Luận văn ths luật học phòng chống tham nhũng trong doanh nghiệp liên doanh có vốn góp do ubnd thành phố hải phòng làm chủ đại diện sở hữu

Tài liệu nghiên cứu Luận văn ths luật học phòng chống tham nhũng trong doanh nghiệp liên doanh có vốn góp do ubnd thành, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Luận văn ths luật học phòng chống tham nhũng trong doanh nghiệp liên doanh có vốn góp do ubnd thành phố hải phòng làm chủ đại diện sở hữu
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG DOANH NGHIỆP LIÊN DOANH CÓ VỐN GÓP NHÀ NƯỚC
• 1.1. Phòng, chống tham nhũng trong doanh nghiệp liên doanh
• 1.2. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)
• 1.2.1. Tổng quan về FDI
• 1.2.1.1. Khái niệm và đặc điểm chung của FDI
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG DOANH NGHIỆP LIÊN DOANH CÓ VỐN GÓP NHÀ NƯỚC DO UBND THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG LÀM ĐẠI DIỆN CHỦ SỞ HỮU
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG DOANH NGHIỆP LIÊN DOANH CÓ VỐN GÓP NHÀ NƯỚC DO UBND THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG LÀM ĐẠI DIỆN CHỦ SỞ HỮU

Tóm tắt

I. Tổng quan về phòng chống tham nhũng trong doanh nghiệp liên doanh

Phòng chống tham nhũng trong doanh nghiệp liên doanh có vốn góp nhà nước là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Đặc biệt, với sự phát triển mạnh mẽ của các doanh nghiệp liên doanh tại Hải Phòng, việc áp dụng các biện pháp phòng chống tham nhũng là cần thiết để bảo vệ lợi ích của nhà nước và xã hội. Các doanh nghiệp này không chỉ đóng góp vào ngân sách mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân địa phương.

1.1. Khái niệm và vai trò của doanh nghiệp liên doanh

Doanh nghiệp liên doanh là hình thức hợp tác giữa các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài, chuyển giao công nghệ và tạo ra việc làm. Đặc biệt, doanh nghiệp liên doanh có vốn góp nhà nước cần được quản lý chặt chẽ để ngăn chặn các hành vi tham nhũng.

1.2. Tình hình tham nhũng trong doanh nghiệp liên doanh tại Hải Phòng

Tình hình tham nhũng trong các doanh nghiệp liên doanh tại Hải Phòng đang diễn ra phức tạp. Các vấn đề như rửa tiền, chuyển giá và tham nhũng trong quản lý tài chính là những thách thức lớn. Việc nghiên cứu và tìm ra giải pháp hiệu quả là rất cần thiết để bảo vệ lợi ích nhà nước.

II. Vấn đề và thách thức trong phòng chống tham nhũng

Các doanh nghiệp liên doanh có vốn góp nhà nước tại Hải Phòng đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc phòng chống tham nhũng. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh mà còn tác động đến sự phát triển kinh tế xã hội của thành phố. Cần có những biện pháp cụ thể để giải quyết các vấn đề này.

2.1. Các hình thức tham nhũng phổ biến

Trong các doanh nghiệp liên doanh, tham nhũng có thể xảy ra dưới nhiều hình thức khác nhau như hối lộ, gian lận trong báo cáo tài chính và lạm dụng quyền lực. Những hình thức này gây thiệt hại lớn cho ngân sách nhà nước và làm giảm niềm tin của nhà đầu tư.

2.2. Tác động của tham nhũng đến doanh nghiệp

Tham nhũng không chỉ làm giảm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp mà còn ảnh hưởng đến môi trường đầu tư. Các doanh nghiệp bị ảnh hưởng bởi tham nhũng thường gặp khó khăn trong việc thu hút vốn đầu tư và phát triển bền vững.

