Luận văn ths bch báo chí về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước và vai trò của nó trong nền kinh tế

Chuyên khảo phân tích Luận văn ths bch báo chí với quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Báo chí
• Đề tài: Báo Chí Với Quá Trình Tái Cơ Cấu Doanh Nghiệp Nhà Nước
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. KẾT CẤU LUẬN VĂN

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận văn ths bch báo chí và tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Luận văn thạc sĩ báo chí với chủ đề tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là một nghiên cứu quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Nền kinh tế Việt Nam đang trải qua quá trình chuyển đổi mạnh mẽ, trong đó DNNN đóng vai trò chủ đạo. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về vai trò của báo chí trong việc thông tin và tuyên truyền về tái cơ cấu DNNN mà còn góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp này.

1.1. Định nghĩa và vai trò của doanh nghiệp nhà nước

Doanh nghiệp nhà nước là các tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu và quản lý. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ thiết yếu và điều tiết nền kinh tế. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của DNNN vẫn còn nhiều hạn chế.

1.2. Tầm quan trọng của báo chí trong tái cơ cấu DNNN

Báo chí có vai trò quan trọng trong việc thông tin, tuyên truyền về các chính sách tái cơ cấu DNNN. Thông qua việc phản ánh thực trạng và các vấn đề liên quan, báo chí giúp nâng cao nhận thức của công chúng và các nhà quản lý về tầm quan trọng của DNNN trong nền kinh tế.

II. Những thách thức trong quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Quá trình tái cơ cấu DNNN gặp nhiều thách thức lớn, từ việc quản lý nguồn vốn đến việc nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh. Những yếu kém trong quản trị và giám sát đã dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

2.1. Hiệu quả kinh tế thấp và sức cạnh tranh yếu

Mặc dù DNNN chiếm tỷ lệ lớn trong tổng vốn đầu tư, nhưng hiệu quả kinh tế của chúng vẫn thấp. Nhiều DNNN không thể cạnh tranh với các doanh nghiệp tư nhân và FDI, dẫn đến sự lãng phí nguồn lực.

2.2. Quản lý và giám sát yếu kém

Việc giám sát nguồn vốn nhà nước và quản trị doanh nghiệp còn nhiều bất cập. Điều này dẫn đến tình trạng thất thoát, lãng phí và thua lỗ kéo dài tại nhiều DNNN.

III. Phương pháp tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả của DNNN, cần áp dụng các phương pháp tái cơ cấu hợp lý. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện hiệu suất mà còn tạo ra động lực phát triển bền vững cho doanh nghiệp.

3.1. Cải cách quản trị doanh nghiệp

Cải cách quản trị là một trong những phương pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN. Cần xây dựng hệ thống quản lý chuyên nghiệp, minh bạch và hiệu quả.

3.2. Đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh

Đổi mới công nghệ và cải tiến quy trình sản xuất là cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh của DNNN. Việc áp dụng công nghệ mới sẽ giúp tiết kiệm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tái cơ cấu DNNN

Nghiên cứu về tái cơ cấu DNNN đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn quan trọng. Các kết quả nghiên cứu không chỉ giúp cải thiện hoạt động của DNNN mà còn cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách.

4.1. Các mô hình tái cơ cấu thành công

Nhiều DNNN đã áp dụng thành công các mô hình tái cơ cấu, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh. Những mô hình này có thể được nhân rộng cho các DNNN khác.

4.2. Đánh giá tác động của báo chí trong tái cơ cấu DNNN

Báo chí đã đóng góp tích cực trong việc thông tin và tuyên truyền về tái cơ cấu DNNN. Những thông tin này giúp nâng cao nhận thức và tạo sự đồng thuận trong xã hội về các chính sách tái cơ cấu.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước

Tái cơ cấu DNNN là một quá trình cần thiết và cấp bách trong bối cảnh hiện nay. Việc nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN không chỉ góp phần vào sự phát triển kinh tế mà còn đảm bảo an sinh xã hội.

