Mối Quan Hệ Giữa Độ Mở Thương Mại và Tỷ Giá Thực Đa Phương ở Việt Nam

Khám phá mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương tại Việt Nam, ảnh hưởng đến nền kinh tế và chính sách thương mại.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Liên
• Trường học: Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính Ngân hàng
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Độ Mở Thương Mại và Tỷ Giá Thực Đa Phương ở Việt Nam
• Loại tài liệu: báo cáo tổng kết
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu nghiên cứu
• 1.3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.4. Kết quả đạt được và đóng góp của nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc của nghiên cứu
• 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM LIÊN QUAN
• 2.1. Tổng quan về tỷ giá
• 2.1.1. Khái niệm tỷ giá (Exchange Rate)
• 2.1.2. Tỷ giá danh nghĩa (Nominal Exchange Rate)
• 2.1.3. Tỷ giá thực (Real Exchange Rate)
• 2.1.4. Đo lường tỷ giá
• 2.2. Tổng quan về độ mở thương mại
• 2.2.1. Khái niệm độ mở thương mại
• 2.2.2. Ý nghĩa độ mở thương mại
• 2.2.3. Mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá
• 2.3. Lý thuyết nền liên quan đến tỷ giá và nền kinh tế mở: lý thuyết bộ ba bất khả thi
• 2.4. Các nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá
• 2.4.1. Các nghiên cứu tìm thấy mối quan hệ tiêu cực giữa độ mở thương mại và tỷ giá
• 2.4.2. Các nghiên cứu về mối quan hệ của độ mở thương mại và tỷ giá cho kết quả chưa thống nhất
• 2.5. Khoảng trống nghiên cứu về quan hệ giữa tỷ giá và độ mở thương mại
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Qui trình nghiên cứu và các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ giữa tỷ giá và vốn đầu tư nước ngoài
• 3.2. Qui trình nghiên cứu tổng quát
• 3.3. Các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá tại Việt Nam
• 3.4. Đề xuất mô hình nghiên cứu mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá tại Việt Nam
• 3.5. Mô tả các biến và dữ liệu trong mô hình nghiên cứu
• 3.5.1. Các biến trong mô hình nghiên cứu
• 3.5.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.6. Phương pháp phân tích trong nghiên cứu định lượng

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mối Quan Hệ Giữa Độ Mở Thương Mại và Tỷ Giá Thực Đa Phương

Mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu kinh tế, đặc biệt là trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đang ngày càng hội nhập sâu rộng với nền kinh tế toàn cầu. Độ mở thương mại được hiểu là mức độ mà một quốc gia tham gia vào hoạt động thương mại quốc tế, trong khi tỷ giá thực đa phương phản ánh giá trị của đồng tiền quốc gia so với rổ tiền tệ của các đối tác thương mại. Nghiên cứu này nhằm làm rõ mối quan hệ giữa hai yếu tố này, từ đó đưa ra những khuyến nghị chính sách phù hợp.

1.1. Định Nghĩa Độ Mở Thương Mại và Tỷ Giá Thực Đa Phương

Độ mở thương mại được đo bằng tỷ lệ giữa tổng kim ngạch xuất nhập khẩu và GDP của một quốc gia. Tỷ giá thực đa phương là tỷ giá được điều chỉnh theo lạm phát và phản ánh sức mua của đồng tiền so với các đồng tiền khác. Sự hiểu biết về hai khái niệm này là cần thiết để phân tích mối quan hệ giữa chúng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Này

Nghiên cứu mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về tác động của các biến động kinh tế toàn cầu đến nền kinh tế trong nước. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức từ thị trường quốc tế.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Mối Quan Hệ Giữa Độ Mở Thương Mại và Tỷ Giá

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức cần được giải quyết. Các yếu tố như biến động tỷ giá, chính sách thương mại, và tình hình kinh tế toàn cầu đều có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ này. Việc hiểu rõ các thách thức này sẽ giúp cải thiện khả năng quản lý kinh tế vĩ mô.

2.1. Biến Động Tỷ Giá và Tác Động Đến Độ Mở Thương Mại

Biến động tỷ giá có thể gây ra những tác động tiêu cực đến độ mở thương mại, làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu. Điều này đặc biệt đúng trong bối cảnh các cú sốc kinh tế toàn cầu.