III. Phương pháp phòng chống tham nhũng hiệu quả

Để phòng chống tham nhũng trong các doanh nghiệp liên doanh có vốn góp nhà nước, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Những phương pháp này không chỉ giúp ngăn chặn tham nhũng mà còn nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

3.1. Tăng cường quản lý và giám sát

Việc tăng cường quản lý và giám sát là rất cần thiết để phát hiện và ngăn chặn các hành vi tham nhũng. Cần có các cơ chế giám sát độc lập và minh bạch để đảm bảo tính công bằng trong hoạt động của doanh nghiệp.

3.2. Đào tạo và nâng cao nhận thức

Đào tạo và nâng cao nhận thức cho cán bộ, nhân viên trong doanh nghiệp về phòng chống tham nhũng là một trong những giải pháp quan trọng. Điều này giúp họ nhận thức rõ hơn về các hành vi tham nhũng và cách phòng tránh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu về phòng chống tham nhũng tại các doanh nghiệp liên doanh có vốn góp nhà nước sẽ được áp dụng vào thực tiễn. Những giải pháp đề xuất sẽ giúp cải thiện tình hình tham nhũng và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

4.1. Kết quả từ các doanh nghiệp mẫu

Nghiên cứu tại các doanh nghiệp như NHIZ, DEEP C và DSIZ cho thấy rằng việc áp dụng các biện pháp phòng chống tham nhũng đã mang lại kết quả tích cực. Các doanh nghiệp này đã giảm thiểu được các hành vi tham nhũng và nâng cao hiệu quả hoạt động.

4.2. Khuyến nghị cho các doanh nghiệp khác

Các doanh nghiệp khác cũng nên áp dụng những giải pháp đã được nghiên cứu để phòng chống tham nhũng. Việc này không chỉ giúp bảo vệ lợi ích của nhà nước mà còn tạo ra môi trường kinh doanh lành mạnh.

V. Kết luận và tương lai của phòng chống tham nhũng

Phòng chống tham nhũng trong doanh nghiệp liên doanh có vốn góp nhà nước là một nhiệm vụ quan trọng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và doanh nghiệp để đạt được hiệu quả cao nhất trong công tác này.

5.1. Tương lai của phòng chống tham nhũng tại Hải Phòng

Trong tương lai, Hải Phòng cần tiếp tục đẩy mạnh các biện pháp phòng chống tham nhũng. Việc này không chỉ giúp bảo vệ lợi ích nhà nước mà còn tạo ra môi trường đầu tư hấp dẫn cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước.

5.2. Đề xuất chính sách cho chính quyền địa phương

Chính quyền địa phương cần có những chính sách cụ thể để hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc phòng chống tham nhũng. Các chính sách này nên được xây dựng dựa trên thực tiễn và nhu cầu của doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hải Phòng là đô thị loại 1 cấp quốc gia và là một trong những địa phương đi đầu cả nước về thu hút nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài. Hiện nay, trên địa bàn thành phố có khoảng 350 dự án FDI với tổng vốn đăng ký đạt gần 15 tỷ USD tại Khu kinh tế Đình Vũ - Cát Hải cùng các khu công nghiệp tập trung. Khối doanh nghiệp FDI đóng góp gần 30% tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội của thành phố. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của dòng vốn đầu tư quốc tế cũng kéo theo nhiều thách thức phức tạp về chuyển giá, ô nhiễm môi trường và đặc biệt là rủi ro tham nhũng trong quản lý tài sản công.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là hoàn thiện lý luận và đánh giá thực tiễn công tác phòng, chống tham nhũng tại các doanh nghiệp liên doanh có vốn góp nhà nước do Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng làm đại diện chủ sở hữu. Mục tiêu cụ thể gồm ba nội dung: hệ thống hóa cơ sở lý luận về phòng, chống tham nhũng trong khu vực kinh tế tư nhân; phân tích thực trạng kiểm soát rủi ro tham nhũng tại các doanh nghiệp hạ tầng khu công nghiệp; đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu lực quản lý phần vốn nhà nước.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 1994 đến năm 2020 tại 03 doanh nghiệp liên doanh nòng cốt gồm Công ty Phát triển Khu công nghiệp Nomura - Hải Phòng, Công ty Cổ phần Khu công nghiệp Đình Vũ và Công ty Liên doanh Khu công nghiệp Đồ Sơn. Ý nghĩa nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cao, giúp bảo toàn 100% nguồn vốn nhà nước chiếm từ 25% đến 30% vốn điều lệ, hạn chế thất thoát tài sản công và góp phần cải thiện thứ hạng của Hải Phòng trong công tác kiểm soát tham nhũng trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng nghiên cứu dựa trên sự kết hợp giữa Lý thuyết đại diện và Lý thuyết quản trị công mới. Lý thuyết đại diện giải thích sự bất cân xứng thông tin và xung đột lợi ích giữa cơ quan nhà nước với người đại diện phần vốn tại doanh nghiệp, từ đó làm rõ nguồn gốc của các hành vi lạm quyền vụ lợi. Đồng thời, Mô hình tam giác gian lận được vận dụng để phân tích ba yếu tố cấu thành hành vi tham nhũng trong kinh doanh: áp lực tài chính, cơ hội từ kẽ hở pháp lý và sự tự biện minh của chủ thể vi phạm.

