Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI VÀ MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM NGHĨA VỤ THEO HỢP ĐỒNG 1. Khái niệm trách nhiệm do vi phạm hợp đồng Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự là một hình thức chế tài do Nhà nước quy định để áp dụng đối với các hành vi vi phạm các quyền và nghĩa vụ mà các bên đã thỏa thuận trong một hợp đồng dân sự. Trách nhiệm dân sự trong hợp đồng là trách nhiệm hình thành từ việc không thực hiện nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng và trách nhiệm dân sự này được chi phối bởi các nguyên tắc pháp lý về hợp đồng. Căn cứ phát sinh trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng phát sinh từ hành vi phạm nguyên tắc xử sự do pháp luật qui định.
Hợp đồng dân sự được coi là căn cứ để xem xét trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự. Hợp đồng làm phát sinh nghĩa vụ dân sự theo một cơ chế chung là các bên giao kết thống nhất về ý chí và bị ràng buộc trong mối quan hệ nhất định nhằm đáp ứng yêu cầu của bên kia. Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự thì mọi hợp đồng dân sự đều được thực hiện dưới hình thức thoả thuận dù là hợp đồng miệng hoặc bằng văn bản. Thông qua hợp đồng dân sự, các bên thoả thuận các quyền và nghĩa vụ phải thực hiện.
Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự là việc một hoặc hai bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng những điều đã cam kết hợp pháp. Như vậy, khái niệm trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng được hiểu như sau: Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng là trách nhiệm của chủ thể hợp đồng không thực hiện, thực hiện không đúng, không đầy đủ quyền và nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng mà gây thiệt hại cho bên kia thì phải tiếp tục thực hiện hợp đồng, phải bồi thường thiệt hại, chịu khoản tiền phạt do vi phạm hợp đồng 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo thoả thuận và phải chịu những hậu quả bất lợi khác và theo đó bên bị xâm phạm có quyền đơn phương đình chỉ thực hiện hợp đồng hoặc huỷ bỏ hợp đồng và được bồi thường thiệt hại. Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng có các đặc điểm của chế tài dân sự. Tính cưỡng chế trong quan hệ hợp đồng, mà bên có nghĩa vụ không thực hiện, thực hiện không đúng những cam kết thì phải gánh chịu những bất lợi về tài sản.
Khác với chế tài hình sự, chế tài dân sự mang tính chất tài sản và được áp dụng đối với chủ thể có hành vi vi phạm hợp đồng. Nhiều biện pháp chế tài có thể được áp dụng đối với chủ thể có hành vi vi phạm hợp đồng (buộc phải tiếp tục thực hiện hợp đồng; phải bồi thường thiệt hại, bị phạt vi phạm hợp đồng. Cũng giống như các trách nhiệm dân sự nói chung thì trách nhiệm do vi phạm hợp đồng cũng xuất phát trên cơ sở có hành vi vi phạm cam kết, thỏa thuận của các bên trong hợp đồng. Tuy vậy, trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng còn bao hàm những nội dung riêng, không giống với các trách nhiệm dân sự khác ở các đặc điểm sau đây: Một là, Chủ thể có hành vi vi phạm hợp đồng có trách nhiệm dân sự do có hành vi không thực hiện, thực hiện không đúng những điều khoản đã thoả thuận trong hợp đồng.
Theo qui định của pháp luật, thì bên có nghĩa vụ phải thực hiện hợp đồng, nhưng đã không thực hiện, theo quy định của pháp luật, trước hết bên vi phạm nghĩa vụ theo hợp đồng phải tiếp tục thực hiện hợp đồng. Chủ thể có nghĩa vụ phải thực hiện hợp đồng, nhưng lại không thực hiện, thì hành vi không thực hiện những cam kết hợp pháp, là hành vi trái pháp luật. Bên có hành vi trái pháp luật phải gánh chịu những hậu quả xấu về tài sản như phải tiếp tục thực hiện hợp đồng và bồi thường thiệt hại. Ví dụ như trong hợp đồng mua bán hàng hóa giữa anh A và anh B, trong đó anh A có nghĩa vụ giao hàng cho anh B vào ngày 5 hàng tháng, còn anh B có nghĩa 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vụ nhận hàng và giao tiền.Đến thời điểm giao hàng anh A đã không giao đủ hàng cho anh B.
Trong trường hợp này, anh B có quyền yêu cầu anh A phải giao đủ số lượng, đúng chất lượng của hàng hoá như đã thoả thuận trong hợp đồng. Đồng thời, anh B có quyền khởi kiện đến toà án, yêu cầu toà xác định trách nhiệm của anh A phải bồi thường thiệt hại do có hành vi vi phạm hợp đồng. Ngoài trách nhiệm anh A phải tiếp tục thực hiện hợp đồng, là trách nhiệm của anh A phải bồi thường thiệt hại cho anh B do có hành vi vi phạm hợp đồng mà gây thiệt hại. Ngược lại trong một số trường hợp thì bên có hành vi vi phạm có nghĩa vụ tiếp tục thực hiện hợp đồng là bên có quyền.
