Chương 1 WTO VÀ CÁC QUY ĐỊNH VỀ MINH BẠCH 1. KHÁI QUÁT VỀ WTO 1. Sự hình thành và phát triển Nhằm thực hiện việc hài hòa hóa hoặc nhất thể hóa các quy định của pháp luật điều chỉnh các quan hệ thương mại, hạn chế những rào cản, thúc đẩy giao lưu thương mại, các quốc gia thường ký kết với nhau các cam kết, thỏa thuận quốc tế ở các cấp độ khác nhau; trong đó có thể là song phương hoặc đa phương, có thể hình thành hoặc không hình thành các cơ quan, tổ chức chung giữa các bên, tuỳ theo mức độ và nhu cầu hợp tác. Hiệp định chung về thuế quan và thương mại được 23 quốc gia tham gia ký kết năm 1947 không hình thành một thiết chế thương mại chung.
Quá trình thực hiện Hiệp định này dần tiến đến nhu cầu hình thành một tổ chức chung điều chỉnh các quan hệ thương mại quốc tế. Mặc dù vậy, nó chỉ trở thành cơ sở cho việc ra đời tổ chức thương mại thế giới khi các quốc gia ký kết Hiệp định thành lập WTO (trong đó có các Hiệp định kèm theo), thay thế GATT 1947, kể từ ngày 01 tháng 01 năm 1995. Sự hình thành WTO là nhu cầu tất yếu của quá trình toàn cầu hóa, là sự phát triển từ mức độ thấp đến mức độ cao trong quan hệ hợp tác thương mại quốc tế. Trong lịch sử gần 50 năm của mình (1947 - 1994), GATT đã tổ chức được 8 vòng đàm phán đa phương về thương mại.
Vòng thứ 8 được gọi là Vòng đàm phán Uruguay, diễn ra từ năm 1986 đến năm 1994 đã hoàn tất quá trình cải tổ GATT để lập ra một định chế thương mại toàn cầu mới là WTO. WTO tiếp tục thể chế hóa và thiết lập trật tự mới trong hệ thống thương mại đa phương của thế giới cho phù hợp với những thay đổi mạnh mẽ diễn ra trong quan hệ kinh tế, thương mại giữa các quốc gia. Về cơ bản, WTO là sự kế thừa và phát triển của GATT trên cơ sở thay thế GATT 1947. Tuy nhiên, đây 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không phải là sự thay thế một cách giản đơn mà là sự phát triển một cách sâu sắc, toàn diện.
Sự ra đời của WTO giúp tạo ra cơ chế pháp lý điều chỉnh thương mại thế giới trong các lĩnh vực mới là dịch vụ, đầu tư và sở hữu trí tuệ, đồng thời đưa vào khuôn khổ thương mại đa phương hai lĩnh vực dệt may và nông nghiệp. WTO là tổ chức quốc tế duy nhất đưa ra các quy tắc, luật lệ điều tiết quan hệ thương mại giữa các quốc gia ở phạm vi toàn cầu. Khối lượng giao dịch giữa các thành viên WTO hiện chiếm trên 98% giao dịch thương mại quốc tế [28]. Cơ cấu tổ chức của WTO WTO là tổ chức thương mại quy mô toàn cầu, hiện có 154 thành viên, được thành lập vào ngày 01 tháng 01 năm 1995.