5.1. Tương lai của doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường

Trong tương lai, DNNN cần phải thích ứng với môi trường kinh tế thị trường. Việc đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động sẽ giúp DNNN giữ vững vai trò chủ đạo trong nền kinh tế.

5.2. Vai trò của báo chí trong việc giám sát và thông tin về DNNN

Báo chí sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát và thông tin về hoạt động của DNNN. Sự phản ánh kịp thời và chính xác sẽ giúp nâng cao trách nhiệm của các nhà quản lý và tạo sự đồng thuận trong xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là một chủ đề cấp thiết trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang chuyển đổi mạnh mẽ. Theo số liệu năm 2011, DNNN chiếm khoảng 40% vốn đầu tư toàn xã hội, 50% vốn đầu tư nhà nước và 70% nguồn vốn ODA, tuy nhiên đóng góp vào GDP chỉ đạt 33,03%, thấp hơn nhiều so với khu vực kinh tế ngoài nhà nước (48%). Tổng số lỗ lũy kế của các tập đoàn lớn lên tới hơn 26.000 tỷ đồng, cao gấp 12 lần so với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và có vốn đầu tư nước ngoài. Tỷ suất lợi nhuận trên tổng nguồn vốn của DNNN chưa năm nào vượt quá 6%, trong khi các doanh nghiệp FDI duy trì mức trên dưới 10%. Những con số này phản ánh rõ thực trạng yếu kém về hiệu quả và sức cạnh tranh của DNNN, đặc biệt là các tập đoàn kinh tế (TĐKT) và tổng công ty (TCT) nhà nước.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm nhận diện, phân tích và đánh giá thực trạng thông tin, tuyên truyền về hoạt động tái cơ cấu DNNN trên bốn tờ báo lớn: Báo Đầu tư (BĐT), Báo Tuổi trẻ TP Hồ Chí Minh (BTT), Thời báo Kinh tế Sài Gòn (TBKTSG) và Tạp chí Tài chính doanh nghiệp (TCTCDN). Phạm vi khảo sát tập trung vào nội dung và cách thức tổ chức thông tin từ tháng 8/2012 đến tháng 8/2013, giai đoạn đầu triển khai Đề án tái cơ cấu DNNN giai đoạn 2011-2015. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả tuyên truyền, góp phần tạo sự đồng thuận xã hội và thúc đẩy thành công quá trình tái cơ cấu DNNN, từ đó hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hệ thống lý luận báo chí truyền thông, chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các chính sách của Đảng, Nhà nước về tái cơ cấu DNNN. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết thông tin báo chí: Báo chí là công cụ truyền tải thông tin chính trị - xã hội, có vai trò định hướng dư luận, cung cấp kiến thức và giám sát xã hội. Thông tin báo chí phải đảm bảo tính khách quan, kịp thời, chính xác và đại chúng, đồng thời thực hiện chức năng phản biện xã hội (PBXH) nhằm phát hiện và đề xuất giải pháp cho các vấn đề kinh tế - xã hội.

2. Lý thuyết tái cơ cấu doanh nghiệp: Tái cơ cấu là quá trình điều chỉnh chiến lược, cơ cấu sở hữu, mô hình hoạt động và quản trị doanh nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả, sức cạnh tranh và khả năng thích ứng với thị trường. Tái cơ cấu DNNN bao gồm cả khía cạnh vĩ mô (chính sách, pháp luật, phân bổ nguồn lực) và vi mô (quản trị, mô hình hoạt động từng doanh nghiệp).