Nghiên cứu tập trung làm rõ 4 khái niệm cốt lõi: Doanh nghiệp liên doanh có vốn góp nhà nước; Kiểm soát quyền lực kinh tế; Quản trị rủi ro thất thoát tài sản công; và Hành vi tham nhũng khu vực ngoài nhà nước. Dưới góc độ pháp lý, luận văn phân định rõ 12 hành vi tham nhũng trong khu vực công và 03 hành vi tham nhũng trong khu vực tư nhân theo Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 cùng các tội danh tham ô, nhận hối lộ theo quy định tại Điều 353 và Điều 354 Bộ luật Hình sự.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa dạng kết hợp giữa tài liệu pháp lý, báo cáo tài chính kiểm toán và hồ sơ góp vốn đất đai trong giai đoạn từ năm 1994 đến năm 2019. Để đảm bảo tính chuẩn xác, cỡ mẫu điều tra xã hội học được xác định là 150 phiếu anket, phát trực tiếp cho cán bộ quản lý, người lao động tại các doanh nghiệp liên doanh và chuyên gia quản lý đầu tư nước ngoài tại Hải Phòng. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm phản ánh khách quan quan điểm của cả khối quản lý nhà nước lẫn khối điều hành doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tiến hành 03 cuộc phỏng vấn sâu với các nhà lãnh đạo cấp cao: 01 lãnh đạo cơ quan phòng chống tham nhũng cấp tỉnh, 01 lãnh đạo cơ quan quản lý FDI và 01 thành viên hội đồng quản trị doanh nghiệp liên doanh. Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp phân tích định lượng bằng thống kê mô tả và phương pháp định tính phân tích nội dung là nhằm bóc tách toàn diện các góc khuất trong cơ chế quản trị nội bộ. Toàn bộ quy trình khảo sát và thu thập dữ liệu được thực hiện chặt chẽ trong khung thời gian từ năm 2018 đến cuối năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, 100% doanh nghiệp liên doanh khảo sát đều có phần vốn nhà nước do Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng nắm giữ trực tiếp từ 25% đến 30% vốn điều lệ thông qua hình thức góp vốn bằng giá trị quyền sử dụng đất. Đây là trường hợp đặc thù duy nhất trên cả nước được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận duy trì quyền đại diện chủ sở hữu theo Công văn số 4751/VPCP-ĐMDN ngày 14/6/2016, thay vì chuyển giao về Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước.

Thứ hai, kết quả xử lý 150 phiếu khảo sát anket chỉ ra rằng khoảng 68,5% ý kiến nhận định các khâu dễ nảy sinh hành vi tham nhũng nhất tập trung vào hoạt động đền bù giải phóng mặt bằng, đấu thầu thi công hạ tầng kỹ thuật và mua sắm thiết bị vận hành.

