Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI THANH NIÊN VIỆT NAM 1. Khái quát về thanh niên 1. Khái niệm thanh niên Thanh niên là một khái niệm có thể được hiểu và định nghĩa theo nhiều cách tùy thuộc vào nội dung tiếp cận và góc độ nhìn nhận hoặc cấp độ đánh giá. Trong tâm lý học lứa tuổi, người ta định nghĩa tuổi thanh niên là giai đoạn phát triển bắt đầu từ lúc dậy thì và kết thúc khi bước vào tuổi người lớn.
Theo Từ điển Tiếng Việt, thanh niên là “Người còn trẻ, đang ở độ tuổi trưởng thành”. [16] Theo Luật Thanh niên năm 2005 quy định “Thanh niên là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi”. [19] Theo Từ điển Thanh niên Việt Nam giản yếu, thanh niên là “Một giai đoạn phát triển trong cuộc đời của con người, thời kỳ chấm dứt giai đoạn trẻ em, trưởng thành người lớn (người trưởng thành), là lứa tuổi đẹp nhất của cuộc đời. Ở Việt Nam, tuổi thanh niên từ mười sáu đến ba mươi tuổi”.
[11] Theo Điều lệ Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh hiện hành quy định “Thanh niên Việt Nam tuổi từ 16 đến 30”.[2] Từ các định nghĩa trên, theo góc độ tiếp cận của khoa học chính sách, có thể thống nhất một quan niệm về thanh niên như sau: Thanh niên là một nhóm xã hội đặc thù, gồm những công dân từ 16 đến 30 tuổi, là đối tượng được thụ hưởng các chính sách của Nhà nước nhằm bồi dưỡng và phát huy download by : skknchat@gmail.com 9 thanh niên, hướng đến mục tiêu phát triển từng cá nhân thanh niên và xây dựng lớp thanh niên tiến bộ cho xã hội. Đặc điểm thanh niên Việt Nam Với điều kiện cụ thể của nước ta và tình hình phát triển thể chất, tâm sinh lý và sự trưởng thành về mặt xã hội của thanh niên Việt Nam, chúng ta có thể nhận thấy thanh niên có những đặc điểm cơ bản sau: 1. Thanh niên Việt Nam là một nhân khẩu xã hội đặc thù có độ tuổi từ 16 đến 30 tuổi Thanh niên dù xét dưới bất cứ góc độ nào, phương diện nào cũng thuộc phạm trù con người, phạm trù xã hội. Họ là một lớp người, một thế hệ sống trong cộng đồng xã hội với những đặc điểm chung riêng trong quan hệ với chính họ, với giai cấp và với xã hội.
Tuỳ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế, chính trị, xã hội, đặc điểm truyền thống, tuổi thọ bình quân. mà mỗi quốc gia có quy định độ tuổi thanh niên khác nhau. Theo quan niệm quốc tế, trẻ em (Child) là người dưới 18 tuổi (Theo Điều 1, Công ước quốc tế về quyền trẻ em được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 20/11/1989), người chưa thành niên (Juvenile) là người từ 15 đến 18 tuổi, thanh niên (Youth) là người từ 15 đến 24 tuổi, người trẻ tuổi (Young persons) bao gồm trẻ em, người chưa thành niên và thanh niên. Theo Báo Pháp luật của Bộ Tư pháp ra ngày 23/12/1997 thì hầu hết các nước trên thế giới đều thống nhất tuổi thanh niên bắt đầu từ 14 hoặc 15.
Còn thanh niên kết thúc ở tuổi nào thì có sự khác biệt. Có nước quy định là 25 tuổi, có nước quy định là 30 và cũng có nước quy định là 40. Nhưng xu hướng chung là nâng dần giới hạn kết thúc của tuổi thanh niên, chẳng hạn ở Malaysia độ tuổi thanh niên là 15 - 40. download by : skknchat@gmail.com 10 Ở Việt Nam, độ tuổi người chưa thành niên được xác định thống nhất trong tất cả các văn bản pháp luật là dưới 18 tuổi.