Các khái niệm chính bao gồm: doanh nghiệp nhà nước, tái cơ cấu doanh nghiệp, thông tin báo chí, giám sát xã hội, phản biện xã hội, hiệu quả kinh tế, và vai trò của báo chí trong phát triển kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp định lượng và định tính:

• Nguồn dữ liệu: Thống kê và phân tích nội dung tin bài về tái cơ cấu DNNN trên bốn ấn phẩm báo chí: BĐT, BTT, TBKTSG và TCTCDN trong giai đoạn từ tháng 8/2012 đến tháng 8/2013. Tổng số tin bài khảo sát khoảng 175 bài liên quan đến tái cơ cấu DNNN.

• Phương pháp phân tích: Thống kê số lượng tin bài, tần suất xuất hiện, phân loại nội dung theo nhóm chủ đề (chính sách, mua bán sáp nhập, bình luận phân tích). So sánh đối chiếu giữa các tờ báo về chất lượng và cách thức tổ chức thông tin. Phân tích định tính dựa trên phỏng vấn sâu với các chuyên gia, nhà quản lý, phóng viên và biên tập viên theo dõi lĩnh vực kinh tế và tái cơ cấu DNNN.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Lựa chọn bốn tờ báo đại diện cho các loại hình báo chí khác nhau (báo kinh tế chuyên ngành, báo chính trị xã hội, báo kinh tế thị trường, tạp chí khoa học ngành tài chính doanh nghiệp) nhằm đảm bảo tính đa chiều và toàn diện của nghiên cứu.

• Timeline nghiên cứu: Khảo sát dữ liệu trong vòng 12 tháng từ tháng 8/2012 đến tháng 8/2013, giai đoạn đầu triển khai Đề án tái cơ cấu DNNN, đồng thời tiến hành phỏng vấn sâu trong cùng thời gian để thu thập ý kiến chuyên gia và thực tiễn báo chí.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mật độ và tần suất tin bài về tái cơ cấu DNNN: Trong tổng số tin bài khảo sát, TBKTSG có mật độ tin bài cao nhất với 77 tin bài, tương đương tần suất 0,68 số báo có một tin bài về tái cơ cấu DNNN. TCTCDN có 43 tin bài, chiếm 18,86% tổng số tin bài trong năm, trở thành chủ đề xương sống của tạp chí. BĐT có 45 tin bài với tần suất 3,33 số báo có một tin bài, trong khi BTT có số lượng ít nhất với 10 tin bài, tần suất 35,3 số báo mới có một tin bài.

2. Phân loại nội dung tin bài: Tổng cộng có 37 tin bài về chủ trương, chính sách; 83 tin bài về mua bán, sáp nhập, cổ phần hóa; 55 tin bài bình luận, phân tích và đóng góp ý kiến. Tỷ lệ tin bài về mua bán, sáp nhập chiếm đa số (khoảng 47%), phản ánh sự quan tâm lớn đến các hoạt động cụ thể trong quá trình tái cơ cấu.

3. Chất lượng và chiều sâu thông tin: TBKTSG và TCTCDN cung cấp thông tin chuyên sâu, phân tích đa chiều và cập nhật các chính sách mới nhất, trong khi BĐT tận dụng lợi thế nguồn tin từ Bộ Kế hoạch Đầu tư để truyền tải kịp thời các chủ trương. BTT tập trung vào các vấn đề cơ bản nhưng số lượng tin bài hạn chế, chưa đáp ứng nhu cầu thông tin rộng lớn của độc giả.

4. Vai trò giám sát và phản biện xã hội của báo chí: Báo chí đã tích cực phản ánh các vấn đề nóng như sai phạm, thất thoát vốn, mô hình quản lý DNNN, tạo áp lực dư luận và góp phần thúc đẩy quá trình tái cơ cấu. Tuy nhiên, thông tin về ưu điểm của DNNN còn hạn chế, nhiều bài viết thiên về phản ánh mặt trái và thiếu thông tin hấp dẫn, gây cảm giác nóng vội và chệch trọng tâm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự khác biệt về mật độ và chất lượng tin bài giữa các tờ báo xuất phát từ đặc thù cơ quan chủ quản, đối tượng độc giả và nguồn lực tiếp cận thông tin. TCTCDN và BĐT có lợi thế về nguồn tin chính thống từ các cơ quan quản lý nhà nước, giúp cung cấp thông tin chính xác và kịp thời. TBKTSG với vai trò báo kinh tế thị trường có xu hướng phân tích sâu sắc, đa chiều hơn, phù hợp với đối tượng độc giả chuyên gia và doanh nghiệp. BTT, dù có lượng phát hành lớn, nhưng do tính chất chính trị xã hội và phạm vi rộng nên chưa tập trung sâu vào chủ đề tái cơ cấu DNNN.