Thứ ba, mức độ hoàn thiện quy chế kiểm soát nội bộ có sự chênh lệch lớn giữa các mô hình. Doanh nghiệp liên doanh với đối tác Nhật Bản đạt tỷ lệ nhận thức tuân thủ pháp luật trên 85% nhờ hệ thống quản trị rủi ro chuyên nghiệp, trong khi các liên doanh khác chỉ đạt mức tuân thủ từ 60% đến 65%.

Thứ tư, có tới 72% người tham gia khảo sát cho rằng cơ chế giám sát người đại diện phần vốn nhà nước hiện nay còn mang tính hình thức, thiếu công cụ độc lập để kiểm tra tính minh bạch trong các giao dịch xuyên quốc gia.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những rủi ro trên bắt nguồn từ sự đan xen phức tạp giữa quyền sở hữu công và quyền điều hành tư nhân. Khi giá trị quyền sử dụng đất được định giá cố định để góp vốn tại các khu công nghiệp quy mô lớn như Khu công nghiệp Nomura rộng 153 ha hay Khu công nghiệp Đình Vũ rộng 164 ha, việc thiếu cơ chế tái thẩm định giá theo thị trường dễ tạo ra kẽ hở cho hành vi tham ô hoặc chuyển giá ngầm.

So sánh với các nghiên cứu trước đây về phòng chống tham nhũng khu vực tư vốn chỉ tiếp cận khung pháp lý chung, luận văn đã chỉ ra bản chất cá biệt của mô hình liên doanh Hải Phòng: chính quyền địa phương vừa thực hiện chức năng quản lý hành chính vừa là cổ đông trực tiếp trong hội đồng quản trị quốc tế.

Dữ liệu nghiên cứu được lượng hóa rõ ràng thông qua Bảng ma trận rủi ro tham nhũng 5 cấp độ và Biểu đồ phân bổ ý kiến điều tra thực tế. Những dữ liệu này khẳng định rằng nếu không xây dựng quy chế kiểm soát chuyên biệt, phần vốn nhà nước sẽ đối mặt với nguy cơ bị xói mòn nghiêm trọng trước áp lực tối đa hóa lợi nhuận của đối tác quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, ban hành Quy chế quản trị nội bộ đặc thù đối với người đại diện phần vốn nhà nước tại 06 doanh nghiệp liên doanh. Mục tiêu đặt ra là 100% cán bộ đại diện phải thực hiện kê khai tài sản, thu nhập công khai và chịu sự kiểm toán trách nhiệm định kỳ hàng năm. Chủ thể thực hiện là Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng, hoàn thành triển khai trong quý 1/2021.

Hai là, thiết lập Cổng thông tin đấu thầu điện tử công khai và số hóa 95% quy trình mua sắm tài sản, chỉ định thầu hạ tầng có giá trị từ 1 tỷ đồng trở lên. Trách nhiệm thực hiện thuộc về Ban Quản lý Khu kinh tế Hải Phòng phối hợp cùng Ban Giám đốc các doanh nghiệp liên doanh, lộ trình thực hiện từ năm 2021 đến năm 2022.

Ba là, áp dụng chế độ kiểm toán độc lập bắt buộc kết hợp thanh tra chuyên đề định kỳ nhằm kiểm soát 100% chi phí khấu hao, phân chia lợi nhuận và nghĩa vụ thuế. Giải pháp này giúp ngăn chặn triệt để hành vi chuyển giá, bảo toàn vốn nhà nước giai đoạn 2021 - 2025 do Sở Tài chính Hải Phòng chủ trì phối hợp với Cục Thuế thành phố.

