CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LỶ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TIN GIẢ (FAKE NEWS) 1. Khái niệm chung về tin tức 1. Định nghĩa tin tức Có nhiều khái niệm về tin tức. Những khái niệm đó về cơ bản đều mô tả tin tức là một trong những thể loại thông tấn báo chí, là thông điệp về một sự kiện, hiện tượng thời sự có ý nghĩa trong cuộc sống.
Không phải bất kỳ sự kiện nào cũng là tin, mà chỉ có những sự kiện quan trọng, mới mẻ, được công chúng quan tâm mới được coi là tin. Nhà xã hội học, nhà phê bình báo chí có tên tuổi Bemard Rosko khẳng định: Bất kỳ một tin nào cũng có bản chất của nó. Đó là sản phấm xã hội, phản ánh cố gắng nhận thức về những gì diễn ra trong xã hội. Đó là sản phẩm có tổ chức, phản ánh những gì các phương tiện thông tin đại chúng quyết định xử sự với xã hội.
Theo từ điển Macquarie của Australia, tin tức là những thông tin mà trước đó không biết. Theo nhà học giả phương tây Klause Schoenbach , tin là những gì vừa mới xảy ra. Nhà nghiên cứu người Mỹ - Walter Lipman lại viết rằng: Tin - không phải là sự phản ánh điều kiện xã hội, mà là bản tổng kết về những gì ta nhìn thấy. Các nhà nghiên cứu Everett Dennis và John Merill thì đưa ra định nghĩa: “Tin là một thông báo, trong đó đưa ra cái nhìn hiện đại về thực tiễn đối với một vấn đề, sự kiện hay quá trình cụ thể.
Tin phản ánh những thay đổi quan trọng đối với cá nhân hay xã hội, được đưa ra trong bối cảnh phổ biến hay điển hình”.TS Tạ Ngọc Tấn, nói đến tin tức là nói đến sự kiện. Sự kiện là đối tượng phản ánh của thể loại tin, đồng thời là nội dung của tin. Nói một cách ngấn gọn, tin là thông điệp nhanh nhất về một sự kiện mới có ý nghĩa thời sự. 10 Theo cuốn sách Nhà báo - Bí quyết kỹ năng - nghề nghiệp, NXB Lao động năm 1998 thì tin có thể được hiểu như sau: - Là cái mà trước đây người ta chưa biết, là những kiến thức mới hoặc là tin sốt dẻo.
- Thông báo về một điều gì đó mới mẻ hoặc là về cái xảy ra trước đó hoàn toàn chưa lâu. - Là con người, sự việc, sự kiện, vấn đề hay là cái gì đó đáng lưu tâm. - Là sự kiện, hay vấn đề được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng hoặc là những vấn đề thú vị quan trọng.TS Nguyễn Thành Lợi và PGS.TS Phạm Minh Sơn thì định nghĩa tin là “một trong nhóm các thể loại thông tấn báo chí, trong đó thông báo, phản ánh một cách ngắn gọn, chính xác và nhanh chóng nhất về sự kiện và con người, vấn đề vừa mới xảy ra trong cuộc sống có ý nghĩa chính trị, xã hội nhất định”. Tiêu chi để đánh giá chất lượng, hiệu quả của tin tức Hoạt động truyền thông nào cũng đều có mục đích.
Hiệu quả truyền thông là việc đạt được mục đích đó trên thực tế. Đối với xã hội, hiệu quả tác động của truyền thông đại chúng được xem xét ở 3 mức độ: Thứ nhất là hiệu quả tiếp nhận, nghĩa là sự đánh giá về số lượng, cách thức tiếp cận và chấp nhận nguồn thông tin từ các phương tiện thông tin đại chúng. Ví dụ, điều tra, khảo sát số lượng người đọc báo in (đọc trong hoàn cảnh nào, thành phần đọc gồm đối tượng nào.) Thứ hai là hiệu ứng xã hội gồm phản ứng tâm lý, cách ứng xử, hành vi cụ thế của cá nhân hoặc cộng đồng, việc hình thành dư luận xã hội khi tiếp nhận thông điệp của truyền thông đại chúng. Điều kiện tiếp nhận thông tin như tâm lý, trình độ nhận thức hay kinh nghiệm sống cá nhân.
