Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG CÔNG TÁC CỐ VẤN HỌC TẬP Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1. LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC CỐ VẤN HỌC TẬP Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1. Một số khái niệm về công tác cố vấn học tập ở trường đại học 1.
Khái niệm trường đại học Giáo dục đại học được coi là một trong những nền tảng giáo dục ở mức độ cao, thường xuyên được thực hiện và diễn ra ở các cơ sở giáo dục đại học. Quy định tại Điều 7 Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018, Cơ sở giáo dục đại học có tư cách pháp nhân, bao gồm đại học, trường đại học và cơ sở giáo dục đại học có tên gọi khác phù hợp với quy định của pháp luật. Trong phạm vi đề tài, chúng tôi nghiên cứu, tìm hiểu khái niệm về trường đại học. Trong Từ điển Văn hóa giáo dục Việt Nam, tác giả Vũ Ngọc Khánh gọi cơ sở giáo dục đại học là "Nhà trường" và tác giả cho rằng "Nhà trường nói chung là cơ sở tiến hành các hoạt động giáo dục nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục, đào tạo của hệ thống giáo dục quốc dân.
Nhà trường được thành lập theo quy hoạch, kế hoạch của Nhà nước với các loại hình công lập, bán công, dân lập, tư thục. Nhà trường chịu sự quản lý của Nhà nước, của các cơ quan quản lý giáo dục theo sự phân công, phân cấp của Chính phủ. Nhà trường được thành lập, tổ chức và hoạt động theo quy định của cấp có thẩm quyền và theo điều lệ nhà trường, trong đó xác định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của nhà trường, quan hệ giữa nhà trường, gia đình và xã hội" [10]. Tác giả Trần Văn Chương, trong luận án tiến sĩ của mình đã đưa ra khái niệm "Trường đại học là một cơ sở giáo dục bậc cao tiếp theo bậc trung học phổ thông dành cho học sinh có khả năng và nguyện vọng học tiếp lên trên.
Trường đại học cung cấp cho sinh viên học vấn cao và cấp các bằng cấp khoa 16 Luan van học trong các lĩnh vực ngành nghề. Các trường đại học có thể cung cấp các chương trình bậc đại học và sau đại học" [7]. Tại Điều 4 Luật Giáo dục đại học, trường đại học (gồm trường đại học, học viện) là cơ sở giáo dục đại học đào tạo, nghiên cứu nhiều ngành, được cơ cấu tổ chức theo quy định của pháp luật. Như vậy, theo nhóm tác giả, Trường đại học là cơ sở giáo dục đại học đào tạo thuộc hệ thống giáo dục quốc dân; được thành lập, tổ chức và hoạt động theo quy định của pháp luật; thực hiện hoạt động đào tạo các trình độ của giáo dục đại học, sau đại học; hoạt động khoa học và công nghệ.
Nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, hiện nay các cơ sở giáo dục đại học (bao gồm trường đại học) được thành lập với hai loại hình cơ sở giáo dục đại học công lập do Nhà nước đầu tư, bảo đảm điều kiện hoạt động và là đại diện chủ sở hữu; cơ sở giáo dục đại học tư thục do nhà đầu tư trong nước hoặc nước ngoài đầu tư, bảo đảm điều kiện hoạt động. Cơ sở giáo dục đại học được phân tầng nhằm phục vụ công tác quy hoạch mạng lưới phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng kế hoạch đầu tư phát triển, nâng cao năng lực đào tạo và nghiên cứu khoa học của các cơ sở giáo dục đại học, thực hiện quản lý nhà nước thành các tầng sau: i) cơ sở giáo dục đại học định hướng nghiên cứu, ii) cơ sở giáo dục đại học định hướng ứng dụng, iii) cơ sở giáo dục đào tạo định hướng thực hành [6]. Khái niệm Cố vấn học tập ở trường đại học CVHT được biết đến khi học chế tín chỉ ra đời vào năm 1872 tại Trường Đại học Havard, Hoa Kỳ [8]. Ở nước ta, chức danh CVHT được xuất hiện khi tổ chức hoạt động đào tạo đại học, cao đẳng theo hệ thống tín chỉ.
