CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm Tiền mặt ở đây được hiểu là tiền nội tệ, ngoại tệ; vàng bạc, kim quý đá quý theo đúng tài khoản hạch toán kế toán. Thanh toán không dùng tiền mặt là cách thức thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ không có sự xuất hiện của tiền mặt mà được tiến hành bằng cách trích tiền từ tài khoản của người chi trả chuyển vào tài khoản của người thụ hưởng hoặc bằng cách bù trừ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán.
Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt của Ngân hàng thương mại Thanh toán không dùng tiền mặt là một sản phẩm phát triển tất yếu cho nền kinh tế hiện đại. Về cơ bản, TTKDTM có những đặc điểm cơ bản như sau: Thứ nhất, không sử dụng tiền mặt để thanh toán hàng hóa và dịch vụ mà thực hiện thanh toán thông qua các phương thức thanh toán khác thông qua dịch vụ của NHTM. Thứ hai, sự vận động của tiền tệ có thể tách rời hoặc độc lập tương đối với sự vận động của hàng hóa và dịch vụ cả về không gian và thời gian. Thứ ba, trong TTKDTM, tiền tệ xuất hiện không dưới vai trò là trung gian trao đổi, mà xuất hiện dưới vai trò là tiền ghi sổ (tiền ngân hàng) và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách.
Do đó TTKDTM yêu cầu mỗi bên tham gia phải có tài khoản tại các ngân hàng. Thứ tư, trong TTKDTM, vai trò của ngân hàng là đặc biệt quan trọng và không thể thiếu trong phương thức thanh toán này. Nếu như thanh toán bằng tiền ` 3 mặt được thực hiện bằng mối quan hệ trực tiếp giữa người mua và người bán thì TTKDTM được thực hiện thông qua sự tham gia của ít nhất một ngân hàng. Do đó, ngân hàng đóng vai trò không thể thiếu trong thanh toán chuyển khoản, và trở thành trung tâm thanh toán cho toàn xã hội.
Sự cần thiết của thanh toán không dùng tiền mặt Lịch sử ra đời, sự phát triển của sản xuất và lưu thông hàng hóa, cũng đồng thời gắn liền với sự ra đời và phát triển của tiền tệ. Theo dòng lịch sử, trải qua nhiều vật liệu được sử dụng làm công cụ, thước đo trao đổi, các kim loại quý như vàng, bạc được coi như một phương tiện trao đổi trong xã hội. Tuy nhiên một hệ thống thanh toán hoàn toàn dựa vào kim loại quý thì việc vận chuyển từ nơi này đến nơi khác rất khó khăn. Bên cạnh đó, tài nguyên các loại kim loại quý hiếm có hạn nhưng nhu cầu trao đổi buôn bán trong nền kinh tế nói riêng và nhu cầu giao thương ngày càng bành trướng.
Do đó kim loại quý hiếm không thể đáp ứng nhu cầu trao đổi ngày càng lớn của các chủ thể của nền kinh tế. Sự phát triển tiếp theo của hệ thống thanh toán là đồng tiền giấy, tiền giấy phát triển và là phương tiện thanh toán thuận tiện, dể cất trữ. Nhưng với trình độ sản xuất ngày càng phát triển, lượng hàng hóa và dịch vụ đưa vào lưu thông ngày càng nhiều làm cho việc trao đổi hàng hóa bằng tiền trở nên bất tiện và không đảm bảo tính kịp thời trong giao thương giữa người mua và người bán. Nhưng theo quy luật phát triển kinh tế- xã hội thì giao thương hàng hóa, dịch vụ ngày càng đa dạng, đa quốc gia và giá trị cao.