cũng là tác nhân chi phôi 11 quy mô, tính chât của hiệu ứng xã hội. Thứ ba là hiệu quả thực tế. Đây là mức độ cao nhất để đánh giá hiệu quả xã hội của truyền thông đại chúng. Hiệu quả thực tế ở đây là những thay đổi, vận động thực tế của xã hội dưới tác động của báo chí.
Các phóng viên, các biên tập viên khi sản xuất tin bài luôn mong muốn thông tin của mình có trọng lượng nhất định với xã hội. Nhưng để đánh giá hiệu quả truyền thông một cách tương đối chính xác là việc không dễ bởi tiến trình phát triển của xã hội luôn chịu sự tác động bởi nhiều nguyên nhân mà truyền thông đại chúng là một phần trong đó. Đấy là chưa kể thông tin mà báo chí đưa ra tạo hiệu ứng xã hội ngoài ý muốn, mặc dù trước đó thông tin ấy được đánh giá có chất lượng tốt. 28- 30] Có thể thấy, hiệu quả thông tin trong nhiều trường hợp không gắn liền với chất lượng thông tin, có nghĩa là không phải thông tin cứ có chất lượng thì sẽ đạt hiệu quả.
Vì vậy, để đánh giá hiệu quả thông tin không phải điều dễ dàng, cũng không có thước đo cụ thể cho việc đó. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng phát hiện ra những điếm chung quan trọng giúp ích cho việc nhìn nhận, đánh giá; đặc biệt giúp ích trong việc sản xuất các sản phẩm tin tức chất lượng, hiệu quả hơn. Để đánh giá tin, bài, phóng sự có chất lượng hay không phụ thuộc vào từng cơ quan báo chí. Bởi hoạt động truyền thông đại chúng không chỉ có sự nồ lực của nhà truyền thông mà nó còn phụ thuộc vào mối quan hệ giữa báo chí với công chúng, trong khi đó mỗi cơ quan báo chí sẽ hướng đến đối tượng công chúng khác nhau.
Tuy nhiên, giữa các cơ quan báo chí sẽ có nhiều điểm trùng nhau trong cách nhìn nhận, đánh giá chất lượng sản phẩm thông tin bởi truyền thông về bản chất nhằm thực hiện chức năng của xã hội, định hướng xã hội trên cơ sở ý thức hệ giai cấp mà nó phục vụ. Trong cuốn sách Tùm tin phóng sự truyền hình, Neil Everter - nguyên phóng viên, biên tập viên, đạo diên thời sự phát thanh-truyên hình, giảng viên báo chí hãng BBC cho biết, đế có một câu chuyện tin, bài hay, truớc khi đua lên 12 sóng truyền hình cần tiến hành khảo sát những câu hỏi sau: - Có phù hợp với khán giả của bạn không? - Có độc đáo không? - Có gây cảm xúc không? - Có ánh hưởng đến người dân không? - Họ có quan tâm không? - Người ta có nói về chuyện đó không? - Có phù hợp với mục đích của chương trình hay không? [41, tr. 6] Loic Hervouet, Tổng Giám đốc Trường Đại học báo chí Lille (Pháp) trong cuốn Viết cho độc giả cho rằng hứng thú đọc ngày nay của công chúng không như trước kia nữa, từ một xã hội không có nhiều thứ để đọc đã chuyển qua một xã hội dư thừa, bội thực ấn phẩm. Nhu cầu thông tin, nhất là thông tin cụ thể và có ích vẫn còn rất lớn.