2.2. Chính Sách Thương Mại và Tác Động Đến Tỷ Giá

Chính sách thương mại của Việt Nam, bao gồm thuế quan và các rào cản phi thuế quan, có thể ảnh hưởng đến tỷ giá thực đa phương. Việc điều chỉnh chính sách này cần phải được thực hiện một cách linh hoạt để đảm bảo sự ổn định của tỷ giá.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Giữa Độ Mở Thương Mại và Tỷ Giá

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định tính và định lượng để phân tích mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương. Việc áp dụng các mô hình hồi quy và kiểm định nhân quả Granger sẽ giúp xác định rõ hơn về mối quan hệ này. Phương pháp nghiên cứu sẽ bao gồm việc thu thập dữ liệu từ các nguồn chính thống và phân tích chúng một cách chi tiết.

3.1. Phương Pháp Định Tính Trong Nghiên Cứu

Phương pháp định tính sẽ được sử dụng để khảo sát các nghiên cứu trước đó và xây dựng giả thuyết nghiên cứu. Điều này giúp tạo ra một khung lý thuyết vững chắc cho nghiên cứu.

3.2. Phương Pháp Định Lượng và Phân Tích Dữ Liệu

Phương pháp định lượng sẽ bao gồm việc sử dụng mô hình hồi quy để kiểm định mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương. Dữ liệu sẽ được thu thập từ các nguồn như Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Nhà nước.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy có mối quan hệ nhân quả giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương ở Việt Nam. Cụ thể, độ mở thương mại có tác động tích cực đến tỷ giá thực đa phương ở độ trễ 1 kỳ và 4 kỳ. Ngược lại, biến động tỷ giá thực cũng có tác động tiêu cực đến độ mở thương mại. Những kết quả này có thể được áp dụng trong việc xây dựng chính sách kinh tế.

4.1. Kết Quả Chính và Ý Nghĩa Của Chúng

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng việc tăng cường độ mở thương mại có thể giúp ổn định tỷ giá thực đa phương. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng chính sách thương mại và tỷ giá.

4.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Chính Sách

Các nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để điều chỉnh các chính sách thương mại và tỷ giá, nhằm đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững cho nền kinh tế Việt Nam.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Độ Mở Thương Mại và Tỷ Giá

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương ở Việt Nam là phức tạp và cần được tiếp tục nghiên cứu. Các yếu tố như tăng trưởng kinh tế và chính sách thương mại sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến mối quan hệ này trong tương lai. Việc hiểu rõ hơn về mối quan hệ này sẽ giúp cải thiện khả năng quản lý kinh tế vĩ mô.

5.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Chính

Kết quả nghiên cứu cho thấy có mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương. Điều này mở ra hướng nghiên cứu mới cho các nhà kinh tế học.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Các nghiên cứu trong tương lai nên xem xét thêm các yếu tố khác như chính sách tài khóa và các cú sốc kinh tế toàn cầu để có cái nhìn toàn diện hơn về mối quan hệ này.

Nội dung chính

Mối Quan Hệ Giữa Độ Mở Thương Mại và Tỷ Giá Thực Đa Phương Ở Việt Nam: Bằng Chứng Thực Nghiệm và Hàm Ý Chính Sách

---

Tóm tắt nghiên cứu

Nghiên cứu "Mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương ở Việt Nam" do nhóm tác giả Nguyễn Thị Kim Liên, Đoàn Thị Thu Trang và Bùi Ngọc Toản (Khoa Tài chính Ngân hàng, Trường Đại học Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh) thực hiện, nhằm giải quyết câu hỏi trọng tâm: Liệu có tồn tại mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa độ mở thương mại và biến động tỷ giá thực đa phương trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam hội nhập sâu rộng hay không?

Sử dụng chuỗi dữ liệu thứ cấp theo quý trong giai đoạn từ Quý 1/2004 đến Quý 4/2020, đề tài áp dụng mô hình biến động điều kiện GARCH(1,1) để đo lường mức độ biến động của tỷ giá thực đa phương (REER) so với rổ 143 đối tác thương mại, kết hợp với mô hình Vector Tự hồi quy (VAR) và kiểm định nhân quả Granger với độ trễ tối ưu bậc 4.

