảm đi đáng kể. -Giúp ngân hàng quản trị rủi ro tín dụng hiệu quả: thông qua thanh toán không dùng tiền mặt, Ngân hàng nắm được một cách chính xác, hợp lý tình hình thiếu vốn của các bên tham gia thanh toán, để kịp thời cho vay, giải ngân đúng mục đích và có vật tư hàng hóa đảm bảo, đồng thời kiểm soát việc sử dụng vốn vay của khách hàng, từ đó giảm thiểu rủi ro cho ngân hàng. Vai trò với các tổ chức, cá nhân a) Với các tổ chức - Thúc đẩy và duy trì lưu thông hàng hoá, dịch vụ: Thanh toán không dùng tiền mặt giúp đẩy thanh toán trong quá trình sản xuất, cung ứng và tiêu thụ hàng 10 hoá, dịch vụ của một tổ chức, giúp hàng hoá lưu thông nhanh hơn, tạo điều kiện thu hồi vốn thuận lợi để đầu tư cho kỳ sản xuất tiếp theo.

- Cắt giảm chi phí, từ đó gia tăng lợi nhuận, đảm bảo duy trì hoạt động của các tổ chức: Việc thanh toán không dùng tiền mặt giúp các tổ chức tiết kiệm lượng lớn chi phí cũng như thời gian cho việc thanh toán, từ đó làm tăng lợi nhuận, tạo điều kiện duy trì hoạt động của tổ chức cũng như củng cố nguồn lực cho hoạt động đầu tư mở rộng và phát triển. b) Với các cá nhân - Tiết kiệm thời gian, chi phí: Thanh toán không dùng tiền mặt giúp người dân tiết kiệm thời gian kiểm đếm tiền mặt, hay thời gian, chi phí đi lại giữa các điểm giao dịch trao đổi hàng để thanh toán tiền hàng khi giờ đây, với vài thao tác đơn giản trên các thiết bị có kết nối internet, họ có thể thanh toán tiền hàng hoá dịch vụ của mình ở bất cứ đâu mà không cần gặp trực tiếp người bán. Đồng thời, thanh toán không dùng tiền mặt như đã nói ở trên giúp giảm chi phí của doanh nghiệp, tại điều kiện giảm giá cả của hàng hoá, giúp người tiêu dùng có thể mua món hàng mình ưa thích với giá rẻ hơn. -An toàn, bảo mật: Việc hạn chế sử dụng tiền mặt giúp người dân hạn chế các rủi ro khi mang tiền mặt như trộm cắp, cướp giật, cũng như các rủi ro về mặt vật lý như hư hại, mất góc, giả mạo khiến tiền không thể sử dụng.

Các nguyên tắc trong thanh toán không dùng tiền mặt Theo TS. Nguyễn Hồng Yến (2018) có một số nguyên tắc cơ bản trong thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm: Thứ nhất: Các chủ thể tham gia thanh toán (bao gồm cả pháp nhân và thể nhân) đều phải mở tài khoản thanh toán tại tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán và được quyền lựa chọn tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán để mở tài khoản. Thứ hai: Số tiền thanh toán giữa người chi trả và người thụ hưởng phải dựa trên cơ sở lượng hàng hoá, dịch vụ đã giao giữa người mua và người bán cũng như các thoả thuận giữa hai bên trước đó. Người mua phải chuẩn bị đầy đủ phương tiện thanh toán (số dư trên tài khoản tiền gửi thanh toán tại tổ chức cung ứng dịch vụ 11 thanh toán hoặc hạn mức thấu chi (nếu có) để đáp ứng đầy đủ, kịp thời khi xuất hiện yêu cầu thanh toán.

Thứ ba: Người bán hay cung cấp dịch vụ là người được hưởng số tiền do người chi trả chuyển vào tài khoản của mình nên phải có trách nhiệm giao hàng hay cung cấp dịch vụ kịp thời và đúng với lượng giá trị mà người mua đã thanh toán; đồng thời phải kiểm soát kỹ càng các chứng từ phát sinh trong quá trình thanh toán. Thứ tư: Là trung gian thanh toán giữa người mua và người bán, các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán phải thực hiện đúng vai trò trung gian thanh toán: -Chỉ trích tiền từ tài khoản của người chi trả chuyển vào tài khoản của người thụ hưởng khi có lệnh của người chi trả (thể hiện qua các chứng từ thanh toán). Trường hợp không cần có lệnh của người chi trả (không cần có chữ ký của chủ tài khoản trên chứng từ) chỉ áp dụng đối với một số hình thức như uỷ nhiệm thu, hay lệnh của toàn kinh tế. - Các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán phải có trách nhiệm hướng dẫn, giúp đỡ khách hàng mở tài khoản, sử dụng các công cụ thanh toán phù hợp với đặc điểm sản xuất, kinh doanh, phương thức giao nhận, vận chuyển hàng hóa.

Cung cấp đầy đủ các chứng từ sử dụng trong quá trình thanh toán của khách hàng. -Tổ chức hạch toán, chuyển chứng từ thanh toán một cách nhanh chóng, chính xác, an toàn tài sản.