Bốn là, chuẩn hóa Bộ quy tắc ứng xử kinh doanh và thiết lập Kênh tiếp nhận tố giác tham nhũng bảo mật theo chuẩn ISO 37001. Hệ thống cam kết tiếp nhận và xử lý 100% thông tin phản ánh sai phạm trong vòng 48 giờ. Trách nhiệm thuộc về Hội đồng quản trị các doanh nghiệp liên doanh dưới sự giám sát thường xuyên của Thanh tra thành phố.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương. Lãnh đạo và chuyên viên tại Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Tài chính có thể ứng dụng các giải pháp của đề tài để xây dựng khung pháp lý giám sát vốn công tại các dự án FDI quy mô lớn.

Nhóm 2: Người đại diện phần vốn nhà nước và Ban quản trị khu công nghiệp. Luận văn cung cấp quy trình nhận diện rủi ro thất thoát tài sản, giúp các nhà quản lý nâng cao kỹ năng kiểm soát nội bộ và minh bạch hóa các giao dịch góp vốn bằng quyền sử dụng đất.

Nhóm 3: Các doanh nghiệp liên doanh và nhà đầu tư nước ngoài. Ban điều hành các công ty FDI có thể sử dụng các khuyến nghị để xây dựng chương trình tuân thủ nội bộ, phòng ngừa vi phạm các quy định về hối lộ và tham ô theo Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018.

Nhóm 4: Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh. Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo thực chứng phong phú phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về Quản trị công, Luật Kinh tế và Pháp luật phòng chống tham nhũng.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình doanh nghiệp liên doanh có vốn nhà nước tại Hải Phòng có điểm gì đặc thù?

Thành phố Hải Phòng là địa phương duy nhất trên toàn quốc được Thủ tướng Chính phủ đồng ý duy trì quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại 06 doanh nghiệp liên doanh theo Công văn số 4751/VPCP-ĐMDN ngày 14/6/2016, thay vì phải chuyển giao toàn bộ quyền đại diện về Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước SCIC.

Tỷ lệ vốn góp của Nhà nước trong các doanh nghiệp liên doanh hạ tầng tại Hải Phòng là bao nhiêu?

Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng nắm giữ trực tiếp từ 25% đến 30% vốn điều lệ tại các doanh nghiệp hạ tầng lớn như Nomura, Đình Vũ và Đồ Sơn. Toàn bộ phần vốn này được đóng góp bằng giá trị quyền sử dụng đất, có quy mô quy đổi tương đương hàng chục triệu USD.

Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 áp dụng vào khối doanh nghiệp liên doanh ra sao?

Luật mở rộng phạm vi điều chỉnh sang khu vực ngoài nhà nước, quy định xử lý nghiêm 03 hành vi: tham ô tài sản, nhận hối lộ và đưa hoặc môi giới hối lộ theo Điều 2 Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 và Điều 353, Điều 354 Bộ luật Hình sự, không phân biệt thành phần sở hữu.

Cỡ mẫu và phương pháp điều tra thực tế của luận văn được thực hiện như thế nào?

Nghiên cứu tiến hành khảo sát 150 phiếu anket theo phương pháp ngẫu nhiên phân tầng tới cán bộ quản lý và người lao động, đồng thời thực hiện 03 cuộc phỏng vấn sâu với các chuyên gia phòng chống tham nhũng và lãnh đạo doanh nghiệp FDI trong giai đoạn 2018 - 2020.

Khâu nào trong hoạt động của doanh nghiệp liên doanh hạ tầng có nguy cơ tham nhũng cao nhất?

Số liệu khảo sát thực tế chỉ ra có khoảng 68,5% ý kiến khẳng định khâu giải phóng mặt bằng, đấu thầu thi công hạ tầng kỹ thuật và mua sắm trang thiết bị là những lĩnh vực có nguy cơ phát sinh tham nhũng và trục lợi cao nhất.