Kết quả thực nghiệm chứng minh sự tồn tại của mối quan hệ nhân quả hai chiều có ý nghĩa thống kê ở mức 1%:

1. Độ mở thương mại tác động cùng chiều (+) đến biến động tỷ giá thực đa phương tại độ trễ 1 kỳ và 4 kỳ.
2. Biến động tỷ giá thực tác động ngược chiều (-) đến độ mở thương mại tại độ trễ 1 kỳ.
3. Tăng trưởng kinh tế đóng vai trò hấp thụ cú sốc, giúp giảm thiểu biến động tỷ giá thực và thúc đẩy mở cửa thương mại.

Kết quả này cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc chuyển đổi cơ chế điều hành tỷ giá danh nghĩa sang định hướng đa phương và nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng nội địa của hàng hóa xuất khẩu Việt Nam.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

Tổng quan tri thức hiện tại

Từ sau sự sụp đổ của hệ thống Bretton Woods (1971), việc dịch chuyển từ cơ chế tỷ giá cố định sang tỷ giá thả nổi đã làm gia tăng biên độ dao động của cả tỷ giá danh nghĩa lẫn tỷ giá thực (Stockman, 1983). Nếu như các lý thuyết truyền thống của Dornbusch (1976) nhấn mạnh yếu tố tiền tệ là nguyên nhân cốt lõi gây biến động tỷ giá, thì các nghiên cứu hiện đại của Calderon (2004) và Hau (2002) đã chỉ ra rằng các yếu tố phi tiền tệ—đặc biệt là mức độ mở cửa thương mại—đóng vai trò điều tiết then chốt đối với độ ổn định của tỷ giá thực. Tuy nhiên, các bằng chứng thực nghiệm quốc tế hiện vẫn tồn tại hai luồng ý kiến trái ngược: một bên khẳng định độ mở thương mại giúp hấp thụ các cú sốc và làm giảm biến động tỷ giá, trong khi bên còn lại chỉ ra rằng việc mở cửa làm gia tăng tính tổn thương trước các biến động tài chính toàn cầu (Li, 2004; Karras, 2006).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Tại Việt Nam, phần lớn các nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận tỷ giá dưới góc độ đơn lẻ: phân tích tác động của các nhân tố vĩ mô đến tỷ giá, khảo sát tỷ giá danh nghĩa song phương (NER) hoặc tỷ giá thực song phương (RER) với số lượng đối tác hạn chế (thường chỉ xem xét đồng USD). Việc thiếu vắng các nghiên cứu định lượng toàn diện về mối quan hệ hai chiều giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương (REER)—vốn phản ánh chính xác năng lực cạnh tranh quốc tế trên một rổ tiền tệ rộng lớn—đã tạo ra một khoảng trống lý luận và thực tiễn đáng kể.

Tính cấp thiết và tác động

Kể từ khi gia nhập WTO (2007) và ký kết hàng loạt hiệp định FTA thế hệ mới, Việt Nam đã trở thành một trong những nền kinh tế có độ mở thương mại lớn nhất thế giới (vượt 200% GDP). Sự gia tăng nhanh chóng này mang lại động lực tăng trưởng vượt bậc nhưng cũng đặt công tác điều hành vĩ mô trước những thách thức to lớn khi thị trường tài chính quốc tế chao đảo (như cuộc khủng hoảng tài chính 2008 hay các đợt phá giá của Nhân dân tệ). Việc làm rõ cơ chế tương tác giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực đa phương có ý nghĩa sống còn giúp Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý hoạch định chính sách ngoại thương và tiền tệ chủ động, linh hoạt.

---

Phương pháp tiếp cận và mô hình nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Nghiên cứu kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp phân tích định tính (tổng quan lý thuyết, tổng hợp bằng chứng quốc tế để xây dựng khung giả thuyết) và phương pháp phân tích kinh tế lượng định lượng chuỗi thời gian nhằm lượng hóa các mối quan hệ tác động.

Dữ liệu và nguồn thu thập

• Phạm vi không gian & thời gian: Dữ liệu chuỗi thời gian của Việt Nam từ Quý 1/2004 đến Quý 4/2020 (68 quan sát theo quý).
• Tỷ giá thực đa phương (REER): Thu thập từ Viện Nghiên cứu Kinh tế Quốc tế BRUEGEL (Brussels, Bỉ), tính toán dựa trên chỉ số giá tiêu dùng CPI của Việt Nam đối ứng với 143 đối tác thương mại toàn cầu.
• Độ mở thương mại ($OPEN$): Tính bằng tỷ lệ $\frac{\text{Tổng kim ngạch Xuất khẩu} + \text{Nhập khẩu}}{\text{GDP}}$, dữ liệu do Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO) công bố.
• Biến kiểm soát Tăng trưởng kinh tế ($GROWTH$): Tỷ lệ tăng trưởng GDP thực tế theo quý (%).