Lúc này thanh toán bằng tiền mặt trở nên bất tiện như vận chuyển, thời gian, chi phí, khối lượng tiền mặt không đáp ứng đủ cho các hoạt động mua bán, thanh toán. Do đó, để đơn giản hóa thì người ta đưa đồng tiền lên một mức tiến bộ hơn là tiền ghi sổ lưu trữ, lưu thông qua các tổ chức tài chính trung gian gọi là hệ thống ngân hàng (bank). Hoạt động thanh toán bằng tiền mặt đã tỏ rõ sự linh hoạt của nó. Nhưng theo quy luật của sự phát triển kinh tế – xã hội, trao đổi hàng hóa, dịch vụ không chỉ bó hẹp trong một lãnh thổ, một quốc gia mà ở nhiều quốc gia với khối lượng hàng hóa lớn, giá trị ngày càng cao.
Khi đó thanh toán bằng ` 4 tiền mặt đã nảy sinh hàng loạt những điểm bất lợi như mất thời gian, tốn chi phí, vận chuyển. Ngoài ra, công tác bảo quản, vận chuyển tiền mặt luôn tiềm ẩn nhiều nguy hiểm, rủi ro. Sử dụng nhiều tiền mặt trong giao dịch thanh toán của xã hội sẽ là môi trường thuận lợi cho tội phạm lưu hành tiền giả, đe dọa trực tiếp đến lợi ích của các tổ chức, cá nhân và tình hình an ninh quốc gia. Để khắc phục khó khăn này, một bước tiến mới của hệ thống thanh toán đã xuất hiện với hoạt động ngân hàng hiện đại – thanh toán chuyển khoản qua ngân hàng.
Hệ thống TTKDTM phần nào giải quyết được những bất lợi của thanh toán bằng tiền mặt. Người ta không còn phải mất thời gian vào in tiền, vận chuyển tiền và bảo quản tiền… mà thay vào đó chỉ việc trích chuyển vốn từ tài khoản đơn vị này sang tài khoản đơn vị khác, hoặc thanh toán bù trừ lẫn nhau giữa các tổ chức và đơn vị. TTKDTM là phương tiện kết nối thanh toán giữa sản xuất, phân phối, lưu thông và tiêu dùng diễn ra trôi chảy, nhịp nhàng. Như vậy, hình thức TTKDTM ra đời đã khắc phục những hạn chế của thanh toán dùng tiền mặt, đồng thời thúc đẩy sự phát triển sản xuất và lưu thông hàng hoá trong nền kinh tế.
TTKDTM là một nấc thang phát triển tất yếu của nghiệp vụ thanh toán trong nền kinh tế thị trường, đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế hiện đại. Vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt Đối với ngân hàng TTKDTM góp phần tăng nhanh nguồn vốn của ngân hàng, mở rộng nghiệp vụ kinh doanh và các tổ chức tín dụng tập trung được nguồn vốn nhàn rỗi trong dân cư để mở rộng việc cấp tín dụng ngân hàng. Ngân hàng có thể sử dụng một phần nguồn vốn từ tài khoản tiền gửi thanh toán để cho vay, mở rộng việc cấp tín dụng cho nền kinh tế. Khi khách hàng gửi tiền vào ngân hàng không chỉ để hưởng lãi mà còn mua các dịch vụ ngân hàng và sử dụng các dịch vụ để phục vụ yêu cầu thanh toán của chính khách hàng.
Vì vậy sức mạnh và khả năng cạnh tranh của các ngân hàng được đo bằng số lượng và chất lượng các dịch vụ ngân hàng trong đó có dịch vụ thanh ` 5 toán. Cung cấp dịch vụ TTKDTM cho khách hàng và nền kinh tế tạo điều kiện cho các ngân hàng tăng thu nhập từ thu phí dịch vụ, nâng cao khả năng cạnh tranh và tạo sự phát triển bền vững. Ngoài ra, dựa vào nền tảng TTKDTM, ngân hàng sẽ kích thích các hoạt động dịch vụ ngân hàng liên quan phát triển như: dịch vụ thẻ, dịch vụ chuyển tiền điện tử, thanh toán trực tuyến… (Lê Thị Tuyết Hoa và cộng sự, 2010) Đối với khách hàng TTKDTM giúp người sử dụng giao dịch, thanh toán dễ dàng, tiện lợi. Các cá nhân và các tổ chức doanh nghiệp có thể sử dụng séc hoặc thẻ thanh toán khi họ mua hàng từ món hàng nhỏ nhất cho tới những món hàng có giá trị lớn mà không cần lúc nào cũng phải mang lượng tiền mặt lớn theo người.