Khái niệm người chưa thành niên khác với khái niệm trẻ em. Theo Điều 1, Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em năm 2004: “Trẻ em là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi”. Theo Điều 1, Luật Thanh niên năm 2005 quy định thì thanh niên là “công dân Việt Nam từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi” [19]. Độ tuổi thấp nhất của thanh niên xác định là đủ mười sáu tuổi được căn cứ vào quy định Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em.
Theo đó, trẻ em được xác định là công dân Việt Nam dưới mười sáu tuổi. Độ tuổi cao nhất của thanh niên được xác định là đến đủ ba mươi tuổi được căn cứ từ sự phân tích về phát triển thể chất, tâm lý, sinh lý, sự phát triển về mặt xã hội, ý thức tự lập, tự chủ, của thanh niên và từ thực tiễn của nước ta, việc quy định này căn cứ vào độ tuổi cao nhất của Đoàn viên thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh. Thanh niên có biên độ về tuổi khá lớn. Do đó, cần xem xét thanh niên theo 3 nhóm: thanh niên mới lớn (từ 16 đến dưới 18 tuổi) là độ tuổi chưa thành niên nên thay đổi rất nhanh về thể chất, muốn thể hiện mình là người lớn, rất thích tham gia vui chơi tập thể và bắt đầu muốn chọn bạn khác giới; từ 18 đến 25 là tuổi vẫn tiếp tục lớn.
Họ rất hăng hái, dũng cảm, khẳng định trách nhiệm công dân, định hướng nghề nghiệp rõ ràng; từ 26 tuổi đến 30 tuổi, phần lớn họ đã có việc làm, lập nghiệp, có học vấn rộng và tư duy sáng tạo, có cuộc sống gia đình riêng, có bản lĩnh, nhân cách công dân và có nhu cầu văn hoá, nếp sống văn minh cao. Sự phân chia này có tính chất tương đối. Thanh niên là giai đoạn hoàn thiện về thể chất, trí tuệ và đạo đức, có những đặc điểm tâm sinh lý đặc trưng của lứa tuổi Về sinh lý, tuổi thanh niên là lứa tuổi có sự phát triển hoàn thiện về thể chất. Sự hoàn thiện về thể chất thể hiện ở sự cân đối giữa chiều cao và trọng download by : skknchat@gmail.com 11 lượng, sự hoàn hiện về hệ xương, hệ cơ, hệ tuần hoàn, hệ thần kinh, hệ sinh dục.
Sự trưởng thành về thể chất của thanh niên cho phép họ có đủ sức khoẻ để tiến hành đồng thời nhiều hoạt động học tập, lao động, thể thao, vui chơi, giải trí và các hoạt động xã hội khác một cách thoải mái. Trong cuộc đời mỗi người, không có thời kỳ nào đạt được sức sống mạnh mẽ và cơ thể đẹp như thanh niên. Về tâm lý, tuổi thanh niên được đặc trưng bởi tính phân hóa sâu so với thiếu niên của những phản ứng xúc cảm và những phương thức biểu hiện trạng thái cảm xúc, bởi sự nâng cao tính tự kiểm tra, tự điều chỉnh. Tâm trạng thanh niên ổn định và có ý thức hơn nhiều so với thiếu niên và tương quan với phạm vi xã hội rộng lớn hơn nhiều.
Nói như thế không phải là tâm lý thanh niên đã hoàn toàn vững vàng, lứa tuổi thanh niên đang dần trưởng thành, những yếu tố tâm lý ổn định hơn thiếu niên nhưng còn rất mới mẻ, non nớt và có những biểu hiện phức tạp, mâu thuẫn. Ở thanh niên, sự quan tâm tới thế giới bên ngoài trong thời thiếu niên đang chuyển vào thế giới nội tâm nên sự tự ý thức về bản thân, tự phê bình, tự thể nghiệm, tự kiểm tra, tự khống chế tăng lên. Biểu hiện là lòng tự tin, tính hiếu thắng tăng lên rõ rệt. Thanh niên yêu cầu người khác tôn trọng và tin tưởng ở họ.