Kỹ thuật phân tích kinh tế lượng

1. Đo lường biến động tỷ giá ($V_REER$): Áp dụng mô hình GARCH(1,1) để tính toán phương sai có điều kiện $h_t$, phản ánh chính xác rủi ro và tính bất định của tỷ giá thực hiệu lực theo thời gian: $$h_t = \alpha_0 + \alpha_1 u_{t-1}^2 + \beta_1 h_{t-1}$$
2. Kiểm định tính dừng: Sử dụng kiểm định nghiệm đơn vị Augmented Dickey-Fuller (ADF) và Phillips-Perron (PP) nhằm đảm bảo các chuỗi dữ liệu đạt tính dừng $I(0)$.
3. Mô hình Vector Tự hồi quy (VAR): Thiết lập hệ phương trình hồi quy đồng thời không ràng buộc: $$V_REER_t = c_1 + \sum_{i=1}^{k} \alpha_{1i} V_REER_{t-i} + \sum_{i=1}^{k} \beta_{1i} OPEN_{t-i} + \sum_{i=1}^{k} \gamma_{1i} GROWTH_{t-i} + \varepsilon_{1t}$$ $$OPEN_t = c_2 + \sum_{i=1}^{k} \alpha_{2i} OPEN_{t-i} + \sum_{i=1}^{k} \beta_{2i} V_REER_{t-i} + \sum_{i=1}^{k} \gamma_{2i} GROWTH_{t-i} + \varepsilon_{2t}$$
4. Kiểm định độ trễ & tính ổn định: Căn cứ trên các tiêu chuẩn AIC, SC, HQ để xác định độ trễ tối ưu $k = 4$, đồng thời kiểm tra vòng tròn đơn vị (AR Roots Graph) để đảm bảo mô hình VAR hoàn toàn ổn định.
5. Kiểm định nhân quả Granger & Hàm phản ứng xung (IRF): Xác định chiều hướng tác động và mô phỏng phản ứng động của các biến số trước các cú sốc chuẩn ngoại sinh.

---

Phát hiện nghiên cứu chính

1. Tồn tại quan hệ nhân quả hai chiều có ý nghĩa thống kê cao

Kiểm định Granger Causality chỉ ra rằng độ mở thương mại ($OPEN$) và biến động tỷ giá thực đa phương ($V_REER$) có mối quan hệ nhân quả hai chiều với mức ý nghĩa thống kê vững chắc $p < 0.01$. Bác bỏ hoàn toàn giả thuyết $H_0$, khẳng định hai biến số này không vận động độc lập mà tương tác mật thiết với nhau trong cấu trúc kinh tế vĩ mô Việt Nam.

2. Độ mở thương mại làm gia tăng biến động tỷ giá thực

Khác với phát hiện ở một số nền kinh tế phát triển (nơi thị trường tài chính hoàn thiện giúp hấp thụ rủi ro), tại Việt Nam, độ mở thương mại gia tăng tạo ra tác động dương (+) đến biến động tỷ giá thực tại các độ trễ 1 kỳ và 4 kỳ. Điều này phản ánh đặc thù:

• Cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam vẫn phụ thuộc nhiều vào gia công và hàm lượng linh kiện nhập khẩu cao.
• Quá trình tự do hóa thương mại nhanh nhưng thị trường phòng ngừa rủi ro phái sinh tiền tệ chưa phát triển đồng bộ, khiến các dòng lưu chuyển tiền tệ phục vụ xuất nhập khẩu liên tục tạo áp lực gây xáo trộn sức mua thực của đồng nội tệ.

3. Biến động tỷ giá thực kìm hãm độ mở thương mại

Tại độ trễ 1 kỳ, biến động tỷ giá thực đa phương gây tác động tiêu cực (-) rõ rệt đến độ mở thương mại. Mức độ bất định cao của tỷ giá thực làm gia tăng chi phí giao dịch, rủi ro thanh toán và bào mòn biên lợi nhuận của doanh nghiệp xuất nhập khẩu, từ đó làm chững lại quy mô mậu dịch quốc tế.

