CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN QUY HOẠCH LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG – DU LỊCH TẠI MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ THỰC TRẠNG MỘT SỐ LÀNG NGHỀ VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG 1. Tình hình phát triển làng nghề, nghề truyền thống vùng Đồng bằng sông Hồng 1. Giai đoan trước năm 1954 Giai đoạn đầu, nghề được hình thành xuất phát từ việc làm ra các nông cụ, dụng cụ phục vụ cho mục đích sinh hoạt, thường được người dân làm lúc nông nhàn.
Sách Đại Nam nhất thống chí thời Nguyễn cho thấy sự phong phú của các sản phẩm nghề thủ công ở vùng ĐBSH: Tỉnh Hà Nội (bao gồm cả tỉnh Hà Đông và Sơn Tây) có tơ, bông, lụa trắng, trìu nam, là lĩnh hoa, sại nam, the hoa, the mình băng (có hoa lấm chấm), sa hoa nhỏ, nón lá, dầu nước, diêm tiêu, giấy sắc, các hạng giấy, quạt tre, ngói, nồi đất, chè, mật mía, đường đen, muối, bánh phục linh, cốm dẹp, cốm trộn đường, quai thao, rượu trắng [88]. Tỉnh Ninh Bình có chiếu trơn, bông vải, đường mía, chè, mắm rươi. Tỉnh Hưng Yên có bông, vải, đường mía, mật, quạt lông, chiếu trơn. Tỉnh Nam Định có vải nhỏ trắng, thuốc lào, mật mía, nước mắm thơm, gạch và bát, đồ mã, quạt, đồi mồi, quạt tre, lược bí, hương nén, hương đen, giày (dép), lưới, chiếu, trứng tằm.
Tỉnh Bắc Ninh có lụa trắng, vải trắng, vải thâm, vàng lá, sơn sống, dệt sại, đồ đồng, đồ gốm, gạch ngói, bút mực, hương phụ, nam sâm, mạt mía, rượu trắng, mắm ruốc… [78] [82] Từ thế kỷ thứ XV, thợ làm vàng bạc làng Châu Khê, tỉnh Hải Dương đã được nhà Lê mời ra Hà Nội đúc bạc nén. Sau đó người Châu Khê quy tụ thành phường, xây nhà, mở cửa hiệu, lập thành phố hàng Bạc (đầu thế kỷ XX là phố Đổi bạc – Rue des Changeurs) … Vào thế kỷ XIX, riêng nghề dệt vải: tỉnh Hà Nội có 9 xã, 1 thôn; tỉnh Nam Định có 8 xã, thôn; tỉnh Sơn Tây có 26 xã, thôn; tỉnh Bắc Ninh có 15 xã, thôn. Có làng dệt sầm uất như làng La Khê (Hà Đông) chuyên dệt các loại vải, lụa, gấm, lĩnh đã có tới 300 thợ chuyên… Theo Pierr Gourou, vào đầu thế kỷ XX vùng ĐBSH có 108 nghề thủ công với 215.000 thợ chia làm các nhóm nghề: dệt; chế biến nông sản, thực phẩm; đan lát; nghề mộc; thợ nề làm gạch, nung vôi; làm giấy và hàng mã; kim hoàn; làm nông cụ; làm gốm. Giai đoạn 1954 đến năm 1986 Sau năm 1954, trong điều kiện hoà bình, các nghề thủ công truyền thống vùng ĐBSH được phục hồi và phát triển, hàng hoá rất phong phú đủ để cung cấp cho nhu cầu vốn còn hạn chế của nhân dân sau chiến tranh.
Mặc dù vẫn còn bị chi phối bởi yếu tố thị trường làm cho sản xuất không ổn định, số ít nghề bị mai một đi nhưng hầu hết luan an 11 các nghề truyền thống trong vùng ĐBSH vần tồn tại và lan toả rộng. Các chỉ số về ngành nghề nông thôn ở vùng ĐBSH thường đạt cao hơn so với các vùng khác trong nước [64]. Về số LN, số liệu cho biết còn có sự khác nhau nhưng đều cho biết các tỉnh vùng ĐBSH cũng là nơi có nhiều nghề thủ công nhất so với cả nước và trong vùng ĐBSH, cao nhất là thành phố Hà Nội. Giai đoạn từ năm 1986 đến nay Đến hết năm 2019, tổng số các cơ sở tham gia sản xuất kinh doanh nghề trong cả nước là trên 817.000 cơ sở (bao gồm 9.553 tổ hợp tác và trên 797.600 hộ gia đình), tăng 119.000 cơ sở so với năm 2017 thời điểm trước khi có Nghị định số 52/2018/NĐ-CP.