Cụm từ CVHT vừa là danh từ vừa là động từ, đối với nội dung này chúng tôi xét khái niệm CVHT dưới góc độ danh từ, có nghĩa là chỉ người làm công tác CVHT. Ở Mỹ, CVHT được hiểu là “Nhà tham vấn hoặc một thành viên làm việc trong khoa của trường đại học, người được đào tạo để chuyên trợ giúp sinh 17 Luan van viên trong việc cung cấp thông tin về đào tạo để sinh viên có thể thích ứng trong lớp học và đạt được mục tiêu học tập” [8]. Ở Úc, CVHT theo định nghĩa của Đại học Victoria là: “Cán bộ của phòng hỗ trợ sinh viên, là những người cung cấp thông tin, tư vấn và giới thiệu, trợ giúp cho sinh viên trong các vấn đề trọng điểm và các quy trình ở bậc đại học có ảnh hưởng đến họ. Theo yêu cầu của sinh viên, cố vấn học tập còn là người đại diện, lắng nghe các vấn đề của sinh viên liên quan đến quá trình học tập, những bất bình và phương pháp rèn luyện” [8].
Ở Pháp, Trường đại học Toulouse Le Mirail cho rằng: “Cố vấn học tập là người đi theo và giúp đỡ cho sinh viên trong suốt năm đầu tiên ở giảng đường đại học. Thông qua các buổi gặp mặt trực tiếp hoặc trao đổi gián tiếp với sinh viên, cố vấn học tập có vai trò tư vấn cho sinh viên trong việc xây dựng kế hoạch học tập. Ngoài ra họ cũng giúp cho sinh viên về mặt xã hội một cách tốt nhất trong môi trường giáo dục đại học” [8]. Ở Việt Nam cũng có nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm CVHT.
Theo Từ điển tiếng Việt của GS. Hoàng Phê (chủ biên, 1998) thì “Cố vấn là người thường xuyên được hỏi ý kiến để tham khảo công việc”. Như vậy, cố vấn chính là người định hướng, dẫn đường, tư vấn để người được hỏi nên theo đó mà hành động. Theo tác giả Trần Văn Phúc – Nguyễn Kim Chuyên (2016), CVHT "Là người tư vấn và hỗ trợ SV phát huy tối đa khả năng học tập, rèn luyện và nghiên cứu khoa học, lựa chọn học phần phù hợp để đáp ứng mục tiêu tốt nghiệp và khả năng tìm được việc làm thích hợp sau khi ra trường; theo dõi quá trình học tập, rèn luyện của SV nhằm giúp SV điều chỉnh kịp thời những hành động cho phù hợp với mục tiêu, yêu cầu đào tạo" [14].
Theo quan niệm này, CVHT vừa là người tư vấn học tập cho SV, vừa là người quản lý SV từ khi sinh viên bước chân vào giảng đường đại học đến kết thúc chương trình đại học. Ngày 05 tháng 4 năm 2016, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT ban hành Thông tư số 10/2016/TT-BGDĐT ban hành Quy chế công tác sinh viên đối với chương 18 Luan van trình đào tạo đại học hệ chính quy. Theo Quy chế này, Điều 19 "Các đơn vị, cá nhân phụ trách công tác sinh viên" đưa ra khoản 2 "Chủ nhiệm lớp sinh viên" có nhiệm vụ hỗ trợ quản lý, hướng dẫn các hoạt động học tập và rèn luyện của lớp sinh viên; Khoản 3 "Cố vấn học tập" có nhiệm vụ tư vấn, hướng dẫn sinh viên thực hiện tốt quy chế, quy định về đào tạo [3]. Do đó, theo quy định, để quản lý lớp, hỗ trợ và thực hiện các dịch vụ SV có hai chức danh "Chủ nhiệm lớp" và "Cố vấn học tập".
