Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa kinh tế, năng lực ngoại ngữ đã trở thành tiêu chí then chốt quyết định khả năng cạnh tranh của nguồn nhân lực. Theo các phân tích dự báo giáo dục quốc tế, có khoảng 1/3 dân số toàn cầu tham gia vào việc học tập và sử dụng tiếng Anh như một ngôn ngữ giao tiếp thiết yếu. Tại Việt Nam, Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2001 - 2010 cùng các định hướng của Đề án Ngoại ngữ Quốc gia 2020 đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đổi mới toàn diện chương trình dạy học, biến ngoại ngữ thành thế mạnh của học sinh, sinh viên khi tốt nghiệp các trường cao đẳng và đại học.

Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Thương mại, với lịch sử 50 năm xây dựng và phát triển, đã đào tạo cho ngành Công Thương và xã hội hơn 62.000 cán bộ, nhân viên. Đứng trước định hướng nâng cấp lên đại học sau năm 2010 và quy mô quản lý đào tạo hơn 8.000 học sinh, sinh viên thuộc 9 ngành nghề, nhà trường phải đối mặt với thách thức lớn về chất lượng giảng dạy ngoại ngữ. Thực tế cho thấy trình độ tiếng Anh đầu vào của người học còn nhiều khoảng cách, việc tiếp cận môn tiếng Anh cơ bản và tiếng Anh thương mại còn nhiều bất cập do sĩ số đông và thói quen học tập thụ động.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu chuẩn đầu ra ngoại ngữ ngày càng cao của thị trường lao động và thực trạng công tác quản lý hoạt động dạy - học còn mang tính hành chính, truyền thống. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng tại trường trong năm học 2010 - 2011, từ đó đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý khoa học, đồng bộ. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc tối ưu hóa hiệu suất vận hành 47 giảng đường, nâng cao hiệu quả công tác của gần 300 cán bộ giảng viên, tạo đột phá trong kiểm định chất lượng đào tạo nghề nghiệp thực hành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở lý luận của công tác quản trị học thuật trong luận văn được xây dựng trên sự giao thoa của hai học thuyết quản lý kinh điển và mô hình phân tích hệ thống sư phạm. Trước hết, thuyết quản lý khoa học của Frederick Taylor đặt nền móng cho việc chuẩn hóa từng thao tác chuyên môn, phân công lao động chặt chẽ và tối ưu hóa quy trình tổ chức dạy học để đạt hiệu quả cao với chi phí hợp lý. Tiếp đó, học thuyết quản trị tổ chức của Henri Fayol cung cấp hệ thống 4 chức năng cốt lõi được áp dụng xuyên suốt gồm kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra. Bốn chức năng này tương tác biện chứng, liên tục luân chuyển thông tin để điều chỉnh hành vi của tổ chức sư phạm theo mục tiêu đề ra.

Luận văn vận dụng mô hình hệ thống I-P-O (Input - Process - Output) với 3 giai đoạn rõ rệt nhằm đo lường chất lượng giáo dục. Đầu vào (Input) bao gồm trình độ sinh viên trúng tuyển, năng lực chuyên môn của đội ngũ giảng viên và nguồn lực cơ sở vật chất. Quá trình (Process) gồm kế hoạch phân phối chương trình, sự đổi mới phương pháp giảng dạy, các hình thức học tập tương tác và quy chế kiểm tra đánh giá. Đầu ra (Output) phản ánh năng lực ngôn ngữ, kỹ năng giao tiếp thực hành và khả năng thích ứng nghề nghiệp của sinh viên sau khi tốt nghiệp.

Hệ thống khái niệm công cụ được chuẩn hóa thông qua 4 thuật ngữ then chốt: quản lý giáo dục theo quan điểm tác động có chủ đích của chủ thể quản lý; bản chất của quá trình dạy học như một sự phối hợp hữu cơ giữa hoạt động điều khiển của người dạy và tự điều khiển của người học; chất lượng đào tạo tiếp cận theo nghĩa rộng bao gồm toàn bộ các thành tố vận hành; và đặc thù dạy học ngoại ngữ theo đường hướng giao tiếp, lấy người học làm trung tâm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai thông qua thiết kế khảo sát thực nghiệm kết hợp phương pháp định tính và định lượng nhằm bảo đảm độ tin cậy khoa học cao. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 135 khách thể được chọn lựa cẩn trọng, trong đó có 35 cán bộ quản lý (gồm 3 thành viên Ban Giám hiệu, 9 trưởng khoa và trưởng bộ môn, 2 chuyên viên Phòng Đào tạo) cùng 100 sinh viên hệ cao đẳng chính quy đang theo học các học phần tiếng Anh. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện được áp dụng nhằm phản ánh đầy đủ góc nhìn đa chiều từ cấp hoạch định chính sách, cấp triển khai bộ môn cho đến đối tượng thụ hưởng trực tiếp quá trình đào tạo.