Hình thức tổ chức sản xuất đã có xu hướng chuyển mạnh sang các mô hình tổ chức liên kết sản xuất nên số lượng các doanh nghiệp, HTX, tổ hợp tác tăng mạnh với 3.459 doanh nghiệp, 882 HTX và 1. [17] Về kim ngạch và thị trường xuất khẩu: Mức độ tăng trưởng xuất khẩu trong những năm qua khá cao, đạt bình quân khoảng 10%/năm. Năm 2019, kim ngạch xuất khẩu của riêng hàng thủ công mỹ nghệ đạt 2,35 tỷ USD, tăng 0,6 tỷ USD so với năm 2017, trong đó có một số mặt hàng có giá trị kim ngạch xuất khẩu lớn như: các sản phẩm gốm sứ đạt 539 triệu USD; sản phẩm mây tre cói thảm đạt 484 triệu USD; sản phẩm thêu, dệt thủ công đạt 139 triệu USD. Trong bối cảnh của dịch Covid-19 nhưng 7 tháng đầu năm 2020, kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm gốm sứ vẫn đạt 309 triệu USD, tăng 3,4% so với cùng kỳ năm 2019; các sản phẩm khác như mây tre cói thảm, sản phẩm thêu, dệt thủ công cũng đạt tương ứng là 250 triệu USD và 90 triệu USD, tăng 11% so với cùng kỳ năm 2019.
Hiện hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam đã có mặt tại 163 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó thị trường xuất khẩu chính vẫn là Mỹ, Nhật Bản và Châu Âu. [27] Sản phẩm đồ thủ công tại một số làng nghề đã trở thành thương hiệu, uy tín và đã có mặt ở 163 quốc gia, với kim ngạch xuất khẩu đạt mức cao nhất, tập trung vào 3 nhóm nghề: gốm sứ, mây tre đan và thêu ren dệt lụa. luan an 12 Bảng 1. Phân loại LN được công nhận theo nhóm ngành nghề năm 2019 [27] Phân theo nhóm ngành nghề Chế Sản Xử lý, Sản xuất Sản Sản Các biến, xuất chế đồ mây xuất xuất dịch vụ bảo hàn biến tre đan, và muố phục Tổng quản g nguyê gốm sứ, kinh i vụ sản số LN, nông, thủ n vật thủy doan xuất, T LNTT lâm, côn liệu tinh, dệt h đời Vùng/Tỉnh T được thủy g phục may, sinh sống công sản mỹ vụ sản sợi, thêu vật dân cư nhận ngh xuất ren, đan cảnh nông ệ nông lát, cơ thôn nghiệp khí nhỏ, nông điêu thôn khắc Tổng số 1951 640 81 65 935 147 16 67 1 ĐBSH 810 140 54 32 497 58 29 Trung du 2 miền núi 470 343 12 7 79 12 17 phía Bắc Bắc Trung Bộ và 3 420 119 12 12 227 31 7 12 duyên hải miền trung Tây 4 17 2 3 5 5 2 Nguyên Đông Nam 5 5 1 1 1 1 1 Bộ Đồng bằng 6 Sông Cửu 229 35 2 10 126 41 8 7 Long 1.
Thực trạng mô hình quy hoạch Làng nghề truyền thống – Du lịch vùng Đồng bằng sông Hồng Trên cơ sở khái niệm “Mô hình quy hoạch” đã trình bày ở mục 9 phần Mở đầu, Luận án tập trung đánh giá thực trạng mô hình quy hoạch LNTT-Du lịch ở các khía cạnh hoạt động du lịch, tổ chức không gian và hạ tầng phục vụ du lịch, kết nối hoạt động du lịch, quản lý và chính sách phát triển. Những vấn đề trên là những yếu tố cốt lõi để xây dựng phương thức phát triển LNTT-Du lịch. Hoạt động du lịch Làng nghề truyền thống – Du lịch Hình 1. Bảng thống kê những khó khăn nổi bật của LN trong việc phát triển du lịch a.