Việc báo chí phản ánh nhiều mặt trái của DNNN và quá trình tái cơ cấu là cần thiết để giám sát và nâng cao hiệu quả quản lý, tuy nhiên cần cân bằng hơn với các thông tin tích cực nhằm tạo sự đồng thuận xã hội và khích lệ các doanh nghiệp đổi mới. Các biểu đồ so sánh tần suất tin bài, tỷ lệ phân loại nội dung và mức độ chuyên sâu có thể minh họa rõ nét hơn về sự khác biệt giữa các tờ báo.

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các báo cáo kinh tế vĩ mô và các nghiên cứu trước đây, đồng thời bổ sung góc nhìn về vai trò của báo chí trong quá trình tái cơ cấu DNNN, đặc biệt trong bối cảnh truyền thông đa phương tiện và mạng xã hội phát triển mạnh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo chuyên môn cho phóng viên kinh tế: Nâng cao năng lực phân tích, phản biện và khai thác thông tin chuyên sâu về tái cơ cấu DNNN nhằm nâng cao chất lượng tin bài, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của độc giả chuyên ngành. Thời gian thực hiện: 12 tháng; Chủ thể: Ban biên tập các cơ quan báo chí.

2. Đa dạng hóa hình thức truyền tải thông tin: Kết hợp báo in, báo điện tử, phóng sự điều tra và mạng xã hội để tạo sức lan tỏa rộng rãi, hấp dẫn và dễ tiếp cận, đặc biệt với các nhóm độc giả trẻ và doanh nghiệp. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng; Chủ thể: Các tòa soạn và phòng truyền thông.

3. Tăng cường phối hợp giữa báo chí và cơ quan quản lý nhà nước: Thiết lập kênh thông tin chính thống, minh bạch và thường xuyên cập nhật các chính sách, kết quả tái cơ cấu để báo chí có nguồn tin chính xác, kịp thời, đồng thời tạo điều kiện cho phản hồi và phản biện xã hội. Thời gian thực hiện: liên tục; Chủ thể: Bộ Kế hoạch Đầu tư, Bộ Tài chính, các cơ quan liên quan.

4. Khuyến khích báo chí phản ánh đa chiều, cân bằng ưu điểm và hạn chế: Tạo sự đồng thuận xã hội và khích lệ các doanh nghiệp nhà nước đổi mới, đồng thời duy trì vai trò giám sát, phản biện nhằm hạn chế tiêu cực. Thời gian thực hiện: liên tục; Chủ thể: Ban biên tập, nhà báo.

5. Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chất lượng tin bài về tái cơ cấu DNNN: Bao gồm tính chính xác, khách quan, kịp thời, hấp dẫn và có chiều sâu phân tích để nâng cao hiệu quả tuyên truyền. Thời gian thực hiện: 6 tháng; Chủ thể: Hội Nhà báo Việt Nam, các cơ quan quản lý báo chí.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Nghiên cứu cung cấp cái nhìn toàn diện về vai trò báo chí trong quá trình tái cơ cấu DNNN, giúp điều chỉnh chính sách truyền thông và quản lý hiệu quả hơn.

2. Phóng viên, biên tập viên báo chí kinh tế: Luận văn là tài liệu tham khảo quý giá để nâng cao kỹ năng khai thác, phân tích và truyền tải thông tin về lĩnh vực tái cơ cấu DNNN một cách chuyên nghiệp và hiệu quả.