Kết luận

• Khẳng định tính cấp thiết của việc hoàn thiện thể chế phòng, chống tham nhũng tại các doanh nghiệp liên doanh có vốn nhà nước do Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng đại diện chủ sở hữu.
• Hệ thống hóa khung lý luận hiện đại về kiểm soát quyền lực kinh tế và xử lý hành vi tham nhũng khu vực ngoài nhà nước theo Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018.
• Đánh giá toàn diện thực trạng quản lý phần vốn nhà nước chiếm từ 25% đến 30% bằng quyền sử dụng đất tại 03 khu công nghiệp Nomura, Đình Vũ và Đồ Sơn.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp thực tiễn kèm mục tiêu và lộ trình thực hiện chi tiết từ năm 2021 đến năm 2025 nhằm bảo toàn nguồn lực tài sản công.
• Cung cấp nguồn tài liệu khoa học có giá trị ứng dụng cao cho công tác quản trị nhà nước và hoàn thiện chính sách thu hút FDI bền vững tại Việt Nam.

Luận văn là công trình nghiên cứu công phu, giải quyết bài toán dung hòa giữa thu hút đầu tư quốc tế và bảo vệ tài sản công. Quý độc giả và các nhà quản lý hãy tham khảo ngay nội dung chi tiết của luận văn để áp dụng hiệu quả các mô hình kiểm soát rủi ro tham nhũng vào thực tiễn tổ chức.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG DOANH NGHIỆP LIÊN DOANH CÓ VỐN GÓP NHÀ NƯỚC 1. Phòng, chống tham nhũng trong doanh nghiệp liên doanh 1. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) 1. Tổng quan về FDI a/ Khái niệm và đặc điểm chung của FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài là một loại hình đầu tư quốc tế dựa trên cơ sở của quá trình dịch chuyển tư bản giữa các quốc gia, với nhiều khái niệm khác nhau được các Tổ chức quốc tế đưa ra: * Theo Quỹ Tiền tệ quốc tế - IMF (International Monetary Fund): đầu tư trực tiếp nước ngoài là hoạt động đầu tư được thực hiện nhằm thiết lập các mối quan hệ lâu dài với một doanh nghiệp hoạt động trên lãnh thổ của một nền kinh tế khác nền kinh thế nước chủ đầu tư, mục đích của chủ đầu tư là giành quyền quản lý thực sự doanh nghiệp.

* Theo Ngân hàng thế giới (World Bank): đầu tư trực tiếp nước ngoài là dòng vốn đầu tư ròng để thu được lợi ích quản lý lâu dài (từ 10% trở lên cổ phiếu có quyền biểu quyết) trong một doanh nghiệp hoạt động trong một nền kinh tế không phải là nhà đầu tư. Đây là tổng vốn cổ phần, tái đầu tư thu nhập, vốn dài hạn khác và vốn ngắn hạn như thể hiện trong cán cân thanh toán. * Theo Tổ chức Thương mại thế giới - WTO (World Trade Organization): đầu tư trực tiếp nước ngoài xảy ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có được một tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó. Phương diện quản lý là thứ để phân biệt đầu tư trực tiếp nước ngoài với các công cụ tài chính khác.

11 * Theo Tổ chức hợp tác kinh tế và phát triển (OECD): đầu tư trực tiếp nước ngoài phản ánh mục đích thu được lợi nhuận lâu dài của một thực thể thường trú ở một nền kinh tế (nhà đầu tư trực tiếp) tại một thực thể thường trú ở một nền kinh tế khác với nền kinh tế của nhà đầu tư (doanh nghiệp đầu tư trực tiếp). Đầu tư trực tiếp nước ngoài bao gồm mọi giao dịch ban đầu và các giao dịch vốn về sau giữa hai thực thể đó; cũng như giữa các doanh nghiệp liên doanh, kể cả hợp nhất và không hợp nhất [5, tr. * Theo Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam 1987: "Đầu tư nước ngoài" là việc các tổ chức, cá nhân nước ngoài trực tiếp đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền nước ngoài hoặc bất kỳ tài sản nào được Chính phủ Việt Nam chấp thuận để hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng hoặc thành lập xí nghiệp liên doanh hoặc xí nghiệp 100% vốn nước ngoài theo quy định của Luật này [17, Điều 2. Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam 1996 đã quy định rộng hơn về đầu tư trực tiếp nước ngoài: Đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền hoặc bất kỳ tài sản nào để tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này [18, Điều 2.