Ngoài ra, TTKDTM mang đến sự an toàn cho người sử dụng. Khi phải vận chuyển một lượng tiền lớn để thanh toán ở nơi xa, thì có rất nhiều rủi ro có thể gặp phải như bị cướp, hoặc các mất mát khác do thiên tai, tai nạn. Khi mở một tài khoản và sử dụng các hình thức TTKDTM qua ngân hàng, chủ tài khoản có thể yêu cầu được bảng kê về thu nhập và chi tiêu của họ theo định kỳ hoặc theo yêu cầu, điều này đặc biệt hữu ích với cá nhân và đặc biệt với doanh nghiệp trong quản lý luồng tài chính vào ra của họ. Từ đó, người sử dụng có khả năng quản lý tài chính các khoản thu, khoản chi của mình (Lê Thị Tuyết Hoa và cộng sự, 2010) Đối với nền kinh tế TTKDTM góp phần làm giảm lượng tiền mặt trên thị trường, thúc đẩy nhanh tốc độ thanh toán, tốc độ chu chuyển vốn và tiết kiệm được chi phí xã hội gắn liền với việc in tiền, hủy tiền, hư hỏng, bảo quản, kiểm đếm.
Từ đó giảm bớt những phí tổn to lớn của xã hội liên quan đến việc phát hành và lưu thông tiền mặt. Trước hết là tiết kiệm chi phí in tiền, sau đó là những chi phí cho việc kiểm đếm, chuyên chở, bảo quản và hủy bỏ tiền cũ, rách. Khối lượng tiền cần thiết để thanh toán trong lưu thông có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Nếu TTKDTM tăng sẽ làm giảm khối lượng tiền mặt cần thiết.
Khối lượng tiền mặt trong lưu thông giảm xuống, sẽ giảm ` 6 được chi phí lưu thông mà chủ yếu là chi phí phát hành, bảo quản, kiểm đếm, cất giữ. Giảm được chi phí này sẽ tạo điều kiện tốt để điều hoà lưu thông tiền tệ vì quá trình thanh toán này chịu giám sát trực tiếp hoặc gián tiếp của Ngân hàng Nhà nước. Tóm lại, TTKDTM ra đời và phát triển trên cơ sở của nền kinh tế thị trường, là nhân tố thúc đẩy nền kinh tế hàng hóa phát triển. Nó góp phần đẩy nhanh tốc độ quá trình tái sản xuất xã hội, phục vụ sản xuất và lưu thông hàng hoá.
Trong nền kinh tế, bất kỳ một chu kỳ sản xuất và lưu thông hàng hóa nào đều bắt đầu bằng khâu thanh toán. Do vậy, phải tổ chức thanh toán nhanh gọn, chính xác vừa đảm bảo an toàn về vốn vừa rút ngắn được chu kỳ sản xuất, tăng tốc độ luân chuyển vốn. Nếu như thanh toán được tiến hành trôi chảy sẽ giúp cho lưu thông hàng hoá thông suốt, các hoạt động của nền kinh tế sẽ tiến hành thuận lợi (Lê Thị Tuyết Hoa và cộng sự, 2010) 1. Các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt 1.
Séc Séc lĩnh tiền mặt Là tờ séc thông thường, nếu chính chủ tài khoản là người lĩnh tiền thì ghi tên mình vào dòng “yêu cầu trả cho” ở mặt trước tờ séc, nếu người khác lĩnh (theo ủy quyền hoặc trả cho người thụ hưởng) thì phải ghi vào mặt sau của tờ séc phần “phần qui định dùng cho lĩnh tiền mặt”. Để đảm bảo an toàn séc lĩnh tiền mặt chỉ được lĩnh tại ngân hàng nơi người phát hành séc mở tài khoản tiền gửi.