Các dịch vụ tham quan, trải nghiệm nghề Các hoạt động du lịch tham quan LN chủ yếu: Tham quan làng gốm Bát Tràng, Phù Lãng, làng mây tre đan Phú Vinh, làng nón Chuông, thêu ren Văn Lâm, lụa Vạn Phúc. Làng gốm Phù Lãng đã có dịch vụ chuyên cho học sinh các trường phổ thông trải nghiệm. Các hoạt động tổ chức tham quan trực tiếp một số hộ làm nghề, nhà ở kết hợp làm nghề, tham quan kết hợp với trải nghiệm. Qua đánh giá hiện trạng tại 15 LN cho thấy hoạt động tham quan, trải nghiệm còn đơn lẻ, vẫn chưa tạo ra sức hấp dẫn cho khách du lịch.
Tuyến tham quan thường gắn với các công trình sản xuất, dịch vụ và di sản. Yếu tố cấu thành tuyến tham quan bao gồm công trình kiến trúc, không gian cảnh quan, hoạt động sản xuất. Không gian tổ chức hoạt động tham quan bị tác động mạnh của quá trình ĐTH, nhiều công trình nhà ở và công cộng mới xen cài, dẫn tới không gian làng truyền thống bị biến đổi theo hướng đô thị đã làm giảm giá trị hoạt động du lịch tham quan, trải nghiệm. Dịch vụ tham quan trải nghiệm giá trị di sản Theo đánh giá hiện trạng tại 15LN, các hoạt động trải nghiệm các công trình di tích, tôn giáo, thắng cảnh chưa được xây dựng phát triển.
Trong đó có 4/15 LN có tổ chức tham quan công trình di tích bao gồm: Bát Tràng, Vạn Phúc, Văn Lâm và Chuông. Làng gốm Bát Tràng đã tổ chức tham quan đình làng, chùa Tiêu dao và nhà cổ Vạn Vân. Làng lụa Vạn Phúc đã tổ chức tham quan chùa làng, cây đa cổ thụ, giếng nước, sân đình, buổi chiều vẫn họp chợ dưới gốc đa trước đình. Làng Văn Lâm đã tổ chức tuyến tham luan an 14 quan khu du lịch Tam Cốc - Bích Động.
Hạn chế của các dịch vụ tham quan trải nghiệm di sản là thông tin, sự truyền đạt giá trị là chưa đầy đủ và chính xác. Ví dụ: tham quan nhà cổ tại LN Bát Tràng không giới thiệu được giá trị văn hóa về TCKG nhà ở, sân vườn, chỉ chú ý đến kiến trúc. Các giá trị phi vật thể lồng ghép khác như lối sống cộng đồng, kinh nghiệm xây dựng, sử dụng vật liệu địa phương như gỗ, đá ong, gạch đất hay nghệ thuật điêu khắc, chữ viết. còn ít được giới thiệu.
Đây là tiềm năng lớn nhất của làng truyền thống nhưng lại là mặt hạn chế nhất của SPDL hiện nay. Dịch vụ tham quan trải nghiệm văn hóa nghề nông Theo đánh giá khảo sát hiện trạng 15 LN, hiện chưa có LN tổ chức dịch vụ trải nghiệm văn hóa nghề nông. Chỉ có duy nhất làng Văn Lâm, nằm trong tua tuyến du lịch của cụm di tích Tràng An thì đã có kết hợp hoạt động trải nghiệm nông nghiệp ngoài LN. Hoạt động du lịch này mang tính tự phát.
Hoạt động du lịch chưa thực sự hấp dẫn du khách và chưa được chú trọng về thương hiệu. Người nông dân vẫn chỉ quen sản xuất nông nghiệp nên chưa có các kỹ năng để phục vụ khách du lịch một cách chuyên nghiệp hoặc chưa quan tâm và không đặt mục tiêu sản xuất gắn với phát triển du lịch. Dịch vụ lưu trú Theo khảo sát hiện trạng 15LN, hiện có 2/15 làng xây dựng mô hình dịch vụ lưu trú đồng bộ, đáp ứng nhu cầu khách du lịch bao gồm: Bát Tràng và Văn Lâm. Dịch vụ lưu trú tại hai LN này đã cơ bản đáp ứng nhu cầu không gian nghỉ ngơi, lưu trú, nghỉ dưỡng của du khách.
Không gian tổ chức hoạt động lưu trú tai hai LN có ưu điểm về khí hậu, về quỹ đất, chất lượng cảnh quan và môi trường, sự độc lập, yên tĩnh, khoảng cách tới các điểm tham quan ngắn.