Luật Đầu tư 2005: “Đầu tư nước ngoài” là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền và các tài sản hợp pháp khác để tiến hành hoạt động đầu tư. Trong đó đầu tư là việc nhà đầu tư bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành tài sản tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan; đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư [19, Điều 3. * Theo Luật Đầu tư 2014: “đầu tư trực tiếp” ở nước ta đã được bao hàm trong khái niệm “đầu tư kinh doanh”, là việc nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư để thực hiện hoạt động kinh doanh thông qua việc thành lập tổ chức kinh tế; đầu tư góp vốn, mua cổ phần, phần vốn góp của tổ chức kinh tế; đầu tư theo hình thức hợp đồng hoặc thực hiện dự án đầu tư. Bên cạnh đó, có khái niệm “Nhà đầu tư” là tổ 12 chức, cá nhân thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh, gồm nhà đầu tư trong nước, nhà đầu tư nước ngoài và tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài.

Trong đó nhà đầu tư nước ngoài là cá nhân có quốc tịch nước ngoài, tổ chức thành lập theo pháp luật nước ngoài thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh tại Việt Nam; tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài là tổ chức kinh tế có nhà đầu tư nước ngoài là thành viên hoặc cổ đông [21, Điều 3. Như vậy, có thể hiểu Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là hình thức đầu tư dài hạn của các tổ chức, cá nhân nước này vào nước khác bằng việc trực tiếp góp vốn, tài sản, công nghệ hoặc bất kỳ tài sản hợp pháp nào để thành lập doanh nghiệp hoặc kiểm soát doanh nghiệp nhằm kinh doanh có lợi nhuận. Đặc điểm chủ yếu của FDI Một là, FDI gắn liền với việc di chuyển vốn đầu tư (tiền, các tài sản khác) giữa các quốc gia, do đó lượng tiền và tài sản giảm đi ở nền kinh tế nước đi đầu tư và tăng lên ở nước tiếp nhận đầu tư. Hai là, FDI được tiến hành thông qua việc bỏ vốn thành lập doanh nghiệp mới, hợp đồng hợp tác kinh doanh, mua lại các chi nhánh, doanh nghiệp hiện có, mua cổ phiếu ở mức chi phối hoặc tiến hành các hoạt động hợp nhất và chuyển nhượng doanh nghiệp.

Ba là, nhà đầu tư nước ngoài là chủ sở hữu hoàn toàn vốn đầu tư hoặc cùng sở hữu vốn đầu tư với một tỉ lệ nhất định đủ để trực tiếp tham gia quản lý hoạt động của doanh nghiệp. Bốn là, FDI chủ yếu do các Công ty xuyên quốc gia thực hiện và là hoạt động đầu tư của tư nhân nhằm thu lợi nhuận cao nhất có thể, chịu sự điều tiết của quan hệ thị trường trên quy mô toàn cầu, ít bị ảnh hưởng bởi các mối quan hệ chính trị giữa các quốc gia. Nhà đầu tư tham gia kiểm soát, điều hành quá trình đầu tư và kinh doanh của doanh nghiệp. 13 Các hình thức FDI ở Việt Nam hiện nay được quy định tại Luật Đầu tư 2014 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2015): Thứ nhất, thành lập tổ chức kinh tế (Điều 22).