Cơ cấu tổ chức của WTO gồm các cơ quan có thẩm quyền sau [51]: 1. Hội nghị Bộ trưởng Hội nghị Bộ trưởng là cơ quan quyền lực cao nhất của WTO, có đầy đủ các thẩm quyền, gồm đại diện của tất cả các thành viên, họp ít nhất hai năm một lần; thực hiện chức năng của WTO và đưa ra những hành động cần thiết để thực thi những chức năng này. Khi một thành viên nào đó yêu cầu, Hội nghị Bộ trưởng có quyền đưa ra những quyết định về tất cả những vấn đề thuộc bất kỳ một Hiệp định thương mại đa biên nào theo đúng các yêu cầu cụ thể về cơ chế ra quyết định được quy định trong Hiệp định thành lập WTO và Hiệp định thương mại đa biên có liên quan (khoản 1 Điều IV Hiệp định thành lập WTO). Đại hội đồng (hoặc Hội đồng toàn thể) Công việc hàng ngày của WTO được đảm nhiệm bởi 3 cơ quan: Đại hội đồng, Hội đồng (Cơ quan) Giải quyết tranh chấp và Hội đồng (Cơ quan) Rà soát chính sách thương mại.
Tuy tên gọi khác nhau, nhưng thực tế thành phần của 3 cơ quan đều giống nhau, đều bao gồm đại diện (thường là cấp đại sứ hoặc 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tương đương) của tất cả các nước thành viên. Điểm khác nhau giữa chúng là chúng được nhóm họp để thực hiện các chức năng khác nhau của WTO. Đại hội đồng thực hiện chức năng của Hội nghị Bộ trưởng giữa hai kỳ họp, được nhóm họp thường xuyên, gồm đại diện của tất cả các nước thành viên (thường là cấp đại sứ hoặc tương đương) để giải quyết đối với tất cả các công việc của WTO. Khi cần thiết, Đại hội đồng được triệu tập để đảm nhiệm phần trách nhiệm của Cơ quan Giải quyết tranh chấp hoặc Cơ quan Rà soát chính sách thương mại.
Các cơ quan này có thể có chủ tịch riêng và sẽ xây dựng những quy tắc về thủ tục cần thiết để thực hiện nhiệm vụ [51]. Cơ quan Giải quyết tranh chấp được nhóm họp để xem xét và phê chuẩn các phán quyết về giải quyết tranh chấp do Ban Hội thẩm hoặc Cơ quan Phúc thẩm đệ trình. Cơ quan này bao gồm đại diện của tất cả các nước thành viên (cấp đại sứ hoặc tương đương). Cơ quan Rà soát chính sách thương mại được nhóm họp để thực hiện việc rà soát chính sách thương mại của các nước thành viên theo cơ chế rà soát chính sách thương mại.
Các Hội đồng và các Uỷ ban Gồm có: Hội đồng Thương mại hàng hoá, Hội đồng Thương mại dịch vụ và Hội đồng về các khía cạnh của quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến thương mại (gọi tắt là “Hội đồng TRIPS”) hoạt động theo chỉ đạo chung của Đại hội đồng. - Hội đồng Thương mại hàng hoá giám sát việc thực hiện các Hiệp định Thương mại đa biên trong Phụ lục 1A. - Hội đồng về Thương mại dịch vụ giám sát việc thực hiện Hiệp định Thương mại dịch vụ. - Hội đồng về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ giám sát việc thực hiện Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tất cả các Hội đồng này đảm nhiệm những chức năng được quy định trong các Hiệp định riêng và do Đại Hội đồng giao phó. Các quy tắc về thủ tục của các Hội đồng này do Hội đồng tự xây dựng và phải được Đại Hội đồng thông qua. Bên cạnh ba hội đồng này còn có sáu Ủy ban và cơ quan độc lập khác chịu trách nhiệm báo cáo lên Đại Hội đồng các vấn đề riêng rẽ như thương mại và phát triển, môi trường, các thỏa thuận thương mại khu vực, và các vấn đề quản lý khác. Trong đó có Nhóm công tác về việc gia nhập chịu trách nhiệm làm việc với các nước xin gia nhập WTO.