4. Tác động điều hòa tích cực từ tăng trưởng kinh tế

Biến kiểm soát tăng trưởng kinh tế ($GROWTH$) mang hệ số âm đối với biến động tỷ giá và hệ số dương đối với độ mở thương mại:

• Nền kinh tế tăng trưởng nội lực vững chắc củng cố niềm tin thị trường, nâng cao uy tín đồng Việt Nam (VND), giúp giảm thiểu độ lệch bất thường của tỷ giá thực.
• Tăng trưởng kinh tế tạo nền tảng mở rộng năng lực sản xuất, kích cầu nhập khẩu công nghệ và mở rộng thị trường xuất khẩu.

---

Đóng góp khoa học và giá trị thực tiễn

Đóng góp về mặt học thuật và phương pháp luận

• Tiên phong tại Việt Nam: Là một trong những công trình thực nghiệm đầu tiên kiểm định toàn diện quan hệ nhân quả hai chiều giữa độ mở thương mại và biến động tỷ giá thực trong chuỗi dữ liệu kéo dài 17 năm (2004–2020).
• Đột phá về thước đo dữ liệu: Khắc phục triệt để hạn chế của các nghiên cứu trước (chỉ dùng tỷ giá danh nghĩa hoặc tỷ giá song phương hạn hẹp) bằng cách sử dụng tỷ giá thực hiệu lực REER tính trên 143 đối tác thương mại, kết hợp mô hình GARCH(1,1) để lượng hóa chính xác yếu tố bất định (uncertainty).
• Bổ sung lý thuyết thị trường mới nổi: Bổ sung bằng chứng quan trọng cho lý thuyết tài chính quốc tế (Bộ ba bất khả thi Mundell-Fleming) về tác động lan truyền của mở cửa thương mại đối với tính ổn định tiền tệ ở các quốc gia đang phát triển.

Hàm ý chính sách thực tiễn (Policy Implications)

• Đối với Ngân hàng Nhà nước:
  • Từng bước hoàn thiện cơ chế điều hành tỷ giá trung tâm theo định hướng đa phương thực chất, dựa trên diễn biến của rổ đồng tiền các đối tác lớn thay vì quá chú trọng neo giữ theo một ngoại tệ duy nhất (USD).
  • Phát triển thị trường ngoại hối phái sinh sâu rộng (hợp đồng kỳ hạn, hoán đổi, quyền chọn) nhằm cung cấp công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá chi phí thấp cho cộng đồng doanh nghiệp.
• Đối với Bộ Công Thương và các cơ quan quản lý thương mại:
  • Chuyển đổi mô hình tăng trưởng thương mại từ "chiều rộng" (tăng khối lượng xuất khẩu thô/gia công) sang "chiều sâu" (nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng nội địa).
  • Giảm dần sự phụ thuộc vào việc nhập khẩu nguyên phụ liệu đầu vào từ một vài thị trường nhất định nhằm hạn chế các cú sốc tỷ giá lan truyền.

---

Đối tượng đón nhận và ứng dụng

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu này là gì?

Nghiên cứu chứng minh mối quan hệ nhân quả hai chiều chặt chẽ ($p < 0.01$): Độ mở thương mại gia tăng làm tăng biến động tỷ giá thực đa phương ở các độ trễ 1 và 4 quý; ngược lại, biến động tỷ giá thực lại gây suy giảm độ mở thương mại ở quý kế tiếp.

2. Phương pháp luận của đề tài có điểm gì ưu việt?

Đề tài sử dụng chỉ số REER so với 143 đối tác thương mại từ tổ chức uy tín BRUEGEL kết hợp đo lường mức độ biến động bằng mô hình GARCH(1,1) và ước lượng hệ phương trình VAR(4), giúp phản ánh chân thực năng lực cạnh tranh tổng thể thay vì các chỉ số song phương đơn giản.

3. Kết quả nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho các quốc gia khác không?

Kết quả mang tính đại diện cao cho nhóm các nền kinh tế thị trường mới nổi (Emerging Markets) có độ mở thương mại lớn, đang trong tiến trình công nghiệp hóa và phụ thuộc nhiều vào chuỗi cung ứng toàn cầu tương tự như Việt Nam.