Sự phong phú và đa dạng của các loại hình báo chí trên quầy báo hay thành công của mạng Internet là bằng chứng cho thấy nhu cầu thông tin lớn đến mức nào. Nhưng người đọc báo càng trở nên khó tính hơn, họ đòi hỏi thông tin phải chính xác và phải thật nhanh. Độc giả chỉ đọc những gì họ quan tâm trong một bài báo và khi đã đọc xong những gì đáng quan tâm, họ cho rằng đã đọc trọn vẹn một bài báo. 11-13] Eric Fikhtelius là một trong số các nhà báo nổi tiếng làm phóng sự, sản xuất các chương trình phát thanh-truyền hình ở Thụy Điển, tham gia giảng dạy báo chí ở trong nước và nhiều quốc gia trên thế giới cũng đã đưa ra những tiêu chí mà theo ông, nó sẽ giúp tạo ra thông tin hiệu quả, chất lượng: - Sốt dẻo: Tin tức càng nóng hổi càng có giá trị cao.
Càng mất nhiều thời gian kể từ thời điểm xảy ra sự kiện sẽ càng làm giảm sự thích thú của công chúng đối với nó. - Chưa được biết trước: Phản ánh sự kiện/ hiện tượng mà nhiều người 13 chưa biết thì thông tin đó sẽ là thông tin mới, dù cho sự kiện đó đã diễn ra được một thời gian. - Gần gũi với công chúng: Thông tin được khai thác gần gũi với người tiếp nhận về địa lý hay về văn hóa luôn khiến công chúng thấy thích thú hon những thông tin diễn ra ở nơi xa lạ với họ. Giá trị của thông tin sẽ tỷ lệ thuận với khoảng cách thực tế từ công chúng đến nơi có sự kiện.
- Bất thường: Thông báo về tai nạn máy bay là thông tin thu hút người tiếp nhận hơn là việc máy bay đã bay tới đích. - Liên quan đến các cá nhân nổi tiếng: Câu chuyện về một cá nhân nổi tiếng sẽ có sức lôi cuốn hơn nhiều so với chuyện về một người bình thường. Hãy tìm những cá nhân sáng chói mới để giới thiệu với công chúng. - Thông tin về những sự kiện chưa có kết thúc, chờ công bố tiếp: Đó là những thông tin mà kết cục chưa rõ ràng, ngay cả ở thời điểm cuối cùng.
Cách làm báo kiểu này được gọi là “cliff hanger” nhằm tạo sự căng thẳng. - Thông tin “của cá nhân”: Hay còn gọi là tin độc quyền, đó là những tin do ban biên tập hoặc phóng viên khai thác được và là người sở hữu thông tin đầu tiên và duy nhất. - Quan trọng: Khi lựa chọn tin tức, phóng viên không chỉ dựa vào trực giác cùa minh mà còn phải sử dụng cả tư duy sáng suốt. Để nghề báo đảm nhận được những nhiệm vụ mà xã hội giao phó, phóng viên cần làm sáng tỏ những điều thực sự quan trọng với mọi người, giúp họ hiểu và lý giải được các sự kiện diễn ra trong nước và thế giới.
37-41] Những ý kiến trên của các nhà nghiên cứu truyền thông về tiêu chí mà tin tức cần đạt được dù có khác biệt ở sự nhấn mạnh, cụ thể hóa hay thứ tự sắp xếp trước sau. nhưng có thể nói về cơ bản chúng vẫn có sự thống nhất. Tính hấp dẫn của tin tức báo chí nói chung không chỉ là vấn đề thuộc về hình thức mà còn phải có nội dung chính xác, mới mẻ, bổ ích và ý nghĩa. Có như vậy, tin tức khi 14 đến tay công chúng mới được tiếp nhận và đạt hiệu quả xã hội tốt.
Quá trình sản xuất của tin tức 1. Lập kế hoạch thông tin Khâu lên kế hoạch thông tin đóng vai trò quan trọng đối với mọi cơ quan báo chí, đảm bảo sản phẩm có chủ đề nhất quán và rành mạch.