Lý do lựa chọn phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi kết hợp thống kê toán học là để lượng hóa chính xác tỷ lệ phân bố các phương pháp dạy học, tần suất sử dụng công nghệ cũng như mức độ hài lòng của người học. Nguồn dữ liệu thứ cấp được khai thác từ các báo cáo tổng kết 50 năm truyền thống của nhà trường, hồ sơ giảng dạy của 23 giảng viên cơ hữu thuộc Khoa Ngoại ngữ và văn bản pháp quy từ Bộ Giáo dục và Đào tạo. Toàn bộ dữ liệu thực địa được thu thập, xử lý và đối chiếu trong suốt tiến trình năm học 2010 - 2011, tạo cơ sở thực tiễn xác thực để kiểm định giả thuyết khoa học đã đề ra.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực trạng quản lý hoạt động dạy và học tiếng Anh tại trường đã ghi nhận 4 phát hiện quan trọng có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc:

Thứ nhất, tồn tại nghịch lý lớn giữa sĩ số lớp học ngoại ngữ và định mức lao động sư phạm. Mỗi lớp học phần tiếng Anh không chuyên có quy mô trung bình từ 60 đến 70 sinh viên, vượt quá tiêu chuẩn sư phạm cho việc rèn luyện khẩu ngữ. Trong khi đó, 29 giảng viên Khoa Ngoại ngữ phải gánh vác khối lượng giảng dạy bình quân hàng năm lên tới 130% so với giờ chuẩn quy định, gây áp lực rất lớn lên việc chuẩn bị bài giảng và theo dõi tiến độ từng cá nhân.

Thứ hai, mức độ áp dụng phương pháp dạy học truyền thống vẫn chiếm ưu thế áp đảo so với các phương pháp kích hoạt tương tác hiện đại. Kết quả khảo sát 100 sinh viên cho thấy có đến hơn 85% giờ học vẫn duy trì phương pháp ngữ pháp - dịch theo cách tiếp cận lấy giáo viên làm trung tâm. Ngược lại, các phương pháp tích cực giúp hình thành kỹ năng giao tiếp thực tế lại có tỷ lệ xuất hiện khiêm tốn: phương pháp đóng vai đạt khoảng 38%, thảo luận theo chủ đề đạt xấp xỉ 42%, và hoạt động nhóm định kỳ chỉ đạt khoảng 52%.

Thứ ba, sự đồng bộ về cơ sở vật chất chưa theo kịp yêu cầu đổi mới học phần. Mặc dù nhà trường đã nỗ lực đầu tư với 100% phòng học có máy chiếu và máy tính, hệ thống 369 máy vi tính phục vụ học tập đạt tỷ lệ 8 sinh viên trên 1 máy, nhưng toàn trường chỉ có duy nhất 1 phòng thực hành ngữ âm chuyên dụng cho quy mô 8.000 người học, khiến cơ hội luyện âm chuẩn bản ngữ bị hạn chế nghiêm trọng.

Thứ tư, chương trình đào tạo tiếng Anh chuyên ngành có độ vênh đáng kể so với năng lực tiếp nhận thực tế. Thời lượng 82 tiết tiếng Anh chuyên ngành dành cho hệ chính quy và 68 tiết cho hệ liên thông bị dồn nén trong thời gian ngắn với các giáo trình kinh tế tài chính phức tạp, dẫn đến tình trạng trên 60% người học cảm thấy quá tải và ngại giao tiếp bằng ngoại ngữ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các điểm nghẽn trên bắt nguồn từ sự thiếu liên thông giữa khâu đánh giá đầu vào và quy trình phân loại người học. Phần lớn sinh viên nhập học xuất thân từ các vùng nông thôn, nơi việc dạy ngoại ngữ bậc phổ thông chủ yếu tập trung vào mẹo giải bài thi ngữ pháp trên giấy, thiếu hẳn nền tảng phát âm và phản xạ nghe nói. Khi bước vào môi trường cao đẳng với sĩ số đông trên 60 sinh viên, tâm lý e ngại mắc lỗi kết hợp cùng phương pháp truyền thụ một chiều đã triệt tiêu động lực tự giác học tập.

So sánh với các nghiên cứu cùng thời kỳ về quản lý đào tạo cao đẳng của một số tác giả tại Hà Nội, tình trạng quá tải giờ dạy của giảng viên và việc lạm dụng phương pháp ngữ pháp - dịch là khiếm khuyết phổ biến ở các trường công lập đa ngành. Tuy nhiên, sự khác biệt của đề tài nằm ở việc nhận diện rõ rào cản từ việc đưa học phần Tiếng Anh Thương mại mới vào giảng dạy mà thiếu các tài liệu hỗ trợ tự học tương ứng.