Trong trường hợp trên bên A là bên có quyền, nếu đến mùng 5 hàng tháng, bên A đã giao đủ hàng nhưng bên B không đến nhận và cũng không thực hiện nghĩa vụ tương ứng với quyền là nghĩa vụ trả tiền cho bên A thì khi xảy ra tranh chấp, bên B phải có trách nhiệm là tiếp tục thực hiện phần hợp đồng còn lại là nhận hàng và nghĩa vụ trả tiền cho bên A. Hai là, chủ thể vi phạm hợp đồng có trách nhiệm phải bồi thường thiệt hại hoặc chịu các hậu quả xấu về tài sản. Một đặc điểm rất quan trọng của trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng là bên vi phạm phải chịu trách nhiệm về tài sản kể cả trong trường hợp hành vi vi phạm hợp đồng nhưng chưa gây ra thiệt hại. Trong trường hợp các bên thoả thuận về khoản tiền phạt vi phạm hợp đồng hay trong hợp đồng đặt cọc, mặc dù bên vi phạm các thoả thuận chưa gây ra một thiệt hại nào về tài sản, nhưng đã bị áp dụng các chế tài về tài sản (phạt tiền đặt cọc).
Đặc điểm này khác biệt so với trách nhiệm do có hành vi gây thiệt hại ngoài hợp đồng. Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng là trách nhiệm cả chủ thể giao kết hợp đồng, nhưng lại không thực hiện đúng các cam kết hợp pháp. Trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng là trách nhiệm của chủ thể có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho chủ thể khác về tài sản, sức khoẻ, tính mạng, các quyền nhân thân khác. Vì vậy, trách nhiệm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân sự ngoài hợp đồng do hành vi trái pháp luật gây ra phải xác định điều kiện lỗi.
Còn trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng yếu tố lỗi là suy đoán. Tuy nhiên, cần phải khẳng định, hành vi vi phạm hợp đồng là hành vi trái pháp luật, vi phạm các quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể giao kết hợp đồng, thì chủ thể vi phạm hợp đồng có trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Từ hai đặc điểm của trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng trên đây cho thấy trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng là một chế tài dân sự có liên quan mật thiết đến hợp đồng dân sự. Các nghĩa vụ dân sự này được phát sinh từ hợp đồng và được bảo đảm thực hiện bằng sự cưỡng chế của nhà nước.
Các nghĩa vụ dân sự này mang tính chất tài sản và được xác định bằng tiền. Trách nhiệm dân sự trong hợp đồng là trách nhiệm hình thành từ việc không thực hiện một nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng. Chủ thể có nghĩa vụ đã không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đã cam kết, điều này gây thiệt hại cho chủ thể có quyền trong hợp đồng thì chủ thể vi phạm phải có nghĩa vụ bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật. Trong Bộ luật dân sự hiện hành trách nhiệm dân sự trong hợp đồng được chi phối bởi các nguyên tắc chế độ pháp lý về hợp đồng.
Tuy nhiên, để ghi nhận đặc điểm của trách nhiệm dân sự theo hợp đồng là trách nhiệm phát sinh từ sự vi phạm một nguyên tắc xử sự, đó là sự vi phạm nghĩa vụ dân sự. Đồng thời pháp luật Việt Nam cũng quy định trách nhiệm dân sự trong hợp đồng chịu sự chi phối và dựa trên các nguyên tắc của các quy định chung về điều kiện và trình tự thực hiện nghĩa vụ được các bên xác lập trên cơ sở thỏa thuận. Hợp đồng dân sự được coi là căn cứ để xem xét trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng vì hợp đồng là công cụ chủ yếu để xác lập quan hệ giữa các chủ thể liên quan đến tài sản trong một xã hội nhất định. Đồng thời, hợp đồng cũng làm phát sinh nghĩa vụ dân sự theo một cơ chế chung là: Bên giao kết sẽ thống nhất ý chí và sẽ bị ràng buộc trong một mối quan hệ nhất định nhằm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đáp ứng yêu cầu của bên có quyền trong hợp đồng.
Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự thì mọi hợp đồng dân sự (kể cả hợp đồng miệng và hợp đồng viết) đều được thực hiện dưới hình thức thỏa thuận của các bên. Thông qua hợp đồng dân sự các bên sẽ thỏa thuận với nhau về quyền và nghĩa vụ của mỗi bên phải thực hiện trong hợp đồng. Khi các bên vi phạm các thỏa thuận này sẽ phát sinh trách nhiệm do vi phạm hợp đồng. Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng theo đó được hiểu là việc một hoặc cả hai bên trong hợp đồng phải chịu trách nhiệm dân sự bởi những hành vi vi phạm những nội dung đã cam kết trong hợp đồng.
Việc vi phạm hợp đồng dân sự sẽ làm phát sinh trách nhiệm dân sự của một trong hai bên tham gia vào hợp đồng đã không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các nghĩa vụ mà các bên đã cam kết trong hợp đồng. Căn cứ xác định trách nhiệm dân sự là việc vi phạm nghĩa vụ phát sinh theo hợp đồng. Mà nghĩa vụ bị vi phạm trong trường hợp này có thể là nghĩa vụ chính hoặc nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng. Trong đó, nghĩa vụ chính được hiểu là nghĩa vụ tương ứng với từng chủ thể trong hợp đồng.