3. Sinh viên và giảng viên chuyên ngành báo chí, truyền thông: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về thông tin báo chí, giám sát và phản biện xã hội trong lĩnh vực kinh tế, giúp nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu.

4. Doanh nghiệp nhà nước và các tổ chức liên quan: Hiểu rõ hơn về cách thức báo chí phản ánh hoạt động, từ đó chủ động phối hợp, cải thiện hình ảnh và hiệu quả truyền thông nội bộ cũng như bên ngoài.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tái cơ cấu DNNN lại quan trọng đối với nền kinh tế Việt Nam?
   Tái cơ cấu DNNN giúp nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh và vai trò điều tiết vĩ mô của khu vực kinh tế nhà nước, góp phần ổn định kinh tế và phát triển bền vững. Ví dụ, các tập đoàn như Vinashin và Vinalines đã gặp khó khăn nghiêm trọng do quản trị yếu kém, cần tái cấu trúc để khắc phục.

2. Báo chí đóng vai trò gì trong quá trình tái cơ cấu DNNN?
   Báo chí cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, định hướng dư luận, giám sát và phản biện xã hội nhằm phát hiện sai phạm, đề xuất giải pháp và tạo sự đồng thuận xã hội. Qua đó, báo chí thúc đẩy quá trình tái cơ cấu hiệu quả hơn.

3. Các tờ báo nào có vai trò nổi bật trong tuyên truyền về tái cơ cấu DNNN?
   Báo Đầu tư và Tạp chí Tài chính doanh nghiệp có lợi thế về nguồn tin chính thống, Thời báo Kinh tế Sài Gòn cung cấp phân tích chuyên sâu, trong khi Báo Tuổi trẻ TP Hồ Chí Minh có lượng phát hành lớn nhưng số lượng tin bài về tái cơ cấu còn hạn chế.

4. Những khó khăn chính trong công tác tuyên truyền tái cơ cấu DNNN trên báo chí là gì?
   Khó khăn gồm thiếu thông tin hấp dẫn, phản ánh thiên về mặt trái, nóng vội và chệch trọng tâm, chưa cân bằng giữa ưu điểm và hạn chế, gây khó khăn trong việc tạo sự đồng thuận xã hội.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả tuyên truyền tái cơ cấu DNNN trên báo chí?
   Cần đào tạo chuyên môn cho phóng viên, đa dạng hóa hình thức truyền tải, tăng cường phối hợp với cơ quan quản lý, phản ánh đa chiều và xây dựng tiêu chí đánh giá chất lượng tin bài. Ví dụ, việc phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Kế hoạch Đầu tư và các tờ báo giúp cập nhật chính sách nhanh chóng và chính xác.

Kết luận

• Tái cơ cấu DNNN là yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của khu vực kinh tế nhà nước, góp phần ổn định và phát triển kinh tế quốc dân.
• Báo chí giữ vai trò trung tâm trong việc cung cấp thông tin, giám sát và phản biện xã hội, góp phần tạo sự đồng thuận và thúc đẩy thành công quá trình tái cơ cấu.
• Nghiên cứu đã phân tích thực trạng thông tin trên bốn tờ báo lớn, chỉ ra ưu điểm và hạn chế trong công tác tuyên truyền về tái cơ cấu DNNN.
• Đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả thông tin báo chí, bao gồm đào tạo chuyên môn, đa dạng hóa hình thức truyền tải và tăng cường phối hợp với cơ quan quản lý.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu trong bối cảnh truyền thông đa phương tiện và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ.