Dữ liệu nghiên cứu này hoàn toàn có thể được trực quan hóa thông qua một biểu đồ cột kép đối sánh tỷ lệ % sinh viên đánh giá giữa phương pháp truyền thống và phương pháp tích cực, đi kèm một bảng phân tích ma trận tương quan giữa định mức 130% giờ dạy của giảng viên với kết quả rèn luyện kỹ năng nghe nói của người học. Việc trực quan hóa số liệu sẽ làm nổi bật tính cấp bách của việc tái cấu trúc quy mô lớp học và cải tiến quy chế khảo thí.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên nguyên tắc đồng bộ, thực tiễn và khả thi, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm chuyển biến chất lượng hoạt động dạy - học tiếng Anh:

Thứ nhất, tái cơ cấu quy mô lớp học và phân phối tiến trình đào tạo. Ban Giám hiệu cùng Phòng Đào tạo cần ban hành ngay quy chế chia tách các lớp học phần ngoại ngữ, giảm triệt để sĩ số từ mức 65 sinh viên xuống giới hạn tiêu chuẩn 30 - 35 sinh viên/lớp đối với các giờ rèn luyện kỹ năng nghe - nói. Kế hoạch giảng dạy cần được phân bổ linh hoạt, kéo dài thời lượng học phần tiếng Anh chuyên ngành từ 68 - 82 tiết trải đều qua các học kỳ, hoàn thành phê duyệt khung chương trình mới trong giai đoạn 2012 - 2013.

Thứ hai, chuẩn hóa và nâng cao năng lực sư phạm của đội ngũ giảng viên. Khoa Ngoại ngữ chủ trì tổ chức định kỳ 2 khóa bồi dưỡng chuyên môn mỗi năm về phương pháp giảng dạy giao tiếp tích cực và ứng dụng công nghệ thông tin. Nhà trường thiết lập cơ chế tài chính hỗ trợ kinh phí, phấn đấu nâng tỷ lệ giảng viên có trình độ thạc sĩ từ hơn 50% lên mức 75% trong lộ trình 3 năm (2012 - 2015), đồng thời giảm tải định mức giảng dạy vượt 130% để giáo viên có thời gian nghiên cứu khoa học.

Thứ ba, cải tiến toàn diện công tác kiểm tra đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực. Phòng Khảo thí và Đảm bảo chất lượng phối hợp cùng tổ bộ môn xây dựng ngân hàng đề thi chuẩn hóa, tăng tỷ trọng điểm đánh giá quá trình từ 30% lên 50% thông qua các bài thuyết trình nhóm và đóng vai tình huống kinh doanh. Hình thức thi kết thúc học phần cần tích hợp đầy đủ 4 kỹ năng nghe, nói, đọc, viết thay vì chỉ kiểm tra viết ngữ pháp đơn thuần, áp dụng từ học kỳ 1 năm học 2012 - 2013.

Thứ tư, hiện đại hóa điều kiện vật chất và nguồn học liệu chuyên ngành. Nhà trường ưu tiên trích lập ngân sách đầu tư xây dựng bổ sung ít nhất 2 phòng thực hành ngữ âm đa phương tiện đạt chuẩn trước năm 2014. Trung tâm Thư viện mở rộng mặt bằng phòng đọc vượt mốc 231 m2 hiện tại, bổ sung hơn 50 đầu sách chuyên khảo Anh ngữ thương mại và cung cấp tài khoản thư viện điện tử kết nối mạng Internet cho 100% người học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giàu giá trị lý luận và ứng dụng thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, Ban Giám hiệu và các cán bộ quản lý trường cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp. Nghiên cứu cung cấp khung tiếp cận hệ thống I-P-O giúp các nhà quản trị hoạch định chiến lược đào tạo, điều tiết hợp lý định mức giảng dạy và bố trí ngân sách cơ sở vật chất tối ưu cho các đơn vị có quy mô từ 5.000 đến 10.000 sinh viên.

Thứ hai, lãnh đạo các Khoa Ngoại ngữ và trưởng bộ môn tiếng Anh không chuyên. Luận văn là cẩm nang hữu ích trong việc xây dựng đề cương chi tiết môn học, phân công giảng dạy khoa học cho đội ngũ từ 20 đến 30 giảng viên, đồng thời thiết lập quy trình kiểm tra nội bộ nền nếp hồ sơ chuyên môn và kế hoạch dự giờ định kỳ.

Thứ ba, giảng viên trực tiếp giảng dạy tiếng Anh cơ bản và tiếng Anh thương mại. Người dạy có thể khai thác các mô hình tổ chức thảo luận nhóm, kỹ thuật phân vai giao tiếp và cách thức biên soạn giáo án điện tử nhằm kích thích hứng thú học tập, khắc phục tâm lý thụ động cho các lớp học có sĩ số đông.