4. Hướng phát triển tiếp theo của nghiên cứu này là gì?

Các nghiên cứu tương lai có thể mở rộng mô hình sang dạng phi tuyến tính (NARDL, Threshold VAR), phân rã độ mở thương mại theo từng nhóm ngành hàng cụ thể hoặc so sánh đối sánh đa quốc gia trong khối ASEAN.

5. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu có thể ứng dụng kết quả này như thế nào?

Doanh nghiệp cần chủ động theo dõi chỉ số REER thay vì chỉ nhìn vào tỷ giá USD/VND danh nghĩa, đồng thời tích cực sử dụng các công cụ phòng hộ phái sinh và đa dạng hóa đồng tiền thanh toán trong các hợp đồng ngoại thương.

---

Kết luận

Công trình nghiên cứu của nhóm tác giả Đại học Công nghiệp TP.HCM đã giải quyết thành công bài toán thực nghiệm về mối quan hệ giữa độ mở thương mại và biến động tỷ giá thực đa phương tại Việt Nam giai đoạn 2004–2020. Nghiên cứu khẳng định mở cửa thương mại là động lực tăng trưởng nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro bất ổn tỷ giá thực nếu thiếu vắng các cơ chế phòng vệ đồng bộ. Việc kết hợp hài hòa giữa chính sách điều hành tỷ giá linh hoạt đa phương và chiến lược nâng cao chất lượng ngoại thương chính là chìa khóa để Việt Nam duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và hội nhập kinh tế bền vững trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Theo Mishkin và Eakins (2009), trong một thế giới toàn cầu hóa về kinh tế thì thương mại, đầu tư quốc tế bị ảnh hưởng bởi tỷ giá trao đổi các loại tiền tệ tham gia giao dịch. Tỷ giá đóng vai trò quan trọng đối với chuyển dịch vốn đầu tư giữa các quốc gia cũng như mức độ hoạt động thương mại giữa các quốc gia, thể hiện qua chỉ số độ mở thương mại. Ngược lại, độ mở thương mại của một quốc gia cũng chính là nguyên nhân góp phần gây nên biến động tỷ giá.

Quốc gia có độ mở thương mại càng lớn thì càng chịu ảnh hưởng nhanh và mạnh từ những biến động trên thị trường thế giới, trong đó có các biến động liên quan tỷ giá trao đổi đồng tiền giữa các quốc gia. Từ sau sự sụp đổ của hệ thống Bretton Woods, năm 1971, các nền kinh tế tiên tiến dần chuyển từ hệ thống tỷ giá cố định sang hệ thống thả nổi. Theo Stockman (1983), sự chuyển đổi này tạo ra sự biến động lớn hơn cho cả tỷ giá danh nghĩa và tỷ giá thực. Dornbusch (1976) cho rằng yếu tố tiền tệ là nguyên nhân chính gây ra biến động tỷ giá.

Tuy nhiên, Calderon (2004) tranh luận rằng, bên cạnh các yếu tố tiền tệ ảnh hưởng đến tỷ giá thì các yếu tố phi tiền tệ ngày càng trở nên quan trọng trong việc giải thích biến động tỷ giá. Trong số các yếu tố phi tiền tệ này, Calderon (2004) đã đề cập đến một yếu tố quan trọng, đó là mức độ mở của nền kinh tế. Calderon (2004) cho rằng tỷ giá thực ít biến động hơn ở các nền kinh tế cởi mở hơn, và ngược lại, các nền kinh tế cởi mở hơn đối với thương mại sẽ giúp giảm tác động của các cú sốc bên ngoài đối với biến động tỷ giá thực. Trên thế giới đã có một số nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa tỷ giá và độ mở thương mại như Edwards (1988); Calderon (2004); Drine và Rault (2006); Combes, Kinda và Plane (2012); Jongwanich và Kohpaiboon (2013); Ricci, Milesi‐Ferretti và Lee (2013); Calderón và Kubota (2018).

Phần lớn nghiên cứu của cho thấy, độ mở thương mại tăng dẫn đến giảm giá trị thực của đồng nội tệ. Tuy nhiên, có nghiên cứu cho thấy tác động của độ mở thương mại đến tỷ giá thực còn phụ thuộc vào đặc điểm của từng quốc gia về mức độ phát triển, cách thức điều hành nền kinh tế cũng như vị thế của quốc gia trên thị trường quốc tế. Mặt khác, nghiên cứu của Li (2004); Hausmann, 1 Panizza, Rigobon (2004); Bagella, Becchetti và Hasan (2006) chỉ ra rằng tăng trưởng GDP tương đối là một trong những yếu tố vĩ mô ảnh hưởng đến sự biến động tỷ giá thực. Nhóm nghiên cứu chưa tìm thấy nghiên cứu về mối quan hệ giữa tỷ giá và độ mở thương mại ở Việt Nam.