Hành động ngay hôm nay: Các cơ quan báo chí, nhà quản lý và chuyên gia truyền thông cần phối hợp chặt chẽ để nâng cao chất lượng thông tin về tái cơ cấu DNNN, góp phần xây dựng nền kinh tế Việt Nam phát triển bền vững và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BÁO CHÍ VÀ VAI TRÒ BÁO CHÍ VỚI TCC DNNN 1. Báo chí, thông tin báo chí và sự giám sát phản biện của báo chí trong phát triển kinh tế - xã hội 1. Khái niệm báo chí và thông tin báo chí Theo giáo trình Cơ sở lý luận báo chí truyền thông c ủa các tác gi ả: Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang (2004), báo chí là một bộ phận của truyền thông đại chúng, nhưng là bộ phận chiếm vị trí trung tâm, vai trò nền tảng vào có khả năng quyết định, tính chất, khuynh hướng, chi phối năng lực và hiệu quả tác động của truyền thông đại chúng. Báo chí là một hiện tượng đặc biệt phổ biến tác động từng ngày, từng giờ vào xã hội.

Quy mô phạm vi, hình thức hoạt động của báo chí ngày càng mở rộng, thu hút sự quan tâm chú ý của đại bộ phận xã hội, trở thành một phương tiện có sức mạnh được sử dụng vào các mục đích rất khác nhau như: nhân đạo, kinh doanh, kinh tế, chính trị và quân sự, không có một đảng chính trị, một tổ chức lực lượng kinh tế xã hội nào không sử dụng báo chí nh ư m ột phương tiện thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ của mình. Trong xã hội hiện đại, báo chí ngày càng thể hiện vai trò, v ị th ế đ ặc biệt quan trọng. Báo chí đã và đang đóng góp hết s ức to l ớn vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm sự phát triển bền vững của xã h ội. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và môi trường truyền thông số hiện nay, báo chí và truyền thông nói chung có vai trò đặc biệt quan trọng.

Báo chí là loại hình hoạt động thông tin mang tính chính trị - xã hội. Khái niệm “thông tin” được bắt nguồn từ tiếng Latinh informetio, gốc của từ tiếng Anh information. Hai ông Philippe Breton và Serge Proulx trong cuốn sách “bùng nổ truyền thông” giải thích rằng: Khái niệm này có 14 liên quan đến nét đặt trưng Roma, biểu hiện sự mong mu ốn gi ảng d ạy, truyền đạt. Nó có hai hướng nghĩa: Thứ nhất là nói v ề m ột hành đ ộng c ụ thể để tạo ra một hình dạng “forme”, thứ hai là, nói về sự truyền đạt một ý tưởng, một khái niệm hay biểu tượng.

Hai hướng nghĩa này cùng t ồn t ại, một nhằm vào sự tạo lập cụ thể, một nhằm vào sự truyền đạt kiến thức và truyền đạt, đây là tiêu biểu cho sự phát minh của tiếng Latinh. Nó thể hiện sự gắn kết của hai lĩnh vực kỹ thuật và kiến thức. Hiện nay, khi khoa học và công nghệ phát triển đến trình đ ộ cao, trong các lĩnh vực khoa học, thuật ngữ “thông tin” cũng có những cách hiểu khác nhau khi sử dụng đến nó. Trong báo chí được dùng để nói về chất liệu ngôn ngữ sống, sự miêu tả, câu chuyện kể, bằng chứng, chỉ cần nó thể hiện một nhân tố của thực tại.

Trong lý luận báo chí, khái niệm “thông tin” cũng đang t ồn t ại hai cách hiểu: Một là tri thức, tư tưởng do nhà báo tái tạo và sáng t ạo t ừ hi ện thực cuộc sống. Hai là sự loan báo cho mọi người biết. Theo cách hiểu thứ nhất, thông tin thể hiện tính chất khởi đầu, khởi điểm (tương t ự v ới khái niệm hình tượng trong nghệ thuật, hàng hóa trong kinh t ế - chính tr ị…). Đây chính là đặc trưng cơ bản của báo chí nói chung.