Trong thực tế, một số trường quy định chức danh "Chủ nhiệm lớp" có chức năng làm công tác quản lý lớp, là viên chức, giảng viên của các khoa, đơn vị chức năng; chức danh "Cố vấn học tập" có chức năng làm công tác CVHT cho SV, là giảng viên của các Khoa đào tạo, viện, trung tâm. Và cũng có nhiều trường quy định một chức danh "Cố vấn học tập" kiêm nhiệm hai chức năng. Tóm lại, có nhiều cách hiểu khác nhau về CVHT, trên cơ sở tham khảo các khái niệm trên và quy định hiện hành của Nhà nước, nhóm tác giả cho rằng Cố vấn học tập là người thực hiện công tác tư vấn, hỗ trợ, theo dõi trong quá trình học tập, rèn luyện của sinh viên nhằm giúp đáp ứng mục tiêu đào tạo và khả năng tìm được việc làm sau khi ra trường; quản lý, hướng dẫn và chỉ đạo lớp được phân công phụ trách. Như vậy, CVHT là người kiêm nhiệm hai vai trò, vừa là cố vấn học tập, vừa là chủ nhiệm lớp, được quy định trong quá trình đào tạo theo hệ thống tín chỉ.
Với vai trò cố vấn học tập, người làm công tác CVHT có nhiệm vụ tư vấn, hỗ trợ SV tự nhận thức về mình, phát huy tối đa khả năng học tập, lựa chọn đăng ký học phần, xây dựng kế hoạch học tập phù hợp để đáp ứng mục tiêu tốt nghiệp, tìm việc làm thích hợp; theo dõi thành tích học tập của SV nhằm giúp SV điều chỉnh kịp thời hoặc đưa ra một lựa chọn phù hợp trong quá trình học tập. Với vai trò là chủ nhiệm lớp, người làm công tác CVHT có nhiệm vụ quản lý, hướng dẫn lớp được phân công phụ trách trong tổ chức hoạt động học tập, rèn luyện; thực hiện chế độ hội họp, báo cáo. Đồng thời cũng là cầu nối giữa SV – Nhà trường – Cơ quan, tổ chức sử dụng nhân lực. Khái niệm công tác cố vấn học tập ở trường đại học Đối với nội dung này nhóm tác giả xét cụm từ CVHT dưới góc độ động từ, có nghĩa là chỉ công tác hoặc hoạt động CVHT.
Theo một số nghiên cứu của các học giả nước ngoài, công tác CVHT được xem là một trong những phương tiện hiệu quả giúp cho sự phát triển của SV về trí tuệ, nhân cách và xã hội. Do đó, công tác CVHT là một tiến trình phát triển có tính hệ thống, dựa trên những thỏa thuận giữa SV và CVHT, cũng như dựa trên mối quan hệ SV - CVHT. Theo Crockett (trích theo Martin, 2004, tr.3) cho rằng: "Công tác cố vấn học tập là một tiến trình trợ giúp sinh viên sáng rõ trong việc lựa chọn các mục tiêu nghề nghiệp, mục tiêu cuộc sống; đồng thời giúp sinh viên phát triển các kế hoạch học tập, nhằm thực hiện các mục tiêu đó" [15]. Theo cách hiểu này, việc dạy – học sẽ bao gồm cả công tác CVTH và nhắm tới tất cả các khía cạnh phát triển của một cá nhân, đó là thể chất, tinh thần và trí tuệ.
Theo Thông tư số 10/2016/TT-BGDĐT, tại Điều 16 về "Hỗ trợ và dịch vụ sinh viên" đưa ra khoản 1 "Tư vấn học tập", Điều 19 "Các đơn vị, cá nhân phụ trách công tác sinh viên" đưa ra khoản 3 "Cố vấn học tập" [1].