Thứ tư, học viên cao học và các nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục. Đề tài cung cấp hệ thống bảng hỏi điều tra thực tế, phương pháp xử lý dữ liệu khảo sát 135 khách thể và hệ thống luận cứ chặt chẽ để phát triển các công trình nghiên cứu về quản trị chất lượng trường học và đổi mới phương pháp giảng dạy.

Câu hỏi thường gặp

Lý do vì sao việc quản lý hoạt động dạy học tiếng Anh tại trường lại trở nên cấp thiết trong giai đoạn nghiên cứu? Sự cấp thiết xuất phát từ định hướng nâng cấp trường lên đại học sau năm 2010 và yêu cầu cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành Công Thương. Với quy mô 8.000 người học nhưng việc dạy ngoại ngữ còn mang tính hình thức, công tác quản lý đóng vai trò đòn bẩy then chốt để chuẩn hóa chương trình và đáp ứng các tiêu chuẩn hội nhập quốc tế.

Trở ngại lớn nhất đối với sinh viên không chuyên khi tiếp cận học phần tiếng Anh chuyên ngành là gì? Trở ngại lớn nhất là sự hụt hẫng về vốn từ vựng học thuật và phản xạ giao tiếp khi thời lượng học phần bị nén trong 68 đến 82 tiết. Do trên 80% sinh viên có điểm xuất phát ngữ pháp phổ thông ở mức trung bình và ít được rèn luyện khẩu ngữ, việc tiếp cận giáo trình thương mại quốc tế đòi hỏi sự hỗ trợ tự học có định hướng chặt chẽ từ giảng viên.

Mẫu khảo sát của luận văn được thiết kế như thế nào để đảm bảo tính khách quan khoa học? Mẫu khảo sát gồm 135 cá nhân, kết hợp hài hòa giữa 35 cán bộ quản lý các cấp từ Ban Giám hiệu, trưởng khoa đến chuyên viên và 100 sinh viên trực tiếp thụ hưởng. Tỷ lệ phân bổ này đại diện trọn vẹn cho cả chủ thể ban hành quyết định và đối tượng chịu sự tác động, giúp loại trừ các đánh giá thiên lệch một chiều về thực trạng đào tạo.

Giải pháp giảm sĩ số xuống 30 - 35 sinh viên/lớp có tính khả thi trong điều kiện nguồn lực của nhà trường không? Giải pháp này hoàn toàn khả thi nếu nhà trường thực hiện phân lưu thời khóa biểu linh hoạt và tận dụng hiệu quả công suất của 47 phòng học hiện có. Việc chia nhỏ lớp cho các giờ thực hành khẩu ngữ có thể kết hợp với việc gộp lớp lớn trong các giờ lý thuyết tổng quan, giúp cân đối định mức 130% giờ giảng mà không làm phát sinh chi phí vận hành đột biến.

Mô hình quản lý đề xuất trong luận văn có thể áp dụng cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp khác không? Mô hình hoàn toàn có thể nhân rộng tại các trường cao đẳng kỹ thuật trên cả nước có quy mô tương đương. Hệ thống 4 chức năng quản lý gắn kết cùng các tiêu chí kiểm tra đánh giá quá trình và chuẩn hóa học liệu chuyên ngành là khung giải pháp phổ quát, giúp các cơ sở đào tạo tháo gỡ điểm nghẽn về chất lượng ngoại ngữ đầu ra.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy - học môn tiếng Anh tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp theo tiếp cận hệ thống và đường hướng giao tiếp hiện đại.
  • Công trình phản ánh chân thực bức tranh thực trạng tại Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Thương mại qua việc khảo sát 135 cán bộ và sinh viên, chỉ rõ các điểm nghẽn về sĩ số lớp đông từ 60 - 70 người và sự áp đảo của phương pháp ngữ pháp - dịch.
  • Đề tài đóng góp hệ thống 4 nhóm biện pháp quản lý mang tính đột phá, chú trọng tái cấu trúc sĩ số lớp, bồi dưỡng chuẩn hóa đội ngũ giảng viên đạt trên 75% trình độ thạc sĩ và đổi mới trọng số đánh giá quá trình lên 50%.
  • Lộ trình thực hiện được xác định rõ ràng qua hai giai đoạn 2012 - 2013 và 2014 - 2015, gắn kết chặt chẽ với chiến lược nâng cấp cơ sở vật chất và hiện đại hóa phòng thực hành ngữ âm.
  • Để nâng cao vị thế và năng lực cạnh tranh trong thời kỳ hội nhập, nhà trường cần nhanh chóng thể chế hóa các đề xuất thành quy chế chính thức, kiến tạo môi trường học tập ngoại ngữ năng động và hiệu quả cho hơn 8.000 học sinh, sinh viên.