Còn theo cách hi ểu thứ hai là sử dụng các phương tiện kỹ thuật hiện có để truyền đạt kết quả sáng tạo của nhà báo ra thế giới xung quanh. Như vậy, thì thông tin cũng chính là chức năng của báo chí (theo nghĩa là sử dụng phương ti ện kỹ thuật để phổ biến kết quả lao động sáng tạo của nhà báo). Trong hoạt động báo chí, thông tin là công cụ chủ yếu để nhà báo thực hiện mục đích của mình. Thông tin trở thành “cầu nối” giữa báo chí và công chúng.

Nó là “dụng cụ làm việc” của nhà báo, với sự giúp đỡ của dụng cụ đó, những công việc đa dạng và quan trọng được thực hiện. Có th ể coi những công việc của báo chí như một hệ thống xã hội đặc biệt. 15 Trong thực tiễn báo chí, thuật ngữ “thông tin” có nhiều cách sử dụng khác nhau. Có trường hợp, các nhà báo sử dụng nó đ ể bi ểu th ị tính ch ất của các thông báo ngắn, không kèm theo lời phân tích, bình luận về một sự kiện mới (như tin văn hay tin ngắn).

Trong trường hợp khác, nó được dùng để chỉ tất cả các thể loại được dùng để ghi chép những sự kiện, hiện tượng mới như: tin tức, tường thuật, phỏng vấn… Nhiều khi một tin ngắn cũng được gọi là “thông tin”. Nhưng bất cứ tác phẩm báo chí nào (tin vắn, phim tài liệu, tin của đài phát thanh…) cũng đều chứa đựng thông tin. Tóm lại, “thông tin” là cách gọi truyền thống trong nghề báo, theo nghĩa chính xác nhất của từ này thì đó là “thông tin sự kiện”. Ngoài ta, trên báo, trong chương trình phát thanh hay trên vô tuyến truyền hình còn có “thông tin lý luận”, “thông tin gi ải thích”, “thông tin nghệ thuật”v.v… [45] Thuật ngữ “thông tin” còn có cách hiểu rộng hơn.

Để hiểu thuật ngữ này một cách đầy đủ, đòi hỏi phải xem xét từ sự ứng dụng riêng biệt. Chúng ta có thể gọi “toàn bộ các tác phẩm”, hay “hệ thống những tin tức”… là thông tin. Như vậy, thuật ngữ “thông tin” nhiều khi còn được hiểu như một danh từ tập hợp. Khi xem xét khái niệm thông tin trong hệ thống khái niệm của lí luận báo chí thì cách hiểu như vậy không phù h ợp, vì ý nghĩa riêng của thuật ngữ “thông tin” thường được sử dụng theo thói quen hay theo kinh nghiệm.

Ví dụ, khi nghe đài hay đọc báo mà người đọc không thu nhận được điều gì mới mẻ, họ sẽ nói: “tác phẩm nghèo thông tin” thậm chí là “không có thông tin”. Điều này dường như vô lý. Nhiệm vụ của báo chí là mang thông tin đến cho công chúng nhưng t ại sao h ọ l ại không tìm th ấy chúng trong tác phẩm? Thế nhưng đây là điều có thật khi thông tin không phản ánh được thực tế cuộc sống, không thỏa mãn nhu c ầu của công chúng. 16 Ở dạng hoàn chỉnh, khái niệm thông tin chứa đựng nội dung rất phong phú; nó có quan hệ trực tiếp đến chức năng và hi ệu qu ả c ủa công tác báo chí, đến “nguyên tắc” cung cấp thông tin, đ ến nh ững yêu c ầu nghiệp vụ báo chí và những nguyên tắc tác động lẫn nhau của các mặt nói trên.