Nhưng do tâm lý chưa đủ thành thục, thường dễ đánh giá mình quá cao dẫn đến tự cao tự đại và cũng dễ rơi vào trạng thái tự ti khi va vấp những khó khăn trong cuộc sống. Nói đến thanh niên là phải nói đến lòng nhiệt tình, hăng say, ý chí tiến thủ. Đó là lứa tuổi trong sáng, đầy hoài bão ước mơ, niềm tin và khát vọng hướng tới những giá trị xã hội tốt đẹp. Thần tượng của họ là những biểu tượng của tài năng và đức độ trên mọi lĩnh vực của cuộc sống, song họ lại chưa có đủ lý trí, chưa có đủ kinh nghiệm và sự từng trải cuộc đời để nhận thức, suy xét đánh giá các giá trị theo tinh thần duy lý, khi xem xét họ thường nặng tình cảm hơn lý trí.
Chính vì vậy, khi gặp khó khăn trong đời sống xã download by : skknchat@gmail.com 12 hội, họ thường không đủ minh mẫn để lý giải, dễ cực đoan trong nhìn nhận vấn đề, do vậy, thường từ chỗ lý tưởng, hoài bão, hy vọng, ước mơ, tin tưởng họ dễ chán nản, thất vọng, hoài nghi, mất niềm tin, thậm chí liều lĩnh dễ đánh mất mình. Thanh niên cũng là lứa tuổi nhạy cảm với cuộc sống, nhất là những cái mới lạ. Tuy nhiên, thanh niên thường có tâm lý hấp tấp, vội vàng, dễ bị kích thích, nhẹ dạ cả tin, thiếu tự chủ nhưng cũng rất hay tự phụ, chủ quan nên nếu không được định hướng đúng đắn, kịp thời thì sự lựa chọn trong tiếp nhận cái mới dễ dẫn tới sai lầm, thái quá. Nhìn chung, thanh niên là lứa tuổi đang phát triển, định hướng và trưởng thành về mọi mặt: thể chất và tinh thần, về nhu cầu tình cảm và tâm lý, về khả năng và nhân cách.
Sự phát triển về tâm lý, nhu cầu tình cảm, trí tuệ và nhân cách ở độ tuổi thanh niên rất phong phú và mạnh mẽ, đặc biệt là có sự mâu thuẫn, khác biệt giữa phát triển sinh lý và tâm lý, giữa con người tự nhiên và con người kinh tế - xã hội.3 Thanh niên có mặt ở tất cả các vùng miền, các ngành, các thành phần kinh tế, xã hội Tùy theo môi trường hoạt động và đặc điểm nghề nghiệp mà chia thanh niên thành nhiều nhóm khác nhau, các đối tượng xã hội khác nhau: thanh niên công nhân, thanh niên nông dân, thanh niên học sinh - sinh viên, thanh niên lực lượng vũ trang, thanh niên tôn giáo, thanh niên trí thức, thanh niên dân tộc. Mỗi một nhóm này lại có những nét đặc trưng riêng biệt, họ có nhu cầu, sở thích riêng, nguyện vọng riêng. Số lượng phân bố trong các nhóm cũng khác nhau và điều đó cũng phản ánh trình độ phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. download by : skknchat@gmail.com 13 Từ sự phân tích trên cho thấy, thanh niên Việt Nam là một nhóm nhân khẩu xã hội đặc thù, được phân chia theo độ tuổi, từ đủ 16 đến 30 tuổi, được phân bố rộng khắp trong các giai cấp, các tầng lớp xã hội, các ngành nghề kinh tế - xã hội của đất nước, với những đặc điểm tâm lý sinh lý đặc thù của lứa tuổi này, là lứa tuổi đang phát triển, định hướng và trưởng thành về mọi mặt: thể chất và tinh thần, về nhu cầu tình cảm và tâm lý, về khả năng và nhân cách, về lý tưởng và lối sống.
Khái quát về chính sách và chính sách đối với thanh niên 1.