Ở Việt Nam, các nghiên cứu liên quan tỷ giá và độ mở thương mại phần lớn là các nghiên cứu nghiên cứu riêng lẻ về các nhân tố tác động đến tỷ giá (Hạ Thị Thiều Dao, 2012; Đỗ Văn Lâm, 2014), hoặc phân tích chênh lệch giữa các loại tỷ giá (Hạ Thị Thiều Dao và Phạm Thị Tuyết Trinh, 2012); hoặc mối quan hệ giữa tỷ giá và các biến số vĩ mô khác (Hạ Thị Thiều Dao và Phạm Thị Tuyết Trinh, 2010; Trinh (2014); Trương An Bình, 2015; Nguyễn Thị Hồng Nhung, 2015). Liên quan đến độ mở thương mại, nhóm nghiên cứu tìm thấy có ít nghiên cứu liên quan mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tăng trưởng (Quách Doanh Nghiệp, 2015; Phạm Thị Hồng Vân, 2019) hay mối quan hệ giữa độ mở thương mại và vốn FDI (Lê Thanh Tùng, 2014). Nhóm tác giả chưa tìm thấy có nghiên cứu định lượng về mối quan hệ giữa tỷ giá và độ mở thương mại ở Việt Nam. Về bối cảnh thực tiễn, kể từ khi chính thức trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Việt Nam đã hội nhập ngày càng sâu rộng với cộng đồng kinh tế khu vực và quốc tế.

Theo số liệu thu thập từ Tổng cục Thống kê Việt Nam (2018), nền kinh tế Việt Nam có độ mở thương mại khá cao trong những năm gần đây và có xu hướng tăng nhanh. Bên cạnh những cơ hội cho nền kinh tế, độ mở thương mại gia tăng đã tạo ra thách thức trong điều hành tỷ giá trước những biến động của thị trường tài chính quốc tế như cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 hay sự mất giá của đồng Nhân dân tệ (CNY) so với đô la Mỹ vào năm 2018. Bối cảnh lý thuyết và thực tiễn đã đặt ra vấn đề liệu có tồn tại mối quan hệ giữa độ mở thương mại và biến động tỷ giá ở Việt Nam hay không? Bản chất của mối quan hệ giữa biến động tỷ giá và độ mở thương mại ở Việt Nam là gì? Thứ nhất, các nghiên cứu đã có trên thế giới đã đạt được một số bằng chứng thống kê khẳng định tồn tại mối quan hệ giữa tỷ giá và độ mở thương mại. Tuy nhiên, theo các nghiên cứu đã có trên thế giới, tác động của độ mở thương mại đến tỷ giá có thể xảy ra chiều hướng khác nhau (làm tăng hoặc làm giảm giá trị nội tệ).

Điều này còn tuỳ thuộc vào đặc điểm của 2 từng quốc gia cũng như các biến số lựa chọn. Do đó, cần tiếp tục bổ sung thêm các nghiên cứu về vấn đề này, đặc biệt là cho trường hợp các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Thứ hai, các nghiên cứu đã có về tỷ giá ở Việt Nam và trên thế giới sử dụng các biến số khác nhau đại diện cho yếu tố tỷ giá như tỷ giá danh nghĩa, tỷ giá thực song phương hay tỷ giá thực đa phương với số lượng đối tác ít. Đây chính là điểm hạn chế của các nghiên cứu đã có.