Khái niệm “thông tin” là nền tảng của công tác báo chí, cho nên khi nghiên cứu lí luận báo chí cần chú ý đến ý nghĩa của thuật ngữ này. Nhận thức về thông tin phát triển song song v ới nh ận th ức v ề ch ức năng và đối tượng phản ánh của báo chí. Muốn có sự nhận thức đúng đắn về thông tin, cần xác định được mục đích hoạt động của báo chí, đồng thời phải nêu lên định hướng có tính nguyên tắc cho những hoạt động th ực tiễn của một nền báo chí. Sự định hướng rõ ràng sẽ trang b ị cho nhà báo phương pháp thông tin và biết cách vận dụng thông tin có hi ệu qu ả đ ể thực hiện chức năng của báo chí.

Một hướng quan trọng trong cách ti ếp cận thông tin báo chí là mỗi chương trình, mỗi tác ph ẩm ph ải đ ược xem xét kỹ lưỡng trong hệ thống những mối quan hệ giữa báo chí và công chúng. Tác phẩm báo chí (trong lí luận về thông tin thường dùng thuật ngữ “bài báo”) là điểm trung gian (cầu nối) của hệ thống Nhà báo – Tác phẩm – Công chúng. Tác phẩm (bài báo, chương trình phát thanh hay truy ền hình) do nhà báo chuẩn bị và được in trên báo hay phát sóng. Đối v ới công chúng, tác phẩm báo chí mới chỉ thể hiện qua chất lượng của thông tin tiềm năng.

Bởi vì những thông tin đó chưa chắc đã được công chúng tiếp nh ận. Có nhiều tác phẩm (bài báo) giữ vai trò là “cầu nối”, phục vụ cho việc trao đổi thông tin giữa nhà báo và công chúng, nhưng công chúng không tiếp nhận, mặc dù tác phẩm (hay chương trình) đã được đăng báo hay phát sóng. Hiện tượng đó diễn ra khi công chúng không đ ọc báo, không xem truy ền hình hay không nghe đài (có nhiều lý do dẫn đến hi ện t ượng này, ch ẳng hạn như kỹ thuật in kém, sóng truyền hình yếu v.v… nhưng quan tr ọng 17 hơn cả mà người làm báo cần chú ý là bài viết, hay chương trình phát thanh, truyền hình… không hấp dẫn được người đọc, người xem, người nghe). Trong những trường hợp như vậy, mối quan hệ nhà báo – tác phẩm – công chúng bị phá vỡ.

Điều đó dẫn đến tình trạng là không có khả năng chuyển thông tin tiềm năng thành thông tin hiện thực. Thông tin hiện thực là thông tin được nhà báo sáng tạo và được công chúng tiếp nhận qua các phương tiện thông tin đại chúng hoặc có thể họ là “người nhận th ứ hai” (nghe người đã từng nghe, xem, đọc kể lại). Việc đảm bảo sự ổn định trong mối quan hệ lẫn nhau giữa nhà báo và công chúng được th ể hi ện qua các tác phẩm và chương trình là rất cần thiết, đảm bảo cho thông tin tiềm năng trở thành thông tin hiện thực. Vì thế mà trong khoa học hiện đại có một cách định nghĩa về thông tin như sau: Thông tin không chỉ đơn giản là tác phẩm báo chí mà là những tác phẩm báo chí khi đã đ ược công chúng tiếp nhận [45].

Trong hoạt động báo chí, khi tìm hiểu về khái niệm thông tin cần đặt nó trong mối liên hệ trực tiếp với vấn đề hiệu quả, tức là ảnh hưởng trực tiếp của thông tin đối với công chúng, hướng dẫn nhận th ức và giáo d ục đạo đức cho họ để họ có hành động đúng đắn. Vì vậy, có thể đồng tình với định nghĩa: Thông tin là phần tri thức được sử dụng để định hướng, tác động đến những hành động tích cực và quản lý xã hội, th ực hi ện m ục đích giữ gìn những đặc điểm phẩm chất, sự hoàn thiện và sự phát triển hệ thống. Thông tin báo chí là dạng thông tin xã hội đặc thù, mang tính thời sự, phổ cập và rất quan trọng về phương diện chính trị - xã hội.