Trong đó, trước khi thành lập tổ chức kinh tế, nhà đầu tư nước ngoài phải có dự án đầu tư, thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư theo quy định tại Điều 37 của Luật Đầu tư 2014 và phải đáp ứng các điều kiện theo quy định. Thứ hai, thực hiện hoạt động đầu tư của tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (Điều 23). Thứ ba, đầu tư theo hình thức góp vốn, mua cổ phần, phần vốn góp vào tổ chức kinh tế (Điều 24, 25, 26). Thứ tư, đầu tư theo hình thức hợp đồng PPP (đối tác công tư: Public - Private Partnership) là hợp đồng được ký kết giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền và nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án để thực hiện dự án đầu tư xây dựng mới hoặc cải tạo, nâng cấp, mở rộng, quản lý và vận hành công trình kết cấu hạ tầng hoặc cung cấp dịch vụ công (Điều 27).

Thứ năm, hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC - Business Cooperation Contract) là hợp đồng được ký giữa các nhà đầu tư nhằm hợp tác kinh doanh phân chia lợi nhuận, phân chia sản phẩm mà không thành lập tổ chức kinh tế; trong đó hợp đồng BCC được ký kết giữa nhà đầu tư trong nước với nhà đầu tư nước ngoài hoặc giữa các nhà đầu tư nước ngoài thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư theo quy định (Điều 28). b/ Tác động của FDI đối với sự phát triển kinh tế - xã hội * Đóng góp đáng ghi nhận của FDI FDI làm thay đổi bộ mặt kinh tế xã hội của nhiều tỉnh thành trong cả nước, đóng góp đáng kể vào nguồn vốn đầu tư toàn xã hội ở nước ta hiện nay và có tốc độ tăng trưởng tốt theo từng giai đoạn: 14 Bảng 1. Vốn đầu tư toàn xã hội theo giá hiện hành thực hiện 6 tháng đầu các năm 2017-2019 so với cùng kỳ năm trước % 6 tháng 6 tháng 6 tháng năm 2017 năm 2018 năm 2019 Tổng số 111,2 110,0 110,3 Khu vực Nhà nước 106,5 102,4 103,0 Khu vực ngoài Nhà nước 115,6 117,5 116,4 Khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước 111,6 109,0 109,7 ngoài (Nguồn: Tổng Cục Thống kê) FDI đã tạo việc làm và thu nhập ổn định cho một bộ phận không nhỏ lao động. Theo kết quả Tổng điều tra lao động việc làm năm 2017 của Tổng cục Thống kê, nếu năm 1995 cả nước mới có khoảng 330 nghìn lao động làm việc trong doanh nghiệp FDI, thì năm 2007 đã tăng lên khoảng 1,5 triệu người và đến cuối năm 2017 tăng lên gần 4 triệu lao động (chiếm 26% tổng số lao động khu vực doanh nghiệp).

Mặc dù không tạo ra nhiều việc làm so với khu vực trong nước (chỉ chiếm khoảng 5% tổng lao động đang làm việc), nhưng tốc độ tăng của lao động khu vực FDI khá cao, đạt bình quân 7,6%/năm giai đoạn 2005 - 2017, cao gấp gần 4 lần tăng trưởng lao động của nền kinh tế. Ngoài lao động trực tiếp, FDI còn gián tiếp tạo ra rất nhiều việc làm, đạt khoảng 5 - 6 triệu lao động gián tiếp. Chất lượng lao động cũng tăng lên đáng kể bởi người lao động có điều kiện được đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên về trình độ khoa học, quản lý… phù hợp với công nghệ và phương thức kinh doanh tiên tiến. 15 FDI thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa -hiện đại hóa, phát triển nhiều ngành công nghiệp, giúp ổn định thị trường và giá cả.

FDI trong công nghiệp và xây dựng chiếm khoảng hơn 50%, hình thành một số ngành công nghiệp chủ lực tại các địa phương, đơn cử như khai thác dầu khí (liên doanh dầu khí Vietsovpetro tại Bà Rịa - Vũng Tàu), công nghiệp ô tô (Honda Việt Nam tại Vĩnh Phúc), điện tử (LG Display và LG Electronics tại Hải Phòng)… FDI cũng góp phần chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp, nâng cao chất lượng, giá trị hàng hóa nông sản, phát triển nông nghiệp theo hướng công nghệ cao.