Theo Carrieri, Errunza và Majerbi (2006); Berdiev, Kim và Chang (2012), các nhà nghiên cứu nên xem xét tỷ giá thực hơn là tỷ giá danh nghĩa vì tỷ giá thực loại bỏ ảnh hưởng của lạm phát và là chỉ số tốt hơn phản ánh tác động của tỷ giá đến vốn ĐTNN. Đặc biệt, các chỉ số tỷ giá đa phương (với tương quan đối tác thương mại lớn) sẽ phản ánh chính xác hơn hành vi của tỷ giá. Xuất phát từ bối cảnh lý thuyết và thực tiễn nền kinh tế Việt Nam, nghiên cứu này được thực hiện với mục tiêu phân tích mối quan hệ của độ mở thương mại và biến động tỷ giá thực đa phương ở Việt Nam với các điểm chính sau: (1) Xem xét mối quan hệ của độ mở thương mại và biến động tỷ giá thực ở Việt Nam, nhằm bổ sung đối với các tài liệu nghiên cứu hiện có trên thế giới một bằng chứng thực nghiệm về trường hợp của các nước đang phát triển với độ mở thương mại ngày càng tăng; (2) Sử dụng tỷ giá thực đa phương với một số lượng các đối tác thương mại lớn (khác với các nghiên cứu trước đây sử dụng tỷ giá thực song phương hoặc đa phương với một số ít đối tác); (3) Hàm ý chính sách về quản lý độ mở thương mại và điều hành tỷ giá trong bối cảnh Việt Nam hiện nay. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu Mục tiêu tổng quát của nghiên cứu là phân tích mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá thực ở Việt Nam.

Để đạt được mục tiêu tổng quát, nghiên cứu xác định các mục tiêu cụ thể là: (4) Nghiên cứu tác động của tỷ giá thực đa phương đến độ mở thương mại ở Việt Nam (5) Nghiên cứu tác động của độ mở thương mại đến tỷ giá thực đa phương ở Việt Nam (6) Đề xuất hàm ý chính sách quản lý độ mở thương mại và quản lý tỷ giá tại Việt Nam Câu hỏi nghiên cứu 3 Để đạt được mục tiêu nghiên cứu như trên, nghiên cứu sẽ tập trung trả lời các câu hỏi nghiên cứu như sau: (4) Tỷ giá thực đa phương có tác động đến độ mở thương mại ở Việt Nam không? và tác động như thế nào (nếu có)? (5) Độ mở thương mại có tác động đến tỷ giá thực đa phương ở Việt Nam không? và tác động như thế nào (nếu có)? (6) Những hàm ý chính sách quản lý độ mở thương mại và chính sách tỷ giá có thể áp dụng ở Việt Nam là gì? 1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá ở Việt Nam cũng như ảnh hưởng của yếu tố vĩ mô là tăng trưởng kinh tế đến mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá. Phạm vi nghiên cứu  Về không gian: nghiên cứu phân tích mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá cho trường hợp quốc gia Việt Nam.

 Về thời gian: phân tích mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá trong giai đoạn từ quý 1/2004 đến quý 4/2020 1. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu nghiên cứu 1. Phương pháp nghiên cứu Để đạt được mục tiêu nghiên cứu tổng quát, nghiên cứu thực hiện kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng. Cụ thể như sau:  Để đạt mục tiêu 1 và mục tiêu 2 “Phân tích mối quan hệ giữa độ mở thương mại và tỷ giá ở Việt Nam” nhóm tác giả sử dụng nghiên cứu định tính lược khảo các nghiên cứu trước nhằm đề xuất các giả thuyết nghiên cứu và xây dựng mô hình nghiên cứu.

Tiếp theo, nhóm tác giả sử dụng nghiên cứu định lượng để kiểm định mô hình nghiên cứu mối quan hệ giữa giữa độ mở thương mại và tỷ giá tại Việt Nam. Cuối cùng, nhóm tác giả sử dụng nghiên cứu định tính nhằm thảo luận các kết quả nghiên cứu định lượng, so sánh với các 4 nghiên cứu trước và điều kiện thực tiễn Việt Nam để phân tích chi tiết về mối quan hệ giữa giữa độ mở thương mại và tỷ giá tại Việt Nam  Để đạt được mục tiêu cụ thể 3 là “Khuyến nghị hàm ý chính sách quản lý độ mở thương mại và chính sách điều hành tỷ giá tại Việt Nam” nhóm tác giả sử dụng nghiên cứu định tính đánh giá các kết quả nghiên cứu và tình hình thực tiễn nhằm đề xuất các hàm ý chính sách quản lý độ mở thương mại và chính sách tỷ giá ở Việt Nam.Dữ liệu nghiên cứu Nghiên cứu sử dụng số liệu thứ cấp (tần suất quý), được thu thập từ tổ chức BRUEGEL (Châu Âu) và Tổng cục thống kê Việt Nam.