Trong phạm vi chức năng của mình, Ủy ban về thương mại và phát triển sẽ định kỳ rà soát các quy định đặc biệt tại các Hiệp định Thương mại đa biên dành cho các nước kém phát triển nhất và báo cáo lên Đại Hội đồng để có những quyết sách thích hợp. Các Hội đồng thành lập ra các cơ quan cấp dưới theo yêu cầu. Các cơ quan cấp dưới này sẽ tự xây dựng cho mình những quy định về thủ tục và phải được Hội đồng cấp trên của mình thông qua. Dưới Hội đồng Thương mại hàng hóa là 11 Ủy ban, 1 nhóm công tác, và 1 Ủy ban đặc thù.
Dưới Hội đồng Thương mại dịch vụ là 2 Ủy ban, 2 nhóm công tác và 2 Ủy ban đặc thù. Dưới Hội đồng Giải quyết tranh chấp là Ban Hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm [28]. Ngoài ra, do yêu cầu đàm phán của Vòng đàm phán Doha, WTO đã thành lập Ủy ban Đàm phán thương mại trực thuộc Đại Hội đồng để thức đẩy và tạo điều kiện thuận lợi cho đàm phán. Ủy ban này bao gồm nhiều nhóm làm việc liên quan đến các lĩnh vực chuyên môn khác nhau.
Ban Thư ký Giúp việc cho các cơ quan cỉa WTO là Ban Thư ký, đứng đầu là Tổng Giám đốc do Hội nghị Bộ trưởng bổ nhiệm. Các quy định về quyền hạn, nghĩa vụ, điều kiện phục vụ và thời hạn phục vụ của Tổng Giám đốc do Hội nghị Bộ trưởng thông qua. Tổng Giám 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đốc bổ nhiệm các thành viên của Ban Thư ký và quyết định nghĩa vụ và điều kiện phục vụ phù hợp với quyết định của Hội nghị Bộ trưởng. Trách nhiệm của Tổng Giám đốc và nhân viên của Ban Thư ký sẽ phải hoàn toàn mang tính quốc tế.
Khi thực hiện bổn phận của mình, Tổng Giám đốc và nhân viên của Ban Thư ký sẽ không được phép tìm kiếm hoặc chấp nhận những chỉ thị từ bất kỳ một chính phủ hay một cơ quan nào khác bên ngoài WTO. Tổng Giám đốc và nhân viên của Ban Thư ký cũng phải tự kiềm chế đối với bất kỳ một hành động nào có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến vị trí là quan chức quốc tế của họ. Các thành viên của WTO phải tôn trọng đặc điểm quốc tế về trách nhiệm của Tổng Giám đốc, nhân viên của Ban Thư ký và không được gây ảnh hưởng gì trong quá trình thực thi bổn phận của mình. Ban Thư ký phục vụ các cơ quan của WTO trong việc thương lượng, dàn xếp các vấn đề và thực thi các Hiệp định của WTO.
Ban Thư ký có một số nhiệm vụ như: cung cấp, hỗ trợ kỹ thuật cho các nước đang phát triển; các chuyên gia về kinh tế và thống kê cung cấp các thông tin và phân tích chính sách liên quan đến hoạt động thương mại; các chuyên gia pháp lý hỗ trợ trong việc giải quyết các tranh chấp thương mại, bao gồm cách hiểu về các quy định của WTO và trước đó. Ban Thư ký còn giúp giải quyết những vấn đề liên quan đến gia nhập cũng như tư vấn cho các Chính phủ về tư cách của thành viên mới [1. Các thành viên tham gia vào hoạt động của WTO thông qua phái đoàn đại diện. Các quyết định quan trọng nhất của WTO được thông qua tại Hội nghị Bộ trưởng hoặc tại các cuộc họp của Đại hội đồng (cấp đại sứ, họp thường xuyên tại Genève).
Mỗi thành viên có một phiếu biểu quyết, không phụ thuộc vào tiềm lực kinh tế hay mức niên liễm đóng góp. Việc thông qua các quyết định của WTO vẫn được duy trì theo nguyên tắc của GATT 1947, nghĩa là: một quyết định sẽ được thông qua nếu không 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có thành viên nào